Close
Duke shfaqur rezultatin 1 deri 5 prej 5
  1. #1
    Shpirt Shqiptari Maska e Albo
    Antarsuar
    16-04-2002
    Vendndodhja
    Philadelphia
    Postime
    24,086
    Faleminderit
    64
    775 falenderime n 634 postime

    Laura Mersini-Houghton prezanton teorin e saj pr krijimin e universit

    Shqiptarja pas aprovimit t teoris pr universin, pretendente pr Nobel

    Emri:  lmh-1024x5751-620x348.png

Shikime: 575

Madhsia:  190.7 KB

    Edhe pse shpeshher gjat puns i sht dashur t haset n pengesa, pr t momenti m i bukur ka qen kur nisi t merrej me problemin e origjins s Universit. Teoria pr t ciln ka punuar shkenctarja shqiptare, Laura Mersini-Houghton, prgjat gjith ktyre viteve, parashikon se n hemisfern Jugore t qiellit duhet t ket nj zon bosh, pa galaktika dhe pa yje. Teoria e saj pr origjinn e universit nga multiversi sht konfirmuar nga sateliti evropian Planck dhe tashm asaj i mbetet, q t jet nj ndr pretendentet pr mimin Nobel n Fizik. Gjat biseds me t na tregon sesi i lindi dshira pr tu marr me kt teori, por edhe detaje t tjera rreth planetve, hapsirs etj.

    Cila sht teoria juaj pr krijimin e universit?

    Momenti m i bukur kur pata nj ide pr t zgjidhur problemin e origjins s universit. Ky sht nj problem shum i vshtir. Njerzit se kan kuptuar kt pr 2000 vjet. Nga erdhi? Ku filloi? Ajo q shikojm nga nisi,te cila epok? Nga ana e fiziks, Roxher Penrouz, q sht nj shkenctar i famshm anglez, e bri kt pyetje n mnyr m konkrete me an t numrave. Ai e llogariti q mundsia pr t filluar nj univers, si puna e universit ton me Big Bangun, me energji shum t lart, sht pothuajse zero, dhjet n fuqi t 123. Nj mundsi n dhjet zero t tjera mbrapa, dhe 123 zero t tjera. Kjo ishte nj pyetje shum e rndsishme n fizikn teorike.

    Por ather pse universi yn fillon me kt orgjin, nse kjo orgjin dukej kaq e pamundur? Un jam prpjekur dhe n fakt, nj nga teorit e String Theory, ishte pikrisht q kjo pyetje ti shpjegonte origjinn e universit. Un si fizikante teorike isha shum e mahnitur nga kjo lloj pyetjeje. Mbaj mend se fundmi, kisha nj mnyr se si mund t zgjidhej ky problem. Bhet fjal pr n vitin 2009. Fillimisht e mendova zgjidhjen, por tani sht n nj program t tr, tani sht nj teori, q sht i testuar nga ana ovosturcionale. Ideja kryesore sht q vet pyetja, se pse universi yn nisi n kt mnyr nuk ka kuptim, nse ne nuk kemi shum fillime t mundshme.

    Pr shembull, nse un them; pr shembull nj monedh t verdh e vm n xhep, dhe nse un bj pyetjen: Pse kur fus dorn n xhep prfundoj me nj monedhe t verdh? Kjo si pyetje nuk ka kuptim, sepse nse monedha e verdh sht ajo q un nxjerr nga xhepi, sht sepse e vetmja gj q un kam n xhep sht monedha e verdh. Kjo pyetje ka kuptim nse n xhep do t kisha monedha me ngjyra t ndryshme, dhe un them: Pse un zgjodha t verdhn? Jo t kuqen, jeshilen apo lelja.

    E njjta gj ishte dhe me universin. Pyetja ishte fokusuar pse universi yn nisi me Big Bang-un me energji t larta, por pr ti dhn prgjigje ksaj pyetje dhe pr t pasur mundsi pr ta llogaritur at prgjigje, un ofrova, q e vetmja mnyr sht multiversi. Nse ne kemi fillime t ndryshme, t universit q mund t nis me energji t mesme, apo t ult, q mund t ket gjeometri ndryshe. Nse ne kemi nj mundsi zgjedhje, ather ka kuptim q t pyesim, prse nis me kt dhe jo me dika tjetr?

    Pas propozimit tuaj, cili ishte hapi i dyt?

    Pas ksaj hapi i dyt ishte, q si mund ta llogaris un kt fillim t universit. Nga ana tjetr kuptova se mund t prdorja mekanikn kuantike, nj fush energjie q ishte parashikuar nga String Theory. Kjo fush energjike e String Theory ka historin e saj, q n at koh 2003-2004, matematicient sa e kishin llogaritur kt fush q quhet landscape e string theory. Landscape duket tamam si nj terren me shum lugina dhe male, por nga ana tjetr do lugin aty jep energjin e mundshme, q mund t ket nj univers te Bing Bang-u. sht e komplikuar mnyra sesi matematicient e llogarisin kt landscape.

    Ata e nisin duke filluar nga 11 dimensione duke e zvogluar n shtat dimensione, q ne nuk i shikojm, pr t prfunduar vetm n tre dimensione hapsinore dhe nj kohore, duke br shkurtimin e dimensioneve n mnyra t ndryshme, ata do t prfundojn me kto landscape, lugina q kan energji. Pr mua kjo ishte kryevepr, sepse duke pasur struktur q ishte deleguar nga String Theory un kisha mundsi tani q t prdorja pyetjen time: Pse Big Bang-u yn nisi nga kjo lugin energjie dhe jo nga nj lugin tjetr? Ajo q un propozova pr kt gj ishte duke deleguar fillimin e universit, q mund t mendohet si nj grimc kuantike, si nj val, duke menduar q rryma e universit udhtonte n kt landscape t energjive.

    Nga ai moment do gj sht matematike, ideja e rndsishme ishte vetm nga ana fizike, ne kishim mundsi q t propozonim nj tjetr fillim t ksaj pyetje. Nga momenti q un do lejoj universin kuantik, q prball Big Bang-ut sht shum i vogl: Un do lejoj kt univers kuantik q t udhtoj n kto lugina t landscape-it, nga ky moment do gj llogaritet n baz t fiziks kuantike, Gutenbergut, q pastaj nuk i jep m shansin se sht i llogaritur. Un e llogarita kt bashk me nj koleg, t cilin e ftova q t bnim llogaritjet bashk dhe prgjigja q morm pasi zgjidhm ekuacionet e mekaniks kuantike n kt landscape, ishte q e vetmja mnyr pr t krijuar nj univers sht nse fillon me energji shum t lart, e kjo ishte e par q nga ana teorike, ksaj pyetje themelore t origjins s universit i gjendej n prgjigje.

    Ishte ideja fillestare se do univers fillestar ka brenda grimca energjie t marra aktiviteti i String theory nga kjo. Energjia bn q ta shprthej universin fillestar, duke e kaluar n nj Big Bang. Ndrsa materia bn t kundrtn, mundohet q ta trheq universin dhe t kaloj n nj pik. T tra universet fillestare bjn nj luft e heshtur, energjia mundohet ta shprthej universin fillestar, ndrsa materia q ta fokusoj n nj pik. T tra universet fillestare q nisn nga energji shum t larta do arrinin q ta prballonin efektin e materies dhe do vazhdojn q t shprthejn. Kjo ishte arsyeja, q e vetmja mnyr pr t krijuar nj univers sht nse fillojm me nj energji t lart, jo me energji t ult.

    Pas aprovimit t ktij supozimi vazhduat m tej...

    Meqense ne e deleguam prgjigjen dhe nuk bm asnj lloj supozimi. Prgjigjja q morm ishte e sakt, vendosm q ta shtynim nj hap m tutje, dhe t shikonim nse ishte e mundur q ne mund t parashikonim disa obstragime, q mund ta vrtetojn kt teori. Kt e bm n vitin 2006 dhe futm nj bashkpuntor t tret nga Japonia, dhe ne llogaritm se duke e nisur historin e universit nga momenti para Big Bang-ut, q bhesh nj grimc kuantike dhe duke e lidhur nga ana e mekaniks kuantike, t tr revolucionin q ndodh brenda ktyre universeve, sepse nuk sht vetm nj univers, q shkon nprmjet Big Bang-ut, por jan shum universe q shkojn n kt histori dhe duke e lejuar kt lloj pikture, q t vazhdoj t rritet dhe t na ndjek deri n ditt e sotme, n koh, q t kishim mundsi q t llogarisnim at q i ndodhi n Big Bang-ut. Por ajo q ndodhi n Big Bang si do t dukej sot n qiell? Prvese ans tradicionale nga Big Bangu, deri n t gjith strukturn q shohim n qiell, prve fustracioneve t Bigbangut, ne kishim dhe at q ndodh nprmjet grimcave kuantike.

    Nga ana tjetr ishte pyetja sesi universi yn rritej dhe krijohej nj univers fizik, por evoluimi ndrmjet tyre nga koha e Big Bang-ut, vazhdon q t jet edhe sot, pavarsisht se sht shum i vogl l nj far shenje n strukturn q ne shikojm n qiell sot. Ne llogaritm sesa i vogl do t ishte ky burim i dyt, q vjen nga mekanika kuantike dhe parashikuam se n hemisfern Jugore t qiellit duhet t ket nj zon q sht shum e madhe, 10 grad, nj e gjashta e qielli, duhet t jet bosh, pa galaktika dhe pa yje. Kjo u quajt njolla e ftoht, sepse nse n qiell nuk ka yje, dhe duke e matur temperaturn duket temperatur blu, nse ka yje duket e kuqe. Prandaj ajo q ne parashikuam si hapsir bosh n qiell u quajt njolla e ftoht.

    Ne parashikuam q duket t ket nj far asimetrie, nj thyerje t simetris ndaj mass q shihej n hemisfern Veriore, dhe ndaj mass q shihej n at Jugore, at qiellit, duhet t ket nj drejtim t preferuar, q ka lidhje me krijimin e qiellit t universit ton. Parashikimet u bn n vitin 2006. Ndaj mend se disa nga bashkpuntort e mi u friksuan dhe than se nuk mund t dalim me nj publikim, q nj pjes n qiell sht komplet bosh, sepse ishte dika e paparashikueshme, sepse Big Bangu na parashikon t kundrtn do gj n qiell jan uniform. Pati kontestime dhe e hodhn posht si dika q ka mundsi q t mos jet aty, por ne nga ana statistike nuk e hedhim dot posht. Kt vit n qershor t 2015 pas 7 vjet lufte me ekipeve t ndryshme eksperimentale, m s fundmi sateliti evropian Planck dhe q sht ndrtuar pikrisht pr t matur kto struktura e konfirmoi, q t tra ato anomali, si pjesa bosh n qiell, mungesa e simetris etj., u konfirmuan. Prandaj jam shum e lumtur pr kt.

    S fundmi, shkenctart zbuluan planetin e ri, i Kepler-452b, mund t na thoni m tepr pr ngjashmrit e tij me tokn?

    Nuk kam treguar asnj lloj interesi ndaj planetve, sepse nuk sht asnj habi. Planeti yn nuk sht dika e veant, prderisa ne e dim se sistemi diellor ka planete, por diskutohet q mund t ket dhe planete t tjer, n sistemet diellore ose dhe n skajet e planetve t tjer.

    Nse nj dit toka rrezikohet pr tu mos br m e banueshme. A do t kishte mundsi njeriu q t jetonte n nj planet tjetr. Nse po, n cilin prej tyre?

    Pak a shum prgjigjja sht jo pavarsisht sesi planeti tok ka shum, me siguri jan shum struktura t shprndara n univers, t cilat jan aq larg, saq do t ishte e pamundur pr n q t shkojm n nj planet tjetr, q i ka kushtet si duhet pr jetn, n mnyr q t kemi ajr dhe q t jet n nj largsi t caktuar nga dielli, duhet q t jet aq larg, q t ket temperatura t prshtatshme pr jetn. Kur t vinte koha q t gjenim nj planet, q i ka kto kushtet q ka planeti yn, distanca nprmjet nesh dhe atyre do t ishte aq larg, saq do t duheshin mijra vite, q t luftonim pr t arritur atje. Asnj nga ne nuk do t arrinte i gjall.

    Ju vet a do t kishit dshir t udhtonit n hapsir?

    Jo, aq shum dshir pr t udhtuar, sepse nga ana praktike duhet nj trajtim i jashtzakonshm, duhet q t jesh shum e fort nga ana fizike, q ta prballosh udhtimin. Nga ana tjetr udhtime n hapsir me an t imagjinats, un dhe koleg t tjer i bjm prdit.

    Pas kaq orsh t jets suaj dedikuar qiellit, mendon se vzhgimi i universit prmban firmn e nj Zoti krijues?

    Ne tani kemi kaluar nga universi te multiversi, kjo sht ajo q po kalon fizika n kt dekad. Duke zgjeruar njohurit tona ndaj natyrs, ne tani nuk studiojm thjesht se far ka n nj univers diellor, apo ngjitur me galaktikn. Ne i kemi kaprcyer kto dhe me teknologjin jemi m larg. far ka br Zoti e kemi kuptuar, tani jemi n stadin q universi yn sht dhe nuk sht aq i madh, sepse ka shum struktura t tjera jasht universit ton, q n fakt ne jemi kurioz sesi jan krijuar. Kur vjen puna te universi, q ti e mendon si nj grimc n oqean ku jan dhe miliona dhe miliona grimca t tjera. Pyetja e krijimit ka kaluar m lart, meqense nuk mban nj rol special sht thjesht nj grimc n oqeanin e kozmosit.

    Dhe s fundmi, me far konkluzionesh dolt nga konferenca q organizuat n Suedi?

    Bukuria ishte q un vendosa q t mbledh baballart themelues, dhe n vend q t mbanin fjalime, t diskutonim, pr ato q jan thn para 40 vjetsh. Ne u takuam pr t zgjidhur problemin e uljes s informacionit n black hole dhe kjo duket se ka funksionuar. Nj iniciativ q duke shum e thjesht q t mbledhsh pr nj jav themeluesit e black hole, ka br q t punojm dhe mos ta shtyjm kt zgjedhje q e kemi shtyr m tej.

    Valeria Dedaj

    Shekulli

  2. #2
    i/e regjistruar
    Antarsuar
    29-11-2010
    Postime
    6,579
    Faleminderit
    236
    316 falenderime n 295 postime

    Pr: Laura Mersini-Houghton prezanton teorin e saj pr krijimin e universit


  3. Anetart m posht kan falenderuar sirena_adria pr postimin:

    Kreksi (13-05-2018)

  4. #3
    i/e regjistruar
    Antarsuar
    29-11-2010
    Postime
    6,579
    Faleminderit
    236
    316 falenderime n 295 postime

    Pr: Laura Mersini-Houghton prezanton teorin e saj pr krijimin e universit


  5. #4
    i/e regjistruar
    Antarsuar
    29-11-2010
    Postime
    6,579
    Faleminderit
    236
    316 falenderime n 295 postime

    Pr: Laura Mersini-Houghton prezanton teorin e saj pr krijimin e universit


  6. 2 antart m posht falenderuan sirena_adria pr mendimin e shprehur n kt postim:

    Kreksi (13-05-2018),SERAFIM DILO (10-03-2018)

  7. #5
    i/e regjistruar Maska e Kreksi
    Antarsuar
    20-11-2004
    Vendndodhja
    Franc
    Postime
    5,554
    Faleminderit
    330
    42 falenderime n 41 postime

    Pr: Laura Mersini-Houghton prezanton teorin e saj pr krijimin e universit

    Citim Postuar m par nga sirena_adria Lexo Postimin
    Teepr interesante ky veshtrim nga shkenctarja jone, mirepo ne pyetje vjene gjithemon kurreshtja;

    Sa vjeare eshte Toka jon ?

    Ne lidhje me kete pyetje pergjigjie jan interesuar m par edhe chkenctare qysh para 200 vitesh, ne Tubimin shkencore se sa vjete eshte e vjeter Toka!

    Antonio felix Castrioto kur ia ka dhene botes kete pergjigjie para 200 vitesh se; Toka eshte e vjeter vetm se 14 000 vite
    Askush nuk te pyt: 'ka bere atedheu per ty por 'ke bere ti per Atedheun ! - JFK

  8. Anetart m posht kan falenderuar Kreksi pr postimin:

    sirena_adria (29-03-2018)

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •