Close
Duke shfaqur rezultatin 1 deri 1 prej 1
  1. #1
    Rrjeti Social Kombetar Maska e Lazo
    Antarsuar
    04-01-2011
    Vendndodhja
    Sarande
    Postime
    469
    Faleminderit
    35
    67 falenderime n 57 postime

    Lamtumir, Europ Lindore!

    Jacob Mikanowski, shkrimtar amerikan me origjin polake, na merr me vete n nj udhtim npr Europn Lindore - nga Lunxhria e Shqipris deri n vendet baltike. Histori, letrsi, doke, zakone, humor. N kt bot qarkullojn oficer me uniforma t bardha q lyejn mustaqet me boj kpucsh, skulptor q tallen me Stalinin, poet t mallkuar, sundimtar ambicioz.Emri:  91e25121fdb291ffaa059a877695fce7e75f4fb0_1_800x578.jpg

Shikime: 126

Madhsia:  71.2 KB
    Lamtumir, Europ Lindore!
    Jacob Mikanowski, shkrimtar amerikan me origjin polake, na merr me vete n nj udhtim npr Europn Lindore - nga Lunxhria e Shqipris deri n vendet baltike. Histori, letrsi, doke, zakone, humor. N kt bot qarkullojn oficer me uniforma t bardha q lyejn mustaqet me boj kpucsh, skulptor q tallen me Stalinin, poet t mallkuar, sundimtar ambicioz.


    Europa si Mbretresh, e skicuar nga Heinrich Bntling, 1588.
    Nga
    Jacob MIKANOWSKI

    03.03.2017 12:18



    Europa Lindore po zhduket. Jo si vend fizik, por si ide. Gjithka e mbante kt rajon t prbashkuar n imagjinatn e njerzve prvoja e prbashkt e pushtimeve dhe prjashtimeve, pesha n dukje e prhershme e prapambetjes ekonomike, kujtimet e muara t disfatave ka ikur, ose m s paku nuk sht aq e pranishme sa ka qen m par. Shkoni n Prag, Budapest, Bratislav, Vrastof (Wrocław), Debrecen, Timoshoara (Timișoara) apo Talin. Shtisni npr rrug. Shkoni n nj qendr tregtare apo kiosk telefonash celular. Si do ta gjeni se nuk jeni n Bremen, Sharlrua (Charleroi), Njukasll (Newcastle), apo Fargo? Dyqanet jan t gjitha t njjta. Marks & Spencer, H&M, C&A. Njerzit vishen njsoj. Shohin t njjtat gjra, ngasin t njjtat makina. Ku jan Trabantt gjysm prej druri apo Fiatt e vegjl t dikurshm?

    Me tiparet dalluese t dorzuara te forcat homogjenizuese t globalizmit dhe prosperitetit, Europa Lindore ka nisur t harrohet. Si fush studimesh akademike, ajo sht n kriz. Grantet jan tkurrur. Vendet e puns t profesoratit pothuajse jan mbyllur. Kshilli Amerikan pr Shoqrit e Kulturuara (ACLS-i) ka trhequr financimet. Prurjet kinematografike duke prjashtuar ndonj Ida rastsore apo arritje rumune pothuajse kan ndaluar fare. Prkthimet letrare, pavarsisht puns heroike t botuesve si Twisted Spoon Press apo seris s klasikve t New York Review of Books, po ashtu kan shteruar si nj curril.

    Shkuan ditt e shkrimtarve t shtpis botuese Penguin nga seria Europa Tjetr edhe ditt kur Susan Sontag na nxiste t lexonim Danilo Kiin teksa kishim ende koh. Q prej asaj kohe, Europa Lindore sht kthyer n nj sfond pr fantazit e njerzve t tjer. Un njoh nj dijetar t shquar pr kt rajon, nj historian q jep msim rregullisht nj lnd pr historin e Europs Lindore, i cili m tha se do vit i duhet tu prgjigjet pyetjeve t studentve nse njerzit dashurojn me t vrtet apo qeshin n kt vend gri. sht gjithmon pak e turpshme kur lexon nj libr n gjuhn angleze me nj personazh europiano-lindor. Nuk mund ta dish asnjher nse do t jet nj portier i lodhur nga bota (nj polak), nj mashtrues magjepss (nj hungarez), nj gangster post-komunist (nj serb), apo nj burim i zgjimit erotik pr dik me prirje letrare (nj ek pr amerikant, cilido nga t siprprmendurit pr banort e Irlands dhe Mbretris s Bashkuar).

    Por, sidoqoft, ndoshta Europa Lindore nuk ka ekzistuar fare. Ndoshta ajo ka qen vetm nj trill i imagjinats s Lufts s Ftoht. Nse me rnien e perdes s hekurt ra arsyeja gjeopolitike pr ta studiuar kt rajon, bashk me t ra edhe gjja kryesore q e bashkonte at. Tek e fundit, far ka t prbashkt Shqipria me Estonin, apo Bjellorusia me Sllovenin? Prpos t qenit copza t perandorive t pernduara me koh, ato nuk kan pothuajse asgj t prbashkt n lidhje me kulturn, ekonomin, apo besimin. Europa Lindore sht tanim nj periferi, si do periferi, pak provinciale, pak e ngadalt, por prgjithsisht e qet, gati-gati e prmbajtur. As lufta n Ukrain nuk ia ka dal ta thrrmoj shprfilljen e Perndimit.

    Srish, ju mund ta gjeni Europn Lindore, nj cop t saj gjithsesi, nse ngisni nj vetur aq larg dhe aq gjat sa duhet. Kjo mund t ndodh prgjat rrugs 896 nga Ustrzyki Dolne, teksa an drejt jugut prgjat kufirit polako-ukrainas, drejt atdheut t humbur t Uniate Lemks. Ose ndoshta n rrugtimin drejt lindjes nga Nyregyhza, n fshatrat e humbur n nxehtsin mbytse t puszta-s, fushs madhshtore hungareze. Ose n Maramureş, pran Karpateve t pyllzuara, n zemr t fshatit t Rumanis. Ose ndoshta duhet t ngassh drejt jugut deri n Erind, n rrz t masivit t Lunxhris, nj cop e gjat e hns ka mbetur n trupin e egr dhe t mrekullueshm t Shqipris, nj vend q, sipas shkrimtarit polak Andrzej Stasiuk, funksionon si pavetdija e kontinentit [europian], nj pus i errt n t cilin duhet t kundrojn t gjith ata q besojn se do gj sht prcaktuar nj her e mir.

    Ky nuk sht shtegu q dua t ndjek. Un dua t flas pr Europn Lindore prtej stereotipave. Dua t flas pr t si pr nj vend me kozmopolitizm t papritur, si nj yjsi mikrorajonesh ku provincializmi dhe prfshirja vetjake e t cilave prodhon dika m t madhe sesa shuma e pjesve t veanta. Dua t argumentoj se Europa Lindore, letrsia dhe historia e saj, sht thelbsore pr t kuptuar shekullin XX, makthin me t cilin zgjohemi ende. Dua t flas pr t n lidhje me diversitetin, modernitetin, dhe avangardat konkurruese. E megjithat ja ku jam, nj faqe m posht, me rrotat e karrocs t zhytura n moalin e nostalgjis dhe klishet ruritariane.

    E vrteta sht se Europa Lindore i prket m pak gjeografis, e regjistruar n atlaset e rrugve, sesa psikogjeografis. Ajo nuk sht me t vrtet nj vend, por nj gjendje mendore. Shum her kam rn n gropa t Europs Lindore n perndim t vijs Oder-Trieste. M ka ndodhur posht mbikalimeve t autostradave, n radh te DMV-t, n sallat e pritjes n stacione autobussh t ln pas dore. Gjithmon kam menduar se astet prustiane ishin ide e rreme, nj krekosje letrare, por m rnt nj pik po qe se nuk m ka rrmbyer duhma e pisllkut t thar q mbulonte nj banj n bodrumin e nj prej laboratorve t fiziks s Berkley-it dhe, n ast, e gjeta veten n shkallt e apartamentit t gjyshes n Varshav, me przierjen e urins s ndenjur dhe pisllkut t thar dhe ujit t ndenjur t shtups, t palar me sapun.

    Europa Lindore nuk fshihet n fundin e nj rrugice fshati si ato t kontes Joknapatofa t William Faulkner. Ajo shfaqet dhe zhduket si kabina telefonike e Doktor Kush-it (Doctor Who). Mnyra m e mir pr t hyr n t sht prmes letrsis. Nga tia nisim? Un mund t jap nj list me t paraplyerit Witold Gombrowicz, Jaroslav Haek, Bruno Schulz, Bohumil Hrabal, Danilo Ki, Ismail Kadare, Herta Mller, gota Kristf, Lszl Krasznahorkai, Czesław Miłosz, Zbigniew Herbert por do t shqetsohesha se kjo do ta shastiste lexuesin me emra t panjohur (dhe t vshtir pr tu shqiptuar). Do t ishte m mir nse do t krkonim elementet thelbsore. Por kjo bhet e vshtir nga diversiteti gjuhsor dhe gjeografik i Europs Lindore.

    Ka nj element t pamohueshm t gjuetis s thesareve n dashurin pr letrsin europiano-lindore n gjetjen e qoshes tjetr m t zymt, gjithmon e m t vogl t letrsis botrore. Fillimisht erdhn polakt, ekt dhe hungarezt, pastaj rumunt, jugosllavt (e t gjitha llojeve), shqiptart, dhe baltikt. N fund t ktij procesi qndron letrsia e kuronianve. Kuroniant jan tanim nj popull i zhdukur baltik q, nj her e nj koh, jetonin n brigjet e Letonis dhe Lituanis. Letrsia e tyre laike prbhet nga vetm nj strof dyvargshe me rim. Kjo u zbulua n vitet 1970 n skajet e nj dorshkrimi mesjetar t ruajtur n nj bibliotek zvicerane, nga nj student amerikan i filozofis. Me sa duket, duhet t jet shkruar nga ndonj student teologjie i mrzitur aty nga shekulli XIV. Strofa thot: Pr shndetin tuaj, zotri! sht mik i keq / ai q do t pij, por nuk do t paguaj. Ndonse ajo i drejtohet qartsisht dikujt q i prlau nj birr autorit n pijetoren e kolegjit, strofa dyvargshe ka frymzuar volume t tra me trajtesa.

    Kaq mjafton pr letrsin kuroniane. Por, udia dhe pakuptueshmria jan pjes e joshjes s Europs Lindore si e tr. Ka dika drithruese n lidhje me lirimin nga rrfimet prgjithsuese dhe orvatjet e penguara pr t prshkruar mnyrn se si jetojm tani (ky togfjalshi idiot). Ndoshta kjo ndodh pr shkak t dashuris s mbrapsht pr humbsin, por un nuk e imagjinoj dot se pse dikush do t donte t lexonte romanin e mrekullueshm amerikan, kur n vend t tij mund t lexoj vepra epshndjellse pornografie hungareze. M posht, pr shembull, kemi programin lndor t letrsis hungareze q jepet msim n Kolegjin Universitar t Londrs, n trsin e vet:

    Kjo lnd synon ti njoh studentt me nj gam temash nga letrsia hungareze q nga Lufta e Par Botrore, ku prfshihen fantazia distopike, absurditeti i qytezave, misogjenia gjenitaliste, narcisizmi mizantropik, ideologjia si prirje seksuale, palimpsesti onanistik, antisemitizmi pr pseudo-hollandezt, xhelozia monomaniakale e kapitenve t anijeve hollandeze me gra franceze. Analiza tekstore e hollsishme e dhjet veprave kryesore n hungarishte do t plotsohet nga shqyrtimi i kontekstit m t gjer historik dhe kulturor.

    Kjo list ngre shum pikpyetje. S pari, si mund t quhen tema kto? Dhe far sht palimpsesti onanistik? Por, mbi t gjitha, t paktn pr mua, kjo sht jashtzakonisht joshse. Nse letrsia hungareze do t ishte nj kasafort banke, ky program lndor do t ma nxiste dshirn pr t mbledhur nj skuadr ekspertsh pr ta vjedhur. Dhe kjo ende pa i lexuar biografit e disa prej autorve Gza Csth, nj psikiatr q i shkroi kujtimet e tij n nj sanatorium, teksa zhytej n psikoz t shkaktuar nga morfina dhe tregimet e dhunshme t t cilit paralajmronin vetvrasjen me t ciln e mbylli jetn; apo dramaturgu dn von Horvth, i cili prqafoi pshtjellimin e identiteteve, si dukuri tipike europiano-lindore, duke e prshkruar veten si nj przierje shum tipike e Austro-Hungaris; njkohsisht maxhar, kroat, gjerman dhe ek, vendi i t cilit sht Hungaria [dhe] gjuha amtare sht gjermanishtja dhe i cili i kaloi vitet 1930-t i bindur patologjikisht se ai do t vritej n luftn e pashmangshme me nazistt, dhe n fund t shtypej nga rnia e nj dege peme n Shanz-Elize (Champs-lyes). Vetm tekstin, thon francezt por, sinqerisht, si mund ta lexosh nj autor europiano-lindor pa i kushtuar vmendje jets s autorit? Qoft ky mrgim, burgim, smundje, vrasje, apo mendje; nj lloj fati i keq sht pjes e zgjedhjes. Nj her gjeta nj antologji me vepra polake nga Poet t mallkuar, sikurse shkruhej n kopertin. Nisa ta shfletoja gjith qejf, disi i rnduar nga tregimet e prsritura pr alkoolizmin, mungesn e shtpis, vetvarjen, apo shprfilljen. Por, pastaj e kuptova se prmbledhja prfshinte katr volume dhe e gjeta veten teksa qndroja n zgrip t nj humnere metafizike.

    Po, srish, pyetja mbetet a ka ndonj gj q e mban t bashkuar letrsin europiano-lindore, prtej zymtsis, udis, dhe fatit t keq t saj? Un mendoj se po. Madje un mendoj se ajo ka rndsi t vrtet historike dhe botrore. M posht po jap prvijimin e nj teorie, paka se sht kaq i gjer dhe stereotipik, saq prjashtimet duhet, me doemos, t jen m t shumta se shembujt.

    Romani europiano-lindor, duke qen se u zhvillua n shekullin XIX, dramatizon trysnin midis shtysave psikike dhe kufizimeve t zakoneve borgjeze. Personazhet e tij lvizin brenda nj katrori magjik q kufizohet nga katr brinjt e ambicies, dshirs, sjelljes dhe tradhtis. Pr kontrast, romani amerikan prgjithsisht ka prshkruar burra dhe gra q prballen me nj hapsir lirie dhe me masn e mundsive q e pushtojn voglsin e identitetit t tyre. Ai prqendrohet te arratisjet, largimi nga atdheu, emancipimi dhe transformimet e identitetit.

    Proza europiano-lindore, n trsin e vet, ka shkruar pr trillet e fatit, pashmangshmrin e historis dhe absurditetin e gjithanshm t jets. Ajo sht formsuar nga nj histori prmbysjesh t papritura, ambiciesh t penguara, dhe befasish t pakndshme. N t vrtet, trashgimia europiano-lindore e mbizotrimit, shtypjes, dhe terrorit t papritur sht kaq e thell dhe me ndikim t madh te autort e saj, saq sht pleksur me vet iden e vetdijes dhe kuptimit t forms rrfimore.

    Tipari m dallues i letrsis europiano-lindore sht ndrgjegjsimi pr historin. Kshtu shkruan Czesław Miłosz, teksa rrekej t prkufizonte thelbin e asaj q ai e quan Europa jon. N romanet nga Europa Qendrore, t para n kontrast me ato t Perndimit, koha sht e vrullshme, nguluese, plot me befasi, me t vrtet nj pjesmarrse aktive n rrfim. Kjo ndodh sepse koha sht e lidhur me nj rrezik q kanos ekzistencn e nj bashksie kombtare, t cils i prket shkrimtari. Kjo nnkupton se, pr t kuptuar prozn europiano-lindore, ju duhet t kuptoni historin e Europs Lindore.

    Kjo mund t jet gj e vshtir. Ka kaq shum vende, kaq shum popuj, kaq shum rrfime kundrthnse dhe emra shumrroksh, me shqiptime t shumllojshme. Kt un e di mir. Kam vite q studioj dhe jap msim historin e atij vendi gri. Gjat gjith ksaj kohe, un nuk kam dal dot n prfundime apo n nj sintez. Gjith far kam pr t treguar pr kt koh sht nj dosje plot me rrfime, rrfime q jan t vrteta por, t paktn pr mua, lexohen si proz, apo si fabula. Ose si shaka. S bashku, kto rrfime prbjn lndn time t shkurtr pr Europn Lindore. N vend t nj kronologjie t primtuar, ato projn disi ndjesin, e mbase edhe pak kuptimin e saj: nj histori kubiste e nj vendi t prar. Ua ofroj kto copza, kto aspekte te historis, n katr msime bashk me nj prmbyllje.

    Msimi i par nj zon me popullsi t prziera

    Gjja e par q duhet ditur pr Europn Lindore sht se ajo prmban nj prqendrim t jashtzakonshm diversiteti njerzor. Ajo sht nj nga vendet e pakta n bot ku jan t mbivendosura kaq shum gjuh, fe dhe kombsi t ndryshme. Shpesh, kto ndryshime prkojn edhe me dallimet n klas dhe profesion dhe kshtu, n Polonin lindore, pronart polak katolik t tokave sundonin mbi ukrainasit ortodoks dhe fshatart bjellorus, t cilt shkonin n fshatrat jidishtfolse apo ifut pr t shitur produktet bujqsore apo mallrat e tyre. N Transilvani, kto role prkatse luheshin nga maxhart katolik, dhe rumunt ortodoks apo uniat, dhe gjermant luterian e kalvinist, ndrsa n Maqedonin osmane, me przierjen marramendse t myslimanve turqisht- dhe serbisht-fols, shqiptarve, bullgarve, grekve, arumunve, vllahve, ciganve, dhe ifutve sefardik, struktura shoqrore sht kaq e ndrlikuar sa nuk ia bn dot anatomin.

    Bukovina, nj provinc n Perandorin Austro-Hungareze n rrz t Maleve Karpate, e cila, q prej asaj kohe, i ka kaluar her Rumanis her Ukrains, sht nj tjetr vend i till me diversitet. M posht kemi Gregor von Rezzorin, pinjoll i aristokracis siciliane, i cili u vendos n Austri n shekullin XVIII, q prshkruan n Dborat e vjetshme (1989) rrethanat gjuhsore t rinis s tij.

    Nna jon as fliste, as kuptonte ndonj nga gjuht vendore. Ndonse gjermanishtja kishte qen e folura zyrtare n Bukovin gjat epoks austriake, ajo gjuh zuri t bhej gjithmon e m e gjymtuar dhe m e pakuptueshme, si pr ne edhe pr shtetasit larushi, sa m thell q dikush deprtonte n Bukovin. Kasandra, nga ana tjetr, e cila nuk fliste sakt asnj gjuh, shprehej me copza n rumanishte, ruteniane, polonishte dhe hungarishte, si edhe turqishte e jidishte, e ndihmuar nga mimika groteske ngrdheshse dhe gjuha trupore grafike e primitive q e bnte pr t qeshur gjithknd, por q dokush e kuptonte.

    Gjja tjetr q duhet mbajtur mend pr Europn Lindore sht se ajo ka qen, n pjesn m t madhe t gjrave, nj e vonuar. Krahasuar me fqinjt n jug dhe n perndim, ajo ishte e ngadalt n pranimin e krishterimit, e ngadalt n organizimin n shtete, dhe e ngadalt n prqafimin e industrializimit.

    Nuk sht pr tu uditur q vendet q jan ndier m shum europiano-lindore edhe krahasuar me europiano-lindort e tjer ishin ato m t shumllojshmet dhe m t prapambeturat n rajon. Pr oficert kozmopolitan t ushtris austro-hungareze, Galicia ishte nj vend i till:

    Galicia besohej se kishte numrin m t lart t rrugve me balt dhe me pluhur, kishte miza dhe morra, si edhe shkalln m t lart t smundjeve seksuale, kishte fshatar pijanec, dhe ifut dinak. Pronart polak t tokave nuk donin t kishin fare t bnin me oficert habsburg, po kshtu silleshin edhe vajzat e tyre. Galicia ishte nj vend pr tu dehur dhe pr t qndruar i dehur; pr t kaluar natn n kafene t lrosura, pr t vn baste dhe pr t shkuar me kurva; pr tu prmalluar pr qytetrimin; dhe pr t br pelegrinazhe n stacionin e trenit, pr t par kalimin e ekspresit Lemberg-Krakov-Vjen. (Istvan Deak, Prtej nacionalizmit: nj histori shoqrore dhe politike e korpusit t oficerve habsburg, 18481918, 1990)

    Msimi i dyt Perandoria dhe Maskarada

    far mund ta organizoj nj hapsir kaq t prapambetur dhe njkohsisht heterogjene? Vetm perandoria. Tri perandori ajo habsburgase, ruse, dhe osmane e dominuan Europn Lindore para Lufts s Par Botrore. Secila prdori nj form t ndryshme nnshtrimi pr t mbajtur nn fre territoret e tyre. Shpeshher kto teknika shkonin deri n kufi me mistiken.

    Kaosi

    Shkenca e Perandoris Habsburge ishte harmonia. E si mund t ishte dika tjetr? Ky komb, shkruan R. J. W. Evans, nuk ishte shtet, por nj ngjizje centripetale e but e elementve heterogjen t ngatrrueshm. Perandort e saj sundonin mbi kaq shum kombsi, kaq shum fisnik grindavec dhe provinca rebele, saq vendi nuk mund t mbahej i bashkuar prvese si ide.

    Si rezultat, intelektualt kryesor t saj punuan shum pr t gjetur nj lloj sistemi q t prfshinte t gjith kt gj t pakontrollueshme. Teksa n Perndim dijetart zbulonin ligjet e gravitetit dhe funksionet matematikore, n perandori ata ia kalonin edhe vetvetes duke gjetur prkime t mistershme midis dinastis perandorake dhe diellit, magnetit, burimit t harmonis, forcs kryesore lvizse. Matematikant e saj punonin pr ta kthyer rrethin n katror, kaq shum punonin pr kt shtje, saq ajo u b e njohur edhe si problemi austriak. Fizikant e saj punonin pr t krijuar makineri me lvizje t prhershme. Dijetart e saj punonin pr t ndrtuar nj organo q do t ishte njherazi edhe mbreti i instrumenteve muzikor edhe elsi matematik i universit. Doktort e saj krkonin at ilain universal, melhemin pr t gjitha smundjet, gurin filozofik.

    Perandort ishin veanrisht t dhn pas ksaj prpjekjes s fundit. Ata punsuan alkimist nga mbar Europa pr t msuar sekretet e tyre, fillimisht n Prag e pastaj n Vjen. Njri prej tyre provoi se guri filozofik ishte kungimi i shenjt, personi i tret n trinin e prbr nga merkuri ati dhe sulfuri biri. Nj tjetr argumentoi se soditja e gurit vlente edhe m shum se sa vlente thesari q mund t prodhonte ai. Por perandort u jepnin favore m t shumta atyre q prodhonin ar t vrtet.

    Johann Konrad von Richthausen ishte nj nga t favorizuarit. Ai i tregoi perandorit nj kokrriz pluhuri t kuq, pastaj e prdori pr t shndrruar nj kilogram e gjysm merkur n nj kilogram flori. Perandori u mrekullua. Ai bri nj medalje prej floririt dhe e bri Johanin kalors dhe i vuri edhe nj emr t ri. Ai do t quhej Freiherr von Kaos, ose, Baroni Kaos. Perandori e vuri pastaj Kaosin n drejtimin e punishtes s parave.

    Ndrkoh, intelektualt e perandoris vijonin punt e tyre. Johann Friedrich von Rain gjeti Apokalipsin e Hermesit dhe Shtat Vulat e Filozofit. Hieronymus Hirnhaim, abati i Strahovit, shkruante me guxim n dobi t injorancs, duke argumentuar se msimi sht i lig, vetm n dobi t krenaris; se njohuria e vrtet sht e pamundur dhe se dijetart nuk bien kurr dakord. Francesco Lana-Terzi prfytyronte anijet fluturuese. Dhe Athanasius Kircher, m i madhi nga t gjith ata, zhbiroi burimin e vrtet t trmeteve dhe zbrtheu sekretet e krishtera t kyura n hieroglift egjiptian. Egjipti ishte themeluar nga Hemi, i quajtur ndryshe Osiris, biri i Noeut. Bota ishte nj instrument muzikor t cilit i bie krijuesi. do problem i shkaktuar nga magjia e zez mund t zgjidhej me t bardhn.

    Dy perandorit, ajo ruse dhe ajo austro-hungareze, t cilat dominuan Europn Lindore n veri t Ballkanit, lan prshtypje t ndryshme n kujtesn e popujve q sunduan. Nga t dyja, Austro-Hungaria u ndje t ishte, pa dyshim, m e padmshme. Nj ndrtim kaotik, i lidhur s bashku nga dika m shum sesa besnikria dinastike dhe nj grim magjie baroke, mbretrimi i Habsburgve kishte nj natyr thelbsisht komike. Mkati kryesor i tyre lidhej m pak me dhunn dhe m shum me ndrlikimin e panevojshm, nj prpunim i pafund dhe i pakuptimt i ritualit t oborrit dhe protokollit burokratik. N kt vend opere komike, dukja kishte shum rndsi dhe absurditetet shumoheshin si lepujt.

    Burra me mustaqe t zeza

    Krenaria e ushtris austro-hungareze ishte uniforma e oficerve t saj nj e bardh aq e pastr saq, kur mirmbahej ashtu si duhej, duke u frkuar me kujdes, lshonte nj vezullim t but n t kaltr t elur.

    Uniformat ishin shum t bukura dhe shum t shtrenjta. Oficert, zakonisht, hynin n borxhe pr ti prballuar uniformat. Pr t shlyer borxhet ata hanin vetm buk that apo kursenin drut e zjarrit pr dimrin. T shrbeje n ushtrin e perandorit ishte nj shtje nderi, jo lakmie. Uniformat duhej t mbaheshin t panjollosura; edhe ronitja a njolla m e vogl shkaktonte qortime dhe nevojn pr t bler nj t re, me koston e nj shpenzimi gjymtues.

    Nj dit, andej nga vitet 1850, nj nga gjeneralt e perandorit urdhroi se do oficer i ushtris duhej t mbante mustaqe t zeza. Pr oficert biond, ky transformim mund t arrihej vetm duke prdorur sasi t madhe boje t zez kpucsh.

    Oficert u mblodhn me trupat e tyre n sheshin e parads. Ndrsa qndronin gatitu bashk me ushtart e tyre, duke pritur pr inspektimin, zuri t bjer shi. Boja e zez e kpucve rrodhi nga mustaqet n uniformat e bardha.

    Uniformat morn fund, po ashtu edhe oficert.

    N kontrast me Austro-Hungarin, parimi sundues i Perandoris Ruse nuk ishte ndrlikimi por forca. Cart sundonin pa pengesa. Instrumentet e tyre ishin ortodoksia dhe kamxhiku nj ndrthurje e uditshme e cila i lejonte edhe dhunn edhe mrekullit t ecnin dor pr dore.

    Prijsi kozak

    Kozakt e Zaporizhian Sich-ut ishin ushtart m t rrept n ushtrin e perandoreshs. Por ata ishin po ashtu edhe m t prirurit pr sherre dhe rebelime. Kur u b paqja me turqit, perandoresha arriti n prfundimin se kozakt m shum shkaktonin telashe sesa vlenin vrtet. Ajo drgoi t dashurin e saj pr t arrestuar prijsin e tyre. Prijsi ishte burr i thyer n mosh n at koh. Ai u drgua nga jugu n nj manastir n nj ishull t Detit t Bardh. I burgosur n nj qeli t nndheshme me nj dritare t vogl pr ajrim, mendohej se ai do t vdiste. Por si nj bim apo insekt q vegjeton nn dhe, ai jetoi gjat. Kaluan njzet e pes vite, derisa u lirua. Kur u la i lir, ai m shum ngjasonte me nj ari sesa me nj njeri. Mjekrn e kishte t gjat dhe t pakrehur, teshat ishin kthyer n zhele t kalbzuara, dhe thonjt e duarve ishin kthyer n kthetra t mdha. Ishte krejt i verbuar dhe, si Nebuchadnezzar-i, kishte humbur aftsin e t folurit.

    I lir, ai qndroi n manastir edhe dy vite t tjera si murg. Vdiq n moshn 113 vjeare. Sot ai njihet si shenjtor.

    Msimi i tret rrmimi pr modernitetin

    N pjesn m t madhe t Europs Lindore, sundimi prmes perandoris kishte kuptim. Tek e fundit, perandorit drejtojn diversitetin nprmjet pabarazis, ndrsa shtetet-kombe rreken t sjellin barazi duke imponuar homogjenitet dhe homogjeniteti, n Europn Lindore, krkon shum forc pr tu imponuar.

    Lufta e Par Botrore solli fundin e perandoris n Europn Lindore dhe bashk me t, edhe nj vrshim t modernitetit. Por ky modernitet ishte n shum aspekte imitues dhe inferior. Ai t krijonte prshtypjen e fundit t siguris duke u hapur udhn t ligave t kapitalizmit dhe politiks s masave me vetm pak prfitime. N kt realitet t ri, njerzit rrekeshin t gjenin mnyra pr ti dhn kuptim bots s tyre. Ideologjit mbrrinin si thashetheme nga vise t largta. Ndonjher, ato rrmbeheshin nga njerz t cilt as q ua dinin fare kuptimin.

    Ideja

    N mendjen e tij, Zoltn Bszrmny ishte gjigand mes gjigantsh. Ai ishte poet nj poet i madhrishm hungarez me nj mision profetik dhe politikan. Ai i kishte dgjuar thirrjet e nnave hungareze, por edhe kushtrimin e nns m t mbl nga t gjitha Nns Hungari. Ai ishte nj tribun, i gatshm pr t ekzekutuar me qindra mijra pa iu dridhur qerpiku, por edhe gati pr t ledhatuar. M 1931, ai takoi Hitlerin n Gjermani dhe u kthye menjher drejt fashizmit. Filloi t predikonte antisemitizmin, reformn e toks, dhe drejtsin pr t varfrit. Shokt e tij ishin kopshtart e racs hungareze dhe vdekje-mbjellsit e derrave ifut. Simboli i tyre ishin nj pal kosa t kryqzuara nj lloj kryqi i thyer pr nj vend m t prulur.

    Bszrmny i humbi zgjedhjet shum keq. Filloi ta qesndiste shtypi. Por ai nuk e humbi kurr besimin. Dhe kishte disa nga ata q e dgjuan mesazhin e tij. N fushat e thata t lindjes fshatart ishin ende nn thundrn e ifligarve. T varfr dhe pa tok ata iu bashkuan kauzave politike pr tiu larguar mjerimit t tyre. Ata e krkuan zgjidhjen te ekstazat fetare dhe sektarizmi. Dita e tyre e rebelimit do t ishte 1 maj 1936, kur tre milion syresh marshuan drejt kryeqytetit mkatar duke e rrafshuar pr tok.

    Kur erdhi dita, disa mijra ithtar u takuan n nj fshat mes fushave t shkreta. U shprndan me lehtsi. Shtatqind prej tyre u uan para gjyqit. Dy n njqind zotronin nj shtpi apo tok. Mbanin veshur pantallona t grisura, xhaketa t shkurtra, dhe jelek t vjetr prej lkure deleje. Asnjri prej tyre nuk kishte veshur kmish. Ata thoshin se ishin t gatshm t vdisnin pr Iden, por, kur shtrngoheshin ta shpjegonin, asnjri nuk ishte n gjendje t thoshte se ishte kjo ide.

    N vitet midis dy luftrave, nj ndjesi apokalipsi rrinte pezull n ajr. Marksizmi, fashizmi dhe nacionalizmi u prhapn si fe t reja. Por disa u mbrthyen edhe pas besimeve t vjetra.

    Kryqzimi

    Eliasz Klimowicz-i, i cili do t njihej si Profeti Elijah, ishte nj druvar analfabet nga pyjet n kufirin midis Polonis dhe Bjellorusis. Ishte nj bandit q e futi at drejt udhs fetare. Banditi grabiti dhe rrahu fshatart n konten Grzybw, t cilt i krcnoi me vrasje. Xhandart e Carit t Rusis nuk mundn t bnin asgj pr kt shtje. Prandaj Eliaszi shkoi n qytet pr tu kshilluar me priftin m t afrt udibrs. Kur ishte n qytet, nj fshatar tjetr e vrau banditin. Por meritn e mori Eliasz-i.

    Pas pak kohsh, nisi t ndrtonte nj kish n fshat. Askush nuk e dinte se ku i kishte gjetur parat. Disa thoshin se i kishte br thirrje kishs t ngrihej vet nga toka. T tjer thoshin se ai ishte profeti Elijah i ardhur nga parajsa. Dhe kshtu fama e tij mori dhen. Turmat mblidheshin n Wierszalin, Jerusalemi fshataresk i Eliasz-it, pr t dgjuar predikimet e tij. Grat qndronin posht pullazeve t atis, puthnin apat e tij, dhe pinin ujin ku ai lahej. Apostuj t rinj e rrethuan: Bielski, Kobryński, Jan Bogosław, shum pr tu mbajtur mend

    Pastaj erdhi vera e 1936. Koha e t lashtave. Nj procesion fshatarsh po ante prpara prgjat udhve gjarpruese, midis kodrinave ranore t mbuluara me dllinja dhe lpush. Kreu i procesionit mbante nj kryq. Nj tjetr nj kamxhik. Nj tjetr nj kuror me gjemba. Ata kishin ardhur t kryqzonin profetin e tyre, sepse kryqzimi i fundit kishte ndodhur shum koh m par. Bota ishte br mkatare dhe e shthurur gjat ktyre viteve dhe djalli gjallonte n tok si n shtpin e vet.

    Por Eliasz-it nuk ia kishte qejfi t kryqzohej. Ai iu fsheh nga ithtarve t vet, duke qndruar kruspull n nj qilar me rrepa teksa ata e krkonin npr pyll. Pas tri ditsh, ai u shfaq, sikur t kishte ardhur prej t vdekurve. Por deri ather t tjert e kishin humbur interesin pr ta prshpejtuar shptimin

    Kur erdhn sovjetikt, Eliasz-i u denoncua nga nj prej apostujve t vet. Rust qeshn me t, duke e quajtur Zoti polak. Thuhet se qndroi besnik gjat marrjes n pyetje. U dnua me pes vjet n nj kamp n rrethinat e Irkutskut n Siberi. Vdiq disa vite m von, n nj azil n lindje t Krasnojarskut, pran Marinskut, n nj manastir t konvertuar. Ndjeksit e Eliaszit i drgonin pako gjat gjith kohs. Pas vdekjes s tij, ata mblidheshin srish do vit n maj t kodrins s shenjt t Grabarkas, e cila do t ishte br Golgota e tij, pr t knduar elegji pr parajsn e tyre t humbur.

    Msimi i katrt shija e gjakut

    Tani vjen epoka e tiranve dhe e masakrave. N vitet midis dy luftrave, bota kabare e politiks austro-hungareze u zhduk. Lvizjet e rritura n atdhe q pasuan rnien e saj, qofshin fashiste, komuniste, apo nacionaliste, rrall ishin demokratike dhe shpesh vrastare. Por t paktn dhuna e tyre prmbahej nga ambiciet e kufizuara. Imperializmi i vendeve t Europs Lindore rrall i kalonte njqind kilometrat prtej kufirit t tyre. Ato josheshin edhe m nga nj munges universale e aftsis dhe dhuntia e prhapur e vetsabotimit.

    Kjo nuk ishte e vrtet pr regjimet q pasuan. N Luftn e Dyt Botrore, Europa Lindore u riformsua nga dy lvizje, t cilat krkonin t riformsonin mbar botn, dhe gati ia doln n krye. N prplasjen midis Gjermanis naziste dhe Bashkimit Sovjetik, Europa Lindore u shndrrua n at q historiani Timothy Snyder e ka quajtur Toka e Gjakut utopia e vrasjes.

    Universi i krimeve naziste sht tepr i madh pr tu rrfyer. Holokausti sht nj bot m vete. Pafundsia e tij e trondit Europn Lindore. Stalini, edhe pse nj i jashtm, duket se pasqyron, zymtsisht, ndjeshmrin e rajonit. Ndoshta, kjo vjen sepse veprimet e tij, dhe t ithtarve t tij, shpesh kishin nj grimc humori t zi. Hitleri ishte krejt tjetr. Por n tregime, ka dika t njohur dhe, rrjedhimisht, edhe m shqetsuese e absurde te Stalini, mustaqet e tij, dhe e qeshura e tij ogurzez

    Azili

    Konstantin Pts ishte presidenti i Estonis. Estonia sht nj vend i vogl n brigjet e Detit Baltik. Ajo e fitoi pavarsin pas Lufts s Par Botrore. Ishte shtet shum i vogl pr t qndruar i pavarur shum gjat. Kur filloi Lufta e Dyt Botrore, Stalini dhe Hitleri e ndan midis tyre Europn Lindore. Estonin e mori Stalini.

    Si fillim, ai drgoi emisarin e tij, Molotovin, pr ti thn Pts-it se sovjetikt kishin nevoj t vendosnin baza ushtarake n vendin e tij. Pastaj e kthyen n nj kukull dhe e detyruan t kalonte 200 dekrete. M n fund, e arrestuan. Fillimisht, e drguan Pts-in n Ufa, n stepn e Orenburgut. Pastaj u mbajt n burg. M n fund, e vendosn n nj spital psikiatrik. Pts-i tha se kjo ishte e gabuar. Ai nuk ishte i mendur. Ai duhej t drgohej jasht shtetit. Tek e fundit, ai ishte presidenti i Estonis.

    Ata i than: Ti je i mendur. Ti je i mendur sepse thua se je presidenti i Estonis. N fund t fundit, po t ishe presidenti i Estonis, ti nuk do t ishe n nj spital t mendurish.

    Sarkofagu

    M 1949, me rastin e 70 vjetorit t tij, Partia Komuniste e ekosllovakis vendosi ta nderonte Stalinin duke i ndrtuar atij nj monument n Prag. Monumenti do t ishte shtatorja m e madhe e Stalinit n bot. U b nj gar pr t przgjedhur se cili do t kishte nderin e skicimit t saj. do skulptori n ekosllovaki iu krkua t merrte pjes. Pjesa m e madhe i sabotuan qllimisht shanset e tyre duke portretizuar udhheqsin e madh n poza t paprshtatshme, duke buzqeshur, me kraht t hapur si nj Jezus i lumturuar. Otakar vec, biri i nj pastiieri t specializuar n brjen e zbukurimeve prej sheqeri pr torta, ndrmori edhe kujdesin shtes t t brit tap me dy shishe vodka. Pr fatin e tij t keq, ai fitoi prapseprap.

    N monument, Stalini qndron n krye t njerzve. Pas tij jan nj puntor, nj agronom, nj partizane, dhe nj ushtar rus. Pr katr vjet, shtetar nga m t lartt n Parti e vizitonin vec-in n studion e tij pr ti dhn kshilla pr projektin e tij. do her q vinin, ata prpiqeshin ta bnin Stalinin m t gjat, dhe pasuesit e tij m t shkurtr. Filloi ndrtimi, dhe graniti nisi t gdhendej, por kritikat vijonin t vinin. Gruaja e vec-ut nuk e prballoi dot presionin dhe vrau veten.

    M n fund, monumenti u prfundua. Natn para se t zbulohej, vec-u mori nj taksi pr t inspektuar skulpturn e tij. Shoferi i taksis i tha se donte ti tregonte dika: Ja atje, n ann sovjetike. Ajo shoqja partizane e ka mbshtetur dorn te zinxhiri i pantallonave t ushtarit rus. Cilido q e ka projektuar kt do t pushkatohet me siguri. vec-u e vrau veten po at nat.

    Stalini vdiq. Hrushovi mbajti fjalimin e tij. Kaluan shtat vite. M n fund, Stalini duhej shkatrruar. Por, shtetart paralajmruan se kjo duhej br me dinjitet. Nderi i Bashkimit Sovjetik nuk duhej dmtuar. Nuk do t viheshin eksploziv n kokn e Stalinit. Nuk do t kishte krisma armsh n at shesh. Eksperti i shkatrrimit q ata solln pr t kryer at pun ishte m i miri n vend. Pr dy jav para dats at nuk e zinte gjumi. Kur erdhi asti pr t trhequr kmbzn, ai i qetsoi nervat duke pir gjasht teke me shlivovic. Pas shprthimit, ai ra n tok duke qar. Nj ambulanc e oi n nj spital psikiatrik.

    Edhe i vdekur, Stalini e kishte gjetur mnyrn pr ti mendur njerzit.

    Prmbyllje

    M n fund, nj ndodhi nga familja ime, sepse, q t tregohem i ndershm, sa her q lexoj proz apo histori pr Europn Lindore, un gjithmon krkoj dika pr veten time, andej nga jam. Kshtu ma tregoi nna ditn q un u fejova:

    ajniku

    Xhaxhesha Jadviga dhe xhaxha Turnoviski u prpoqn t martoheshin tri her. Hern e par n Minsk m 1940. Me vshtirsi ata kishin mbledhur parat pr t paguar tarifn. Rrugs pr n zyrn e gjendjes civile, ata takuan nj mikun e tyre, t cilit po i mbahej fryma ngaq kishte vrapuar pas tyre pr ti arritur. Ai kishte nevoj t menjhershme pr para borxh; sapo kishin mbrritur ajnik n dyqan. Ata i dhan parat e tarifs s martess. Duhej br. Martesa mund t shtyhej, por nuk i dihej kurr se kur mund t ishte hera tjetr q mund t blije nj ajnik.

    Hera e dyt kur ata u prpoqn t martoheshin ishte n Taxhikistan, dy vite m von. Kt her ata i kishin parat dhe tanim jetonin bashk, n nj qytet t vogl ku gjithkush e njihte doknd. Kur shkuan te zyra e gjendjes civile, npunsi sovjetik n detyr shprehu habin se pse nuk ishin ende t martuar, duke qen se jetonin bashk. Ai u tha se e kishin ngatrruar rendin ata duhej t ishin martuar fillimisht dhe pastaj t fillonin t jetonin bashk dhe prandaj ua mohoi lidhjen e martess.

    Hera e tret ishte n Varshav, pas lufts. Xhaxha Turnovski i kishte dy dshmitart (njri prej tyre ishte i njjti Icek q kishte pasur nevoj pr ajnikun), dhe ata kishin mbrritur n ministri n orarin e programuar. Xhaxhesha Jadviga mungonte. Ajo nuk kishte mundur ta merrte ditn pushin nga shtpia botuese ku punonte. Por kt her m n fund pas gjasht vitesh ata ia doln. Zyrtari n detyr kishte pranuar ta nnshkruante certifikatn e martess pa ryshfet.

    Kjo nuk sht historia m tragjike q un mund t kisha zgjedhur. Ajo nuk prfshin ekzekutime, mrgime dhe internime, t cilat shnuan jett e gati do individi t atij brezi. Pr ti rn shkurt, un kam hequr, po ashtu, edhe far u ndodhi Jadvigas dhe bashkshortit kur u kthyen n Poloni, n shtpin e tyre n Silesia, porcelanet Meissen t lna t patrazuara nga pronart gjerman, kur ata nxorn jasht izmet e gjata dhe t lustruara, prej lkure t zez, q gjetn n dollap dhe q i prkisnin oficerit SS q kishte jetuar atje para mbrritjes s tyre.

    Ajo q m plqente nga rrfimet e hallmadhes sime ishin sensi i hidhur i humorit, shpotia pavarsisht nga fatkeqsia. Pr mua, kto rrfime rrokin t gjith brezin. Ato jet gjigante! Si vall mund t maten? Me ajnik dhe me raste t humbura. Pse duhet studiuar Europa Lindore? Pr disa prej nesh, sht nj mnyr pr t gjetur rrnjt tona. Por un mendoj se ka dika m tepr n kt pun. Ne jemi msuar ta mendojm veten si protagonist t rrfimeve tona. Rrfimet nga Europa Lindore ofrojn nj mnyr tjetr pr t vshtruar botn. Ato jan nj kujtes se ne nuk jemi gjithmon zotr t fateve tona. Ndonjher historia vepron pa bashkpunimin ton dhe e vetmja mnyr pr tu prballur me t sht me durim ose me nj t qeshur.

    [1] Pse Europ Qendrore, dhe jo Lindore? Nj pjes sht gjeografi: Praga sht, tek e fundit, n perndim t Vjens. Por pjesa m e madhe vjen prej politiks. Miłoszi shkruante pjesrisht pr t mbrojtur unikalitetin e pjess s tij t Europs kundr Perndimit nga njra an dhe Rusis nga ana tjetr. Pr t dhe pr Milan Kundern e t tjer, ishte e rndsishme t jetoje pran qendrs s Europs. Emri Europ Lindore dukej rrezikshmrisht shum afr pr ti bashkuar ata me kryezott sovjetik. Tani q Bashkimi Sovjetik nuk ekziston m dhe rajoni shkon drejt prkufizimit nga kujtesa dhe jo nga politika, dallimi duket edhe m pak i rndsishm.

    [2] Por ndoshta dallimi midis Europs Qendrore dhe Lindore nuk sht edhe aq i rndsishm tek e fundit. Europa Qendrore sht nj mtim pr prkitje. Europa Lindore sht nj akt prjashtimi. Europa Lindore sht prore nj vend imagjinar, dhe zakonisht ajo i prket dikujt tjetr. Sipas protagonistit t Nj vetmi shum e zhurmshme t Bohumil Hrabal-it, Europa Lindore nuk fillon jasht portave t Prags, ajo fillon te stacioni i fundit i trenit i stili perandorak diku n Galici, n kufijt e jashtm t daulles s veshit grek. Pr kontrast, prfshirja e Prags n shpirtin grek shkon m thell sesa fasada e ndrtesave t saj, ajo shkon drejt e n kokat e popullsis, sepse gjimnazet klasike dhe universitetet humaniste kan mbushur kokat e miliona ekve plot me Greqi dhe Rom.

    Prktheu nga anglishtja: Albert SHEQI

    Jacob Mikanowski sht shkrimtar q jeton n Berkley, Kaliforni. Ky tekst u botua n Los Angeles Review of Books. E drejta e botimit n gjuhn shqipe i takon dialogplus.
    Nse je duke menduar dhe djalli shfaqet, bje dhe djallin t mendoj!

  2. Anetart m posht kan falenderuar Lazo pr postimin:

    SERAFIM DILO (05-03-2017)

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •