Dr. Ardian Muhaj

Ndrsa n Serbi politika e ka fetarizuar historin, tek ne prkundrazi politika e ka letrarizuar at. Kjo sht arsyeja pse sot pr sot n tavolin kemi di-versionin fetar t historis t paraqitur nga serbt prball di-versionit letrar t historis t paraqitur nga shqiptart. Prandaj tek serbt politika i dikton qndrimet historiografike prmes drejtimeve t kishs, kurse tek ne ajo i dikton prmes qndrimeve t shkrimtarve. Fakti q dekada e kaluar n vend q t ishte nj fillim mijvjeari me prurje te reja historiografike n prputhje me situatn e re n t ciln u gjenden shqiptart, historiant u shndruan thjesht n spektator t vmendshm t prballjes historiografike mes nj shkrimtari (Kadare) dhe nj kritiku letrar (Qosja), e dshmon kt varsi t historiografis nga prfytyrimet dhe paraqitjet e letrarizuara.

Kt e kam trajtuar n nj artikull q sht n botim e sipr n SHBA, dhe si pr ta prforcuar kt edhe krkesa juaj q ti prgjigjem shqetsimit t ngritur nga Kadare rreth hulumtimit t evoluimit historik t demografis s shqiptarve. E vrteta sht se nuk mendoj se duhen marr seriozisht as qndrimet e bojatisura fetarisht serbe apo greke, dhe as ato t sheqerosura letrarisht shqiptare. Kt qndrim e kam lexuar pr her t par n nj sprov letrare t trash (n vllim) t shkrimtarit dhe natyrisht e kam par si nj letrarizim t s kaluars n prputhje me imagjinatn e shkrimtarit dhe jo me t kaluarn historike. Nj nga t metat e sintezave historiografike sht respekti i pakt pr kohn dhe vendin e ngjarjeve, pra pr kronologjin dhe gjeografin e historis. Kjo sht e vrtet pr historian t sprovuar, pa le m pastaj pr johistorian e shkrimtar.

Pr kt arsye e kam par si lapsus t shkrimtarit shqetsimin q ngre tek manifesti Mosmarrveshja, ku thekson se sipas Falmerayerit, m 1860, shqiptart mezi e arrinin shifrn nj milion. Dhe vazhdon, ndonse shifra mbetet e pavrtetueshme, ndrprerja e rritjes s popullsis shqiptare, n krahasim me popujt prreth, pohohet nga burime t shumta. Ka vijuar nj gjendje tretjeje, si pasoj e s cils shifra nj milion, gjat nj shekulli, sht kthyer gati-gati n nj numr fatal. N gjysmn e dyt t shekullit XX, pas nj kaprcimi t beft n tre milion, numri ka ngrir prsri. (I. Kadare, Mosmarrveshja, Shqipria prball vetvetes, Onufri, 2012, f. 222). Ndrsa tek intervista juaj e qartson dhe e ngre srish kt shqetsim, edhe pse duke ritheksuar t njjtin lapsus. Me sondazhet n Shqipri, sht vrtetuar dhe un kam shkruar disa her, bhen spekulime t pshtira. Kam shkruar dhe nuk kam marr prgjigje nga askush, pr shembull, pr shtjen e popullsis s Shqipris, e cila ka 500-600 vjet q nuk ka ndryshuar, prtej kohve t fundit Por nuk ka popull q 500 e ca vjet prpara t ket br edhe njfar pengese perandori pr nj koh t caktuar, dhe t ket qen 1 milion banor, si para 30 vjet m par. Nuk ekzistojn popuj t till. (konica.al, 22. Shkurt. 2017). Jam i bindur se po ti vihej n dukje ky gabim do ta pranonte edhe vet si t till, prandaj nuk e shoh t arsyeshme t trajtohet seriozisht nj lapsus i dukshm njerzor. Nga ana tjetr edhe pse nuk m duket e arsyeshme t merrem me lapsusin, do t m pelqente t shihja ann pozitive t formulimit t tij, duke e par thjesht si nj pyetje q u drejtohet historianve, si nj shqetsim dhe krkes pr njohje. Kjo padyshim sht pr tu lavdruar.

Shkrimtari duket qart q harron se po krahason dy t pakrahasueshme. Fallmerayer flet pr krejt territoret shqiptare m 1860, mbasi nuk e dinte dhe nuk kish si ta dinte konfigurimin e Shqipris s cunguar m 1913. sht e vrtet se shifra m 1860 me at t vitit 1938 prkojn, pra rreth nj milion, por shkrimtari harron se hapsira e censusit t vitit 1938 tregon popullsin e prfshir n 28 mij kilometra dhe jo at t prfshir n 80 mij kilometra s cils i referohet Falmerajer m 1860. Po t merren parasysh edhe ata t cilt shkrimtari i harron, pra shqiptart e trojeve nn Jugosllavi dhe ata t amris, shifra shkon prtej dyfishit t prfytyruar nga autori. Kurse at q popullsia shqiptare ka qen nj milion si n shekullin e XV, si n shekullin e XX nuk besoj se do i merrte seriozisht jo vetm asnj historian, por as edhe nj shkrimtar dhe nuk besoj t ket autor t pohoj se shqiptart n shekujt XIV-XV kan qen 1 milion.

N fakt nuk sht se nuk ka punime mbi kt tematik, por thjesht lipset t shfletohen. Kristaq Prifti ka botuar nj libr voluminoz me mbi nj mij faqe q trajton demografin e Kosovs n vitet 1831-1912. Sipas regjistrimit zyrtar t viteve 1905-1907, vilajeti i Kosovs n pragun e coptimit t trojeve shqiptare kishte nj popullsi prej 1 milion e e 257 mij, prejt t cilve shumica ishin shqiptar, pra rreth 810 mij, kryesisht mysliman e nj pjes katolik. N baz t statistikave t dokumentacionit osman, q nuk mund t thuhet se nuk ishte i detajuar, n 1910, n pragun e shpalljes s pavarsis dhe t coptimit t trojeve, popullsia shqiptare arrinte n 2 milion, dhe prbnte shumicn drrmuese, rreth 2/3 e katr vilajeteve. Nga coptimi, mbetn jasht shtetit shqiptar, simbas t dhnave statistikore osmane rreth 1 milion e 200 mij shqiptar dhe nj siprfaqe prej 48 mij km katror, pra rreth dy t tretat e popullsis shqiptare dhe rreth 65 pr qind e territoreve t banuara prej tyre. Vetm nga Vilajeti i Kosovs q kishte zyrtarisht edhe sanxhakun e Shkupit dhe nahijen e Tetovs e Gostivarit mbetn jasht kufijve rreth 700 mij shqiptar, e 33 mij km katror, kurse nga vilajeti i Manastirit m se 300 mij shqiptar. Gjithashtu mbetn jasht shqiptart nga vilajeti i Janins, pra nga amria. Pra n total 750 mij shiptar mbetn brenda shtetit t cunguar, dhe 1 milion e dyqind mij jasht shtetit. (Kristaq Prifti, Popullsia e Kosovs, 1831-1912, Akademia e Shkencave e Shqipris, Tiran, 2014, ff. 1026-1030).

Me q u qartsua pikmbrritja e zhvillimit demografik t shqiptarve n prag t coptimit politik, le t qartsojm piknisjen e ktij zhvillimi demografik duke u nisur nga mesjeta. Ktu duhet theksuar se n dallim nga statistikat e detajuara osmane t fillimshekullit XX nuk kemi numra konkret, dhe nuk kemi t dhna direkte pr numrin e popullsis s shqiptarve n shekujt XIV-XV. Kjo sht nj nga problemet m t debatueshme t specialistve t historis ekonomike dhe demografike n Europ. Por kontributet akademike n kt drejtim jan t shumta dhe gjithnj e m t arrira pr sa i prket metodologjis dhe rezultateve t arritura. T dhnat pr shqiptart mund t deduktohen nga krahasimi me t dhnat e vendeve fqinje dhe popullsive europiane e mesdhetare. Kto t dhna s pari dshmojn se n mesjetn e von, pra q korrespondon me periudhn nga rishfaqja n histori e shqiptarve deri n sundimin osman, (shek. XII-XV), Ballkani ndodhej n prapambetjen m t thell n krejt historin e tij n krahasim me vendet e tjera t Mesdheut e t Europs.

Pasojat e shembjes s Bizantit m 1204 n dekadencn e Ballkanit.

N gjysmn e dyt t shekullit XII perandoria Bizantine prjetoi kriza t cilat e dobsuan si shtet. Ktyre iu shtuan synimet e kryqtarve t cilt e pan Perandorin Bizantine si objektiv t ekspansionizmit t tyre. Goditja m e rnd ishte kryqzata e katrt e viti 1204, si pasoj e s cils forcat kryqtare morn Konstantinopojn dhe prmbysn Perandorin Bizantine. Mes fuqive europiane q kishin organizuar kryqzatn u nnshkrua nj marrveshje pr ndarjen e ksaj perandorie si plak lufte, ku pjesn e luanit e mori Venediku. Me kt rast Venediku merr edhe Durrsin me rrethina. Latint q shprbn Perandorin Bizantine mbajtn nj qndrim ekstremist fetar, duke mos e njohur patriarkann ortodokse dhe duke shpallur ribashkimin e t dy kishave nn autoritetin e Roms, kudo ku shtrihej pushteti i tyre. N kt rast vijm tek nj tipar thelbsor i politiks venedikase q do t qndroj i pandryshuar pr shekuj t tr dhe q ndikoi aq shum n politikn e saj koloniale. Venediku nuk njihte asnj autoritet lokal n kolonit q pushtonte dhe krejt zinxhiri i pushtetit i takonte vetm qytetarve t Venecias. Popullsit lokale prjashtoheshin nga do hallk e pushtetit. Pr ilustrim do t sjell vetm dy shembuj. Gjat shekullit XV Venediku do t pushtoj pjesn m pjelllore dhe m t zhvilluar t Shqipris n mesjet, at q quhet si Arbria Venedike, me qytete si Ulqini, Drishti, Shkodra, Lezha, Durrsi. Megjithat Sinjoria e konsideronte kt pjes thjesht si nj koloni dhe banort e ktyre qyteteteve nuk kishin t drejta n Venedik. N total pr periudhn 1300-1509 u ka dhn t drejtn e qytetaris vetm 42 shqiptarve n mbi 4 mij aplikime pr qytetari. Kjo bhet akoma m e qart po t kihet parasysh se aplikuesit pr qytetari venedikase ishin nnshtetas t Venedikut. Nga ana tjetr, as edhe nj funksionar, qoft civil, qoft ushtarak, i ktyre qyteteve nuk sht lejuar t jet shqiptar, por vetm venedikas gjat gjith historis s Arbris Venedikase.

Kryqzata e vitit 1204 apo kryqzata e katrt si njihet ndryshe, solli pasoja afatgjata t cilat do t prcaktonin n mnyr t qart dekadencn e mtejshme t Bizantit edhe pas rikthimit t Konstantinopojs nn pushtetin bizantin. Deri n kryqzatn e katrt Bizanti ishte nj perandori, mbas ksaj kryqzate, nga 1204-1261 ishte nj koloni europiane, dhe nga restaurimi i pjesshm i pushtetit bizantin, u shndrrua thjesht n nj qytet. Dekadenca e Perandoris Bizantine nga kryqzata e katrt deri n marrjen e Konstantinopojs nga osmant, pati pasoja t rnda pr krejt zonn e shtrirjes s ksaj perandorie, si edhe pr vendet fqinje q kishin kontakte e kryenin shkmbime tregtare e kulturore me kt perandori.

Fillimi i shekullit t XIII q prkon me kryqzatn e katrt dhe shembjen e Perandoris Bizantine shnon edhe fillimin e divergjencs n zhvillimin ekonomik t Ballkanit dhe Europs. Deri n kt koh Ballkani ishte m i zhvilluar se sa Europa katolike por natyrisht m pak i zhvilluar se sa Europa muslimane. Pra n krahasim me pjest e tjera t kontinentit europian, gadishulli Ballkanik bizantin dhe gadishulli Iberik musliman ishin pjest m t zhvilluara ekonomikisht dhe kulturalisht.

Nga shembja e Perandoris Bizantine z fill dekadenca dramatike e gadishullit Ballkanik. Pr kt arsye mund t pohojm se pr tre shekuj, nga fillimi i shekullit t XIII e deri n mesin e shekullit XV Ballkani shndrrohet n nj hapsir qytetruese n kriz dhe dekadenc t vazhdueshme ekonomike e cila pasqyrohet edhe n kontributin e pakt, pr t mos thn minimal t popujve ballkanik n qytetrimin europian dhe mesdhetar gjat ksaj periudhe. Ndrkoh q jugu i Ballkanit i populluar nga grekt lngonte nga anarkia dhe shkretimi demografik, forcimi i pushtetit serb n veri t gadishullit nuk pati ndonj kontribut qytetrues t veant dhe madje ajo q n historiografi njihet si Perandoria Serbe e car Dushanit, nuk ishte kurrfar perandorie por nj shtet q njohu nj ekspansion t befasishm dhe nj rnie po aq t befasishme mbas vdekjes s Dushanit. Edhe territoret shqiptare, apo jugperendimi i Ballkanit nuk prfituan nga kjo dekadenc tragjike. T gjendur ndrmjet pushtimit serb n veri, ndrmjet kolonizimit italian n perendim dhe ndrmjet shtetit bizantin n kriz t thell, shqiptart do t vuajn pasojat e ksaj dekadence dhe krize t thell. Rishfaqja e shqiptarve n skenn historike prkon pikrisht me kt situat dekadence t vazhdueshme. Pr pasoj, ne si shqiptar nuk mundm t zhvillojm nj kultur erudite tonn, dhe as madje t nisim t shkruajm gjuhn ton t lasht.

Prapambetja ekonomike e kulturore e Ballkanit n Mesjet.

sht thn e prsritur nga autor t ndryshm se shqiptart dhe gadishulli ballkanik n prgjithsi kishin nj nivel qytetrimi me Europn perndimore n mesjet. Kjo sht m se e vertet, por sht e vrtet vetm pr mesjetn e hershme, pra deri n shekullin XIII, dhe nuk sht e vrtet pr mesjetn e von, pra ndrmjet shekujve XIII-XV. Shekulli XIII sht shekulli i zhvillimit m t madh ekonomik dhe demografik t Europs perndimore deri n periudhn e revolucionit industrial t shekullit XIX. Nga ana tjetr pikrisht ky shekull prbn peroudhn e dekadencs m dramatike t Ballkanit bizantin. Kjo dekadenc thellohet n shekujt XIV e XV.

Dekadenca e perandoris Bizantine dhe prapambetja e Ballkanit n prgjithsi n shekujt XIII-XV vrehet askund m mir se sa n urbanizimin e pakt, dhe n kontributin e pakt kulturor n trsin e kulturave mesdhetare t kohs. Konstantinopoja q deri n shekullin XIII, pra deri n kryqzatn e katrt, ishte qyteti i dyt m i madh n Europ pas Kordovs muslimane, u shndrrua n nj qytet t rndomt, dhe n shekullin e XIV nuk hynte as n 10 qytetet m t mdha t Mesdheut. Ndrkoh q Konsantinopoja bizantine ishte n dekadenc t plot, kolonia gjenoveze e Pers, dy hapa m tej lulzonte. Doganat e Konstantinopojs n shekullin XIV mblidhnin jo m shum se 30 mij iperper n vit, ndrsa dogana gjenoveze e kolonis s Gallats, mblidhte jo m pak se 200 mij n vit. N darkn e martess s perandorit Joan V Palaeolog n 1347, ushqimet e pijet u servirn n en balte e bakri, dhe simbas prshkrimeve t Niqifor Gregoras, as edhe nj en prej argjendi ose ari nuk shihej n tavolina. Rrobat dhe kurora ishin stolisur me qelq t lyer n vend t diamantve. Thesari perandorak ishte bosh, dhe nuk kishte ngelur m asgj n t ve ajr e pluhur. Ai e mbyll me trishtim rrfimin e tij duke thn se shklqimi dhe begatia e dikurshme e Bizantit ishte zhdukur dhe duke theksuar se m vjen shum turp q m duhet ta shkruaj kt kronik. Vet perandori ishte zhytur n borxhe, deri n at pik sa q n nj udhtim n Europ, ai u arrestua pr borxhe n kohn q ndodhej n Venedik dhe u mbajt deri sa pagoi shumat e marra. Po t mendosh se sa madhshtore ka qen figura e perandorit bizantin, mund t shihet dekadenca e qart e tragjike e perandoris, akoma pa u dukur osmant n horizont.

Edhe n rrafshin kulturor Ballkani mbeti prapa pikrisht n kta shekuj. Ndrsa n Europ hapen universitete simbas shembullit t universiteteve muslimane t Andaluzis, ndrsa n Spanjn muslimane lulzojn shkencat e arti, ndrsa ky zhvillim prthihet gradualisht edhe nga Europa e prtej Pirenejeve dhe ndrsa Afrika e Veriut dhe Lindja e Mesme gjithashtu vazhdojn pandalshm zhvillimin e tyre ekonomik, artistik dhe kulturor, Ballkani dhe Bizanti shembullojn gjithnj e m shum me nj hapsir boshe kulturore n mesin e kulturave mesdhetare e europiane. Gjith ajo Perandori serbe nuk ka dhn asnj kontribut n kulturn e kohs, madje as sa nj qytet dalmat si Raguza, ta zem. N kta shekuj t dekadencs tragjike t Ballkanit e Bizantit, ndsa n Europ dalin emra t till si, Ibn Rushd, (Averroes), Ibn Arabi, Dante, Petrarka, Shn Toma i Aquinit, El Idrizi, n Ballkan e Bizant emra e kontribute t tilla mungojn trsisht.

Pr territoret shqiptare, prve aspektit ekonomik e kulturor q solli kjo dekadenc e Bizantit, edhe n aspektin politik e etnik, rnia e Bizantit nn sundimin kolonial europian do t sjell daljen n sken dhe forcimin e shtetit mesjetar serb, q duke filluar nga ardhja n krye t tij e Stefan Nemanjs do t nis pushtimin e trojeve t banuara etnikisht nga shqiptart. N vitin 1189 shteti serb i Rashs, me qendr n Sanxhakun e sotm pushton edhe Doklen dhe Shkodrn, si edhe pjesn m t madhe t Kosovs dhe nj pjes t Maqedonis. Kjo do t rezultoj n nj presion t madh asimilues q do t sjell pasoja pr ngjizjen dhe formsimin e identitetit etnik shqiptar. Kjo dinamik asimiluese do t vazhdoj t shtohet prgjat gjith shekullit XIII, pavarsisht prej faktit se pushteti bizantin u rikthye n Konstantinopoj n gjysmn e dyt t shekullit XIII. Madje pikrisht nga fundi i shekullit XIII e deri n gjysmn e dyt t shekullit XIV, dinamika asimiluese e shtetit serb ndaj shqiptarve do t shndrrohet n dhun t hapur dhe e sanksionuar edhe n nj trsi ligjesh e aktesh t mbretrve mesjetar serb, veanrisht t Stefan Uroshit II (1282-1321) dhe Stefan Dushanit, t vetshpallur perandor. (1331-1355). Krijimi i kishs s pavarur serbe n vitin 1219 q m pas do t ket si qendr Pejn, ishte nj faktor m shum n kt process asimilimi t dhunshm etnik e fetar. (Kjo situat e vshtir situat veanrisht n raporte t bashkkohsve europian si jan dshmia anonime e vitit 1308 Anonymi descriptio Europae orientalis, dhe ajo e vitit 1332 e Guljelm Adamit, Directorium ad passagium faciendum per Phillipum regem Franciae in terram sanctam anno 1332).

Dushani pushtoi t gjitha trojet shqiptare deri n Vlor, Janin e Thesali. Kjo u shoqrua me konvertimin e dhunshm n ritin pravosllav t ortodoksve t ritit bizantin, por edhe t atyre q konsideroheshin si heretik, pra t katolikve dhe bogomilve. Kjo u sanksionua edhe me ligj n kodin e njohur si Kodi i Stefan Dushanit. Dnimet pr ata q nuk pranonin t konvertoheshin n ritin pravosllav prfshinin masa t tilla si konsfiskimin e pasuris, shprnguljen dhe dbimin, prerjen e gjymtyrve e deri n dnimin me vdekje. Dnimi pr katolikt dhe bogomilt n rast se zbuloheshin q mbas konvertimit n ritin pravosllav kishin ushtruar ritin latin ose fen bogumile, ishte q t damkoseshin me hekur t skuqur n fytyr dhe t dboheshin. I njjti dnim i jepej edhe atyre q kishin dijeni pr ta dhe nuk i kishin raportuar tek autoritetet. (Neni 10 i Zakonikut apo Kodit t Stefan Dushanit). Asnj ipeshkv katolik nuk guxonte t qndronte n kt shtet dhe t gjith q nuk ishin detyruar t konvertohen kishin marr arratin dhe jetonin si refugjat kryesisht n Dalmaci.

Krahasimi me situatn demografike n Europ dhe Mesdhe

Nj ekip hulumtimi i kryesuar nga Carlo Cipolla ka trajtuar shtjen e popullsis s Europs n mesjetn e von. Simbas prfundimeve t tij, popullsia e Europs duke prfshir edhe pjesn europiane t Rusis dhe Ballkanin, rreth vitit 1000, ishte 30-35 milion, duke arritur pikun e zhvillimit pr krejt periudhn e mesjets n prag t Murtajs s zez t viteve 1348-1351 n 80 milion. Tragjedia e epidemis s murtajs sjell q rreth nj e treta e popullsis europiane t vdes, pra rreth 25-30 milion t vdekur pr vetm tre vjet. Jo pa arsye kjo epidemi konsiderohet si ngjarja m e rndsishme n historin mesjetare t Europs. Popullsia e Europs, Rusis dhe Ballkanit, arrin srish n nivelin e prpara epidemis, pra n 80 milion vetm n fundin e shekullit XV.

N mesin e shekullit XIV popullsia e Portugalis mendohet t ket qen 1 milion e gjysm, me nj densitet t ngjashm me Europn prej 17 banor pr km katror, por n fillimin e shekullit XV bie n 800 mij, me nj dendsi prej vetm 8-9 banor pr km katror. Popullsia e Italis rreth vitit 1300 ishte dikund tek 12-13 milion, por ra n 7.5-8 million n pjesn e par t shekullit XV, duke arritur nivelin e vitit 1300 vetm tre shekuj m v von n 1600 me 13.3 milion. Gjermania e llogaritur sipas siprfaqes s sotme, n shekullin XV numronte 9-10 milion banor. Skocia, Suedia, Norvegjia, Zvicra, nuk e kan kaluar pragun prej gjysm milioni banorsh n mesjet, me vlera q variojn nga 200 mij deri n 500 mij. Danimarka, Belgjika, Hollanda, Irlanda, n maksimumin e tyre demografik t shekullit XV, nuk e kan kaluar vlern prej nj milion banorsh. Nj densitet demografik prej 7-8 banorsh pr km katror, q sht densiteti mesatar pr Europn mbas murtajs, nj popullsi prej nj milion do t duhej t zinte nj territor prej 150 mij km katror.

Fakt tjetr sht se n periudhn para industriale urbanizimi n vendet m t zhvilluara t Europs ishte mesatarisht 10 pr qind. N shekullin XIV pr shembull niveli i urbanizmit n Belgjik ishte shum i lart, rreth 14%, ndrsa n Holland vetm 5%. Regjistrimi fiskal i vitit 1377 n Angli tregon nj popullsi prej 35 mij banorsh pr Londrn, ndjekur nga Yorku e Bristoli me 10 mij por Southamptoni vetem 1.700. N Itali, q ishte vendi m i urbanizuar n fillim t shekullit XV, kishte vetm 10 qytete me popullsi q kapte shifrn 50 mij, ndrsa jasht Italis, n krejt Europn, t till qytete q arrinin n 50 mij banor ishin vetm nnt. M konkretisht, mund t prmendim se popullsia e Anglis, pa Skocin, n prag t epidemis s vitit 1348 ishte 3.7 million. Pr shkak t epidemis s 1348 dhe rishfaqjes s saj, n vitin 1374 kishte rn n 2 milion e 250 mij vet. Pra n kt koh, m 1374, kishte po aq anglez sa kishte shqiptar n vitin 1913. Ky krahasim vlen pr t vn n pah se sa jologjike sht t mendosh se popullsia shqiptare ishte e njjt si n 1913 si n shekullin XV.

Prditsimi i fundit i The New Cambridge Medieval History: c. 1300-c. 1415, vol. VI, Cambridge University Press, 2000, pohon se nuk duhet harruar se shumica e qendrave t banimit ishin t vogla. Shumica e qyteteve t shekullit XIV-XV rrall i mbrrinte ose kalonte 1500 apo 2 mij banort. Qyteti i Chambry, pr shembull rezidenca e plqyer e dukve t Savojs nuk arrinte n 4 mij vet. Edhe n kulmin e nivelit demografik pr mesjetn, pra n prag t murtajs s zez, qyteti m i madh i Europs ishte Parisi, q arrinte vetm deri n 200 mij vet, pr t rn n 80 mij n gjysmn e par t shekullin XV. Londra q n prag t murtajs kishte afrisht 80 mij, pr t rn n 31 mij m 1377. Kolni qyteti m i madh gjemanik nuk mbrrinte as n 30 mij.

Le ti kthehemi Shqipris dhe shqiptarve. Asnj nga qytetet mesjetare shqiptare nuk i ka tejkaluar, dy mij banort. Prve faktit q qytetet ishin praktikisht me madhsin e fshatrave t sotme, ishin edhe m t pakt. Nga zona e Shkodrs deri n Pej e Prizren nuk ka ekzistuar asnj qytet. Po ashtu nga Lezha n Durrs, nga Durrsi n Ohr, nga Berati n Kostur nuk ka pasur asnj qendr urbane. Kjo dinamik e prgjithshme e zhvillimit demografik n Europ dhe Mesdhe dshmon pr nj rritje t popullsis nga mesi i shekullit XV deri n fillimin e shekullit XX, prej 10 deri n 15 her. Kshtu n se e marrim numrin e shqiptarve n fillim t shekullit XX si del n statistikat osmane prej 2 milion e 250 mij pr krejt territoret etnike, dhe n se mendojm se nga shekulli i XV deri n shekullin XX popullsia shqiptare u rrit me 15 her n prputhje me dinamikn e prgjithshshme europiane dhe mesdhetare, mund t prllogaritet pesha demografike e shqiptarve n fundin e mesjets.

Ritmi i shtimit t popullsis shqiptare ndrmjet shekullit XV dhe atij XX, q prkon me periudhn osmane, sht m i lart se sa ritmi i shtimit t popullsis s pjess m t madhe t Europs. Kjo rritje disi m e lart, ka ardhur si rezultat i shtimit natyror t popullsis, pra lindshmria m e madhe se sa vdekshmria, pushtimi apo humanizimi i natyrs q vjen si pasoj e paqes s qndrueshme q solli rivendosja e nj regjimi perandorak, si edhe si pasoj e rikthimit n identitet t nj pjese t shqiptarve t asimiluar ose n proces asimilimi sidomos n trevat veriore dhe lindore. Nuk duhen harruar edhe ngulimet shqiptare jasht trungut t territoreve etnike shqiptare, si ishin ngulimet shqiptare q zn fill me murtajn e zez, n Peloponez, Atik, dhe Eube, nj pjes e t cilve n shekullin e XVI vendosen n jugun e Italis. Po ashtu edhe shum shqiptar q nguliten n zona m t largta t Mesdheut, nga Algjeria, Tunizia, Egjipti, Libani e Siria, apo arnautet si e quajn veten. Mos t harrojm se Mehmet Ali Pasha i Egjiptit ishte shqiptar nga kto ngulime, nga Kavalla, Fan Noli nga Turqia e sotme, etj.