Close
Duke shfaqur rezultatin 1 deri 3 prej 3
  1. #1
    i/e regjistruar
    Antarsuar
    27-01-2006
    Postime
    359
    Faleminderit
    8
    36 falenderime n 30 postime

    Kur Karl Marksi shkruante pr shqiptart

    Emri:  3-72-905x395.jpg

Shikime: 664

Madhsia:  27.0 KB

    sht pr nderin ton q n jetn dhe n veprn e Karl Marksit t gjenden mendime e t dhna q lidhen me Shqiprin e botn shqiptare. Ato, ndonse jan ansore n shumanshmrin e trashgimis s tij, prap duhen njohur e studiuar.

    Interesimin e Marksit pr historin dhe pr karakterin e popullit shqiptar e ndeshim qysh hert. N vitet e rinis, gjat prpjekjeve q bnte pr formimin e tij shkencor, ai do t studionte e konspektonte historin e disa vendeve, duke filluar nga historia e Francs e deri te “Historia botrore” e Shloserit. Rndsi t veant pr ne kan shnimet e nxjerra nga studimi i historis s Perandoris Osmane. N to ai prmend shqiptart dhe flet me simpati e vrtetsi pr ta.

    “Midis kombeve t tjera, – shkruan Marksi i ri, – po ndalemi para s gjithash tek shqiptart. Ky sht nj popull trim malsor, i cili prbn popullsin autoktone t vendit q shtrihet n shpatet e brigjeve t Adriatikut; ai flet gjuhn e tij t veant q bn pjes n familjen e madhe t gjuhve indoeuropiane”.

    N historin shqiptare vmendjen e Marksit e trheqin n radh t par epoka e luftrave t Sknderbeut dhe personaliteti i tij. Pr t, vepra e Heroit ton Kombtar i ka shrbyer objektivisht progresit t njerzimit. Duke e vlersuar lart luftn antiosmane t popullit shqiptar, ai e cilson at si “Nj goditje kundr t vetmit shtet me t vrtet ushtarak t mesjets, i cili i kundrvihej zhvillimit historik q po lindte dhe prparimit botror”.

    Qllimi yn n kt artikull nuk sht hulumtimi e studimi trsor i trashgimis s Marksit, q lidhet drejtprdrejt ose trthor me Shqiprin dhe me historin e popullit shqiptar. sht fjala pr nj album folklorik t prgatitur nga vet Marksi n kohn e rinis. Albumi, si do ta shohim m posht, nuk u hartua me qllim botimi dhe mbeti n mes t dorshkrimeve t tjera. Pr her t par ai u botua m 1929 n Berlin n serin e veprave t plota t Marksit dhe t Engelsit (Karl Marx, Friedrich Engels, Gesamtansgube – Mega – ), n vllimin e par: Karl Marks, Vepra: Artikuj, sprova letrare deri n mars 1843. Tekste. (Karl Marx – Werke, Artikull Literarische Versuche Bis Mrz 1843. Text).

    Albumi sht nj koleksion kngsh popullore t popujve t ndryshm, t cilat Marksi i prmbledh enkas dhe ia dhuron m 1839 t fejuars s tij Zheni Vestfalen n Berlin. N krye ai ka kt kushtim: “Kng popullore gjermane (n t gjitha t folmet), spanjolle, greke, letone, estone, shqiptare etj.) t mbledhura e t kopjuara nga prmbledhje t ndryshme pr Zhenin tim t shtrenjt. K. Marks, Berlin 1839”.

    Ky ishte albumi i dyt q Marksi i ri i dhuronte Zhenit, pas koleksionit t par t shkruar me dorn e tij nn titullin: “Nj prmbledhje me kng e legjenda t vjetra gjermane”. Fillimisht ne njohm nga albumi vetm kushtimin. Vmendjen ton e trhoqi fakti se aty prfshiheshin edhe kng popullore shqiptare. Por m von, duke hulumtuar n trashgimin e K. Marksit, ram n gjurmt e albumit dhe e gjetm t botuar n veprn e tij t plot. Njohja e drejtprdrejt me t, jo vetm zgjidhi prfundimisht hamendjet tona, por na lejon ta shqyrtojm nga afr e ta gjykojm m sakt prmbledhjen, kriteret e zgjedhjes, vendin q z knga popullore shqiptare n t.

    Albumi prmban gjithsej 80 kng popullore, t ndara n 9 grupe: kng gjermane, kng spanjolle, kng estoneze, kng t vjetra greke, kng t reja greke, kng laplande, kng letone, kng italiane dhe kng finlandeze. Knga shqiptare sht vendosur m vete n grupin e gjasht dhe, megjithse jepet prkatsia kombtare, ajo prfshihet si kng n greqishten e re. Nj pikpamje e till ishte zotruese n studimet gjuhsore t kohs, pasi deri n vitet ’60 t shekullit t kaluar, gjuha shqipe vendosej n nj grup gjuhsor me greqishten e vjetr dhe latinishten. Po pavarsisht nga kjo hollsi formale n renditjen e kngs, prmbledhsi sht i ndrgjegjshm se ajo i takon folklorit t popullit shqiptar.

    Albumi prbhet n radh t par nga kng popullore lirike, nga legjenda, balada, kng humoristike, epigrafe. Aty gjejm dhe disa kng nga poezia e kultivuar, q si duket kan qen dhe t popullarizuara, si nga Safo e ndonj tjetr. Kryesisht mbizotron motive i dashuris.

    Vetvetiu, kur lexon albumin, lindin nj varg pyetjesh e problemesh q kan t bjn me arsyet q e shtyn Marksin t prgatis kt prmbledhje, me burimet q shfrytzoi dhe me kohn e tij. Por para se t’u prgjigjemi ktyre pyetjeve, le t njohim prirjet dhe interesat e djaloshit gjenial n vitet e rinis s hershme. Si kan vrejtur biograft e tij, Marksi n kto vite sht marr me krijimtari letrare. Madje, sipas tyre, disa nga idet e filozofit t ardhshm fillimisht u shfaqn nprmjet imazheve poetike. Kshtu, Oulanemi, heroi i tragjedis s tij omonime, lindi duke u prftuar nga nj ide e rndsishme, t ciln autori m von do ta shpreh me fjalt e filozofit “n do gj abstrakte ka nj gj konkrete”.

    N vitet e para t rinis, pr nj koh, Marksi u dha seriozisht pas letrsis. Shkroi vjersha e poema, u mor dhe me proz, nisi nj tragjedi, prgatiti dhe nj vllim poetik pr botim, t cilin ia kushtoi t atit (1837). Por dashuria e tij pr letrsin nuk zgjati shum, ai u nda shpejt prej saj. Pr kt ndikoi i ati, po m shum e kuptoi vet, sepse, si i pohonte n nj letr babait, ai “nuk do t ishte kurr nj poet i vrtet” dhe “do t pushonte s shkruari gjra t tilla, gj q deri m sot nuk e kish br dot”. Pas ksaj Marksi “gjith forcn e kritiks s tij e drejtoi kundr krijimeve t muzs s vet”. Me sa duket, prirjet krijuese t djaloshit nuk kishin t bnin n thelb me letrsin artistike, por me disa sfera m t gjera e m t thella. Dhe vrtet, Marksi n moshn 18-vjeare e la prfundimisht letrsin. Por, n qoft se nuk shkroi letrsi, kjo nuk do t thot se u shkput prej saj. N nj kuptim m t gjer, ai do t mbetet i lidhur me krijimtarin artistike. Marksi do t bhet nj krijues gjenial dhe sipas F. Meringut, nj nga stilistt m t fort t letrsis gjermane.

    Kalimi i interesave t Marksit nga krijimtaria e tij origjinale n krijimtarin popullore ndodhi pikrisht n kohn kur ai vendosi t mos merrej m me letrsi. Vjershat q kish shkruar, i qen kushtuar n pjesn m t madhe dashuris pr Zhenin. Por kur hoqi dor prfundimisht prej muzs poetike, ai krkoi q dashurin e tij ta shfaqte prmes folklorit. Kshtu, gjuha e thjesht e poezis s popullit u b gjuha me t ciln ai do t’i shprehte Zhenit ndjenjat e veta t fuqishme. Nga ana tjetr, kjo mnyr e re u prgjigjej dhe dshirave e krkesave shpirtrore e intelektuale t Zhenit, mbasi ajo ishte e dashuruar pas kngs popullore.

    Interesimi i Marksit pr folklorin ndodhte n klimn romantike, kur idet e ktij drejtimi prbnin nj nga prirjet kryesore t kohs. Gjermania e ktyre viteve ishte br atdheu i ksaj lvizjeje shoqrore e letrare. Q n shekullin XVIII J.G. Herderi kishte mbrojtur pikpamjen sipas s cils kultura popullore vshtrohej si pjes e rndsishme e kulturs kombtare. Botimi prej tij i antologjis universale “Zri i popujve n kng” (1778-79) kishte zgjuar interesimin e njerzve e sidomos t intelektualve pr folklorin. N vitet ’30 t shekullit XIX, kur shoqria gjermane ishte para revolucionit demokratiko-borgjez, mjaft nga poett e lidhn poezin e tyre me idet romantike e me frymn popullore, duke shkruar n nj gjuh t thjesht e t kuptueshme pr masat. Vet Gtja do t shkruante nj varg poezish me motive nga folklori oriental, disa prej t cilave kan motive t popujve t Ballkanit.

    Marksi e prjetoi atmosfern e shndosh t romantizmit. Ai ishte bashkkohs i vllezrve Shlegel, teoricienve t ktij drejtimi. Idet romantike t liris po i shrbenin zgjimit kombtar t popujve dhe lufts s tyre pr pavarsi. Dita-dits krijimtaria popullore po njihej m mir nga nj varg botimesh. Marski i ri, q prirej shpirtrisht nga dukurit e reja, nuk mund t qndronte larg ideve e koncepteve novatore t romantizmit. Ai do t’i bnte pr vete e do t ushqehej me letrsin burimore t popullit. Sipas Engelsit “Marksi adhuronte bukurin e jashtzakonshme t poezis s lasht t popullit” dhe q nga viti 1834 do t shpallte si moto t vetn fjalt: “Lumturia jon do t’u prkas milionave”.

    Marksi me Zhenin, prve ndjenjs s prbashkt, kishin dhe mendime e koncepte t njjta pr jetn dhe shoqrin. Kjo dukej fare qart n adhurimin e thell q kishin pr folklorin e prgjithsisht pr kulturn popullore. Zheni, nga ana e saj, kishte lidhje me rrethet letrare q udhhiqnin lvizjen e romantizmit n Gjermani. Ajo ishte shoqe me Betina Arnimin, e njohur pr korrespondencn me Gten dhe pr idet e krijimtarin romantike. L.M. Bretano dhe H.A. Arnimi kishin botuar prmbledhjen tjetr folklorike “Briri magjik i djalit”. Marksi kishte miqsi me folkloristin gjerman Karl Frederik Kopensin, i cili n kto vite merrej me mitologjin nordike dhe me runet (kng finlandeze).

    Kshtu, n atmosfern e fryms s romantizmit t prhapur n Gjermani, te Marksi dhe Zheni po lindte shpirti herderian. Nj shpirt i till kishte t bnte jo vetm me adhurimin e folklorit dhe do gjje popullore, po dhe me konceptimin e drejt t krijimtaris orale. Marksi do ta tregoj shpirtin herderian me punn konkrete q bn pr hartimin e albumit folklorik. Duke ndjekur parimet e Herderit, ai e vshtron poezin anonime si pasqyr t ndrgjegjes popullore, si dshmi t jets s njerzve t thjesht dhe model t thjeshtsis. Nga ana tjetr, ai ka parasysh kriteret e Herderit edhe n hartimin dhe strukturn e albumit, duke i ndar kngt sipas popujve dhe kngt gjermane sipas krahinave.

    Lndn poetike q Marksi e prfshiu n kt album, nuk e voli nga burime origjinale, po nga botime folklorike t kohs. N kt pun i erdhi n ndihm miku i tij, fokloristi K.F. Kopensi, qoft me rune-t e botuara, qoft me t dhna t tjera t drejtprdrejta. N zgjedhjen e koleksionit t poezive q do t’i drgonte Zhenit, Marksi nuk u mbshtet n prmbledhjet e njohura folklorike. Ai shfrytzoi n radh t par botimet m pak t njohura si ato t Hofmanit, Hipelit, Bajronit, Agrumit, Shroterit e sidomos burime t kohve m t reja si “Fletoret” e Kremerit (1838-39). M shum mori nga prmbledhja e Eslahut, botuar n vitet 1834-36, disa nga Xukalmalio. Nj vend t nderuar zuri Herderi, si ati i fokloristiks gjermane.

    Sipas studimeve t bra, vihet re se nj pjes e kngve nuk jan ruajtur si n origjinal, po jan prekur nga mbledhsit. Ndryshime do t’u sjell atyre dhe Marksi, qoft duke i ridhn me fjal t tjera, qoft duke ndryshuar radht e strofave ose duke zvendsuar emrat me emrin e tij e me at t Zhenit. Nuk duhet t harrojm se prmbledhja nuk u prgatit me qllim botimi, po si nj album q i drejtohej nj t afrmi intim, si ishte e fejuara. Prej ksaj vjen dhe ajo liri kriteresh q kan vrejtur studiuesit, e cila sht krejtsisht e prligjur n rastin konkret. N t vrtet vlerat e ksaj prmbledhjeje folklorike nuk duhen par n kt aspekt, po n aspekte t tjera, kryesisht pr njohjen e interesave intelektuale dhe t bots shpirtrore t Marksit t ri.

    Kshtu duhet vshtruar dhe knga popullore shqiptare q gjendet n album. Ajo mban titullin “Kng shqiptare” dhe sht shoqruar me fjalt: “E br e njohur n shnimet e Lord Bajronit te “Shtegtimet e ajld Haroldit”, Shtegtimi 30-t”. Pra, menjher duket qart se nga sht marr. Besojm se kjo kng nuk sht zgjedhur rastsisht nga Marksi por, s pari, sepse i ka plqyer dhe, s dyti, sepse sht nxjerr nga nj burim serioz i garantuar, si sht poema e njohur e Bajronit.

    S.S. Praueri n veprn e vet “Karl Marksi dhe letrsia botrore” na sjell nj t dhn me mjaft interes, kur duke shqyrtuar nga afr albumin folklorik v n dukje, ndrmjet t tjerash, se “n nj nga shnimet q i shoqronin kto poezi, Marksi i shkruante Zhenit se ai ishte n kto vargje bashk me t, njsoj si vargjet e krijuara prej tij, n nj shoqri poetike shum t nderuar”. “Nj kng me origjin shqiptare, – shpjegonte ai, – figuronte n “Shtegtimet e ajld Haroldit”.”

    Dihet se Bajroni n vjeshtn e vitit 1809 udhtoi npr Shqipri, provoi mikpritjen e Ali Pash Tepelens, njohu e moi shqiptart dhe vendin e tyre t bukur. Nn kto prshtypje lindi dhe poema e ajld Haroldit, t ciln filloi ta shkruante q n Janin. Nj kng t tr, t dytn ua kushtoi Shqipris dhe shqiptarve. Dihet, gjithashtu, se gjat udhtimit poeti mbajti shum shnime, mblodhi t dhna t ndryshme, u shkroi letra nns e miqve. N to ne gjejm mendime e konsiderata sidomos pr vlerat e kulturs popullore shqiptare.

    Veanrisht n rastin ton trheq vmendjen fakti se n kt udhtim Bajroni mblodhi n Shqipri dhe n mjediset e arbreshve t Greqis edhe folklor shqiptar. Sipas pohimit t poetit, marshi luftarak “Tamburxhi! Tamburxhi!”, q kndohet n poem, zu fill “nga kng t ndryshme shqiptare” t mbledhura prej tij. Prve ktij marshi, Bajroni mblodhi dhe botoi n shnimet e kngs s dyt t “Shtegtimeve t ajld Haroldit” edhe “dy kng popullore shqiptare”. N shnimet ai shkruan se “si shembull t dialektit shqiptar ose arnaut t ilirishtes po jep ktu dy prej kngve korale m popullore, t cilat kndohen zakonisht n valle nga burra e gra pa dallim …”. Pastaj shton se “ato u kopjuan prej nj njeriu i cili e flet dhe e kupton fare mir kt gjuh dhe q sht vends nga Athina”. Poeti e ka fjaln pr shqiptart Vasil Dangllisi e Dervish Tahiri, t cilt e shoqruan pr 20 muaj npr Shqipri, Greqi e Turqi dhe i dhan mundsi t njihet sa m shum me vlerat e kulturs popullore shqiptare.

    Marksi, q e plqente n mnyr t veant Bajronin, pr frymn e revolts dhe paknaqsin ndaj realitetit borgjez, jo vetm e rilexonte poemn “Shtegtimet e ajld Haroldit”, po dhe diti t prfitonte dhe nga vlera t tjera, si ishin shnimet e autorit q shoqronin veprn. Prej tyre Marksi mori dhe kngn shqiptare. Ajo sht nxjerr nga “Vepra t prmbledhura” t Lord Bajronit, prkthyer n gjermanisht nga Adolf Botger dhe botuar n Lajpcig m 1839. Me sa shihet, botimi sht fare i freskt, sepse po at vit Marksi prgatit e i dhuron Zhenit albumin e tij.

    “Knga shqiptare” i prgjigjet fryms s prgjithshme t albumit, qoft pr faktin se ajo sht kng popullore e mirfillt, me karakter t theksuar lirik. Nprmjet monologut, poeti popullor tregon dshirat e zjarrta q i ka zgjuar dashuria. Ajo sht patetike, e furishme, pak liencioze, po realiste, e natyrs rustike dhe ndofta pr kto arsye dhe pr sinqeritetin e iltr i ka plqyer dhe djaloshit nga Triri.

    “Knga shqiptare” u botua nga Bajroni n origjinal, ashtu si u dgjua dhe u prkthye n anglisht prej tij. Por, si dihet, varianti origjinal paraqet vshtirsi kuptimi, prandaj dhe kemi disa variante transkriptimi. Po japim variantin e botuar n revistn “Albania” t F. Konics, q na duket paka shum m i qart:

    N sevda tnde u llavosa (plagosa)/Vetm u prvlofsha/Ah, vashz m prvlove/Se m rend (zemrn) m llavose./U (un) t thash, rrobe s’dua,/Siti (syt) e vetullat e tua./ Rrobat stin orji (n djall t ven), s’i dua./ Kurmthin (trupin) vet dua./Kurmthin dua vlon.

    Rrobet zjarrmi t’i djeg./U (un) t’agapiva (dashurova), vashz,/ me zemrn t hapt/ t’i m’u bre e pabes/Si nj dhndro t lart.

    “Knga shqiptare” n gjermanisht, e rikthyer fjal pr fjal n gjuhn shqipe paraqitet ksisoj:

    Jam plagosur nga dashuria jote, dhe doja t plagosesha./Ti m bre krej pr vete, o vajz n zemr m godite!/T kam thn se paj tjetr s’dua,/Prve syve dhe qerpikve t tua!/Pajn e dshiruar nuk ta krkoj/ Dshiroj vetm syt’ e tu,/M jep hirin e bukuris sate/Dhe dorzoja at pastaj flakve!/T kam dashur, o vajz me shpirt t’pafajshm,/Por ti m thave e m bre dru./Po t vija dorn n gjoksin tnd, ’do t fitoje?/E trhoqa dorn, po flaka vazhdon t m djeg!

    Si shihet, varianti i ri n shqip i “Kngs shqiptare” jepet prej prkthimit nga origjinali n anglisht dhe nga anglishtja n gjermanisht. Ajo rikthehet kshtu n gjuhn amtare nprmjet dy gjuhve t huaja. Nga krahasimi i br ne mes origjinalit dhe prkthimit gjermanisht mund t vrejm se n trsi nuk ka ndryshime thelbsore. sht ruajtur brendia, mendimi poetik i kngs, figurat m t rndsishme. Megjithat, knga e riknduar n anglisht nga nj poet i madh si Bajroni dhe e prkthyer pastaj n gjermanisht ka ndryshuar, duke fituar vlera t reja shprehse. Nga nj an, sht br m i qart mendimi e figurat kan dal m n reliev dhe, nga ana tjetr, kngs i jan shkurtuar dy vargje. Sipas nj shnimi t Bajronit, dy distikt e fundit, meq jan n mas t ndryshme, duhet t’i prkasin nj balade tjetr, po n “Kngn shqiptare” t prkthyer nuk ndihet ndryshimi i distikve t tjer me dy distikt e fundit. Kjo vjen ngase knga ka nj hero lirik t prbashkt, se fjalt e saj, si n rastin e par dhe n t dytin i drejtohen vajzs nga djali i dashuruar. Ndryshimet e tjera kan t bjn me disa figura fjalsh, si, n vend t vetullave sht vn qerpik, n vend t kurmit sht hiri i bukuris e ndonj tjetr. Po kshtu, vargjet me rim t origjinalit, jan dhn n gjuh t huaj me vargje t bardh. Megjithat, pavarsisht nga kto ndryshime, “Knga shqiptare” sht ridhn me bukurin dhe thjeshtsin e vet, ajo jep qart momentin psikologjik dhe frymn lirike t origjinalit. S’ka dyshim se jan kto vlera q trhoqn vmendjen e Marksit t ri dhe e bn “Kngn shqiptare” t jet nj nga kngt popullore t paraplqyera prej tij.
    http://maqedoniashqiptare.com/2016/0...er-shqiptaret/
    Ndryshuar pr her t fundit nga Rrjeti : 17-04-2016 m 08:23

  2. #2
    AKA-MANO Maska e Maqellarjot
    Antarsuar
    16-06-2011
    Vendndodhja
    USA
    Postime
    964
    Faleminderit
    80
    58 falenderime n 49 postime

    Pr: Kur Karl Marksi shkruante pr shqiptart

    Nje album i tille ku perfshihen edhe kenge popullore shqiptare eshte vlere kulturore dhe historike per shqiptaret. Nuk eshte pak te kemi vepra te tilla te cilat deshmojne kulturen tone teper te vecante nga popujt e tjere te kohes qe jetuan nen ombrellen e osmaneve.
    Ne kohe e rrethana kritike, si individi, ashtu edhe nji popull japin proven e forces morale te tyne

  3. Anetart m posht kan falenderuar Maqellarjot pr postimin:

    bsdev (03-03-2017)

  4. #3
    i/e regjistruar
    Antarsuar
    14-09-2014
    Postime
    705
    Faleminderit
    1
    25 falenderime n 25 postime

    Pr: Kur Karl Marksi shkruante pr shqiptart

    Karli ky pijetar idesh greke ishte tape kur shkruante Shqiperine!

  5. Anetart m posht kan falenderuar Ciarli pr postimin:

    bsdev (03-03-2017)

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •