EDHE DIKA RRETH PASTRTIS S GJUHS SHQIPE



Fjala e shqipes, e ksaj shqipes son t bukur, ka filluar t prbyket e t przdralet (t mbushet me zdral) me fjal t huaja.Kjo mburoj e popullit ton ka filluar t errsohet, t zbehet e besa edhe t zhduket nga pakujdesi i gjuhtarit ton, i intelektualit ton, i shkollarit ton. Ǒturp, se? Ajo, sipas ktij moti, do t passhpinet e pasgardhet (kupto- braktiset), ndrsa fjala e huaj do tia zr vendin asaj pa pik mshire n cilindo mjet t informacionit.Ǒdjall do t ruaj at kur se ruajn bijt e saj?

Do-dove spo ua ndien bira e veshit pr zhdukjen e fjals shqipe dhe si pr habi (bind)m me ndje e prdorin fjaln e burimit t huaj.Kjo t shpie n theqafje, n theqafje t prgjithmonshme. Ne nuk e dim dhe nuk mund t marrim me mend sesi disa gjuhtar e edhe do intelektual t tjer shkojn e marrin guxim pa kurrfar turpi duke e br parsore dhe ballsore fjaln e huaj, ndrsa dytsore dhe t nprkmbur fjaln e vet, e shqipes s vet. Nj dm tepr i dmshm.Nj poshtrsi e fars s vet.

Kur mendojm pr fjaln shqipe gjithnj na dalin para rilindsit tan, t cilt patn punuar me aq prkushtim dhe me aq prkujdesje pr ruajtjen e fjals shqipe, pr pastrimin e saj prej fjalve t huaja.. Ata jo vetm q e zdritn fjaln e gjuhs shqipe, por edhe e shtatuan at, duke u mbshtetur n truallin e t folmeve popullore. Ata ia ditn peshn fjals s shqipes, sepse e dinin, fort mir e dinin, se prmes saj ruhet shqipja, kombtarja, Atdheu.Ǒatdhetarizm, se!

Njvjeari i fundit solli shumka t re n kt cop Kosov.Solli forca ndrkombtare e bashk me to nj val t re fjalsh t huaja. Ky vrshim fjalsh ka filluar ti mbuloj fjalt e shqipes son. Po si dolm zot dhe n prit ktij vrshimi fjalsh t huaja, ather fjalsi (kupto- leksiku) i shqipes do t shmtohet, do t gjymtohet, do t varfrohet.Fjals s shqipes duhet ti dal zot i madh e i vogl.

Pr tu bindur se me hov ka filluar vrshimi i fjalve t huaja mbi fjaln shqipe, do ti marrim disa shembuj praktik, q po prdoren si n t folurit e prditshm ashtu edhe n mjetet e tjera t informacionit.Kshtu, qerthulli i fjalve me burim anglez - trajnim-i, si emr, -trajnoj- + trajnohem, so folje dhe -i, e trajnuar-, si mbiemr ka filluar t vrshoj keqas e me t vrsulur secilin mjet t informacionit.Pr kt qerthull t huaj fjalsh shqipja e ka qerthullin e vet. Kshtu, pr emrin -trajnim- shqipja e ka emrin e vet -aftsim-i, pr foljen -aftsoj-aftsohem dhe pr mbiemrin -i, e aftsuar. Druajm se edhe pakz dit qerthulli me burim t shqipes do t zhduket fare.far mjersie, se?!

TVSH-ja von-von ( dhe jo- tash s voni) edhe disa mjete t informacinit (sidomos gazetat) ktu n Kosov prdit kan filluar ti prdorin fjalt e burimit italian - divorc-i, si emr, divorcohem-, si folje dhe - i, e divorcuar, si mbiemr. Shqipja i ka fjalt e veta -ndarje-, si emr, -ndahem-, si folje, dhe - i, e ndar-, si mbiemr. Ather do t pyesnim se pr arsye TVSH-ja e edhe disa gazetar t Kosovs i prdorin kto fjal t huaja pa pik mbhie?

Ende sot e ksaj dite do-dove sua vrasin veshin fjalt e burimit sllav - vadit - si folje, - vaditje-si emr, i, e vaditur - si mbiemr dhe -prashit- si folje, - prashitje- si emr dhe i, e prashitur - si mbiemr. Pr t gjitha kto fjal shqipja i ka pasur t vetat q n lashtsi. Kshtu, pr -vadit- shqipja e ka -ujit-; pr - vaditje e ka ujitje dhe pr i, e vaditur e ka - i, e ujitur.Ndrsa pr -prashit- e ka foljen - mih-; pr prashitje e ka emrin - mihje ( a t mihur-it) dhe pr mbiemrin - i,e prashitur e ka mbiemrin e saj - i, e mihur.

Ajo erdhja e fjalve t burimit sllav - bisedoj- si folje, bised e bisedim , si emra dhe ndrtimet e tjera, formuar me siparashtesn -bashk ( bashkbisedoj, bashkbisedues, bashkbised dhe bashkbisedim) ka lshuar rrnj n shqipet jo vetm n t folurit e prditshm, por edhe n t gjitha mjetet e tjera t informacinit.Pr foljen - bisedoj- shqipja e ka t vetn - flas, ndrsa pr at - bashkbisedoj- e ka -bashkflas. Pr bashkbisedues e ka bashkfols. Pr kto fjal me burim t sllavishtes mund ti prdorim edhe huazimet latine -kuvendoj, kuvendim, kuvendues, bashkkuvendues, bashkkuvendoj, bashkkuvendim etj. Huazimet latine n shqipet jan m t vjetra dhe, si t tilla, nuk dmtojn shum sa ato sllave.

Edhe ajo erdhja tjetr e fjalve me burim sllav q fillon me fol. dobsoj- dobsohem, vijon me emrat - dobsi- dobsim dhe mbaron me mbiemrin -i, e dobt ende po prdoret n t gjitha mjetet e informacionit e edhe n t folurit e prditshm. Besa, shkollart e kan sjell kt erdhe fjalsh dhe ata e prdorin, se n pjesn drmuese t folmeve t shqipes prdoren vetm fjalt me burim t saj..Kshtu, pr foljet - dobsoj- dobsohem- shqipja i ka pasur dhe gjithnj i ka foljet e veta - ligshtoj- ligshtohem; pr emrat - dobsi e dobsim- i ka emrat e vet - ligsi e ligshti + ligshtim dhe pr mbiemrat - i, e dobt+ i, e dobsuar - shqipja i ka mbiemrat e vet - i, e ligt; i, e ligshtuar. Do prmendur ktu se edhe pr ndajfoljen e mnyrs - dobt- ( q ka prdorim n shkollat tona) shqipja e ka ndajfoljen e vet t mrekullueshme - ligsht. Ai po flet ligsht. Ai paska msuar ligsht. Ai po rri ligsht. Me fjal t tjera, kjo erdhe fjalsh sllave do hequr sa m par prej faqeve t Fjalorit t gjuhs s sotme shqipe dhe nuk duhet prdorur prej asnj mjeti t informacionit, sidomos prej gjuhtarve. Doni Zot e i ndrgjegjsoni kta gjuhtart shqiptar, se kan marr udh pa krye!!!

Emri - nevoj- f. ( nga sllavishtja - nevolja) dhe mbiemrat - i nevojshm- e nevojshme kan burim sllav.Prof. Xhuvani bashk me t madhin abej moti kan porositur q t mos prdoret fjala sllave - nevoj-, prderisa shqipja e ka t vetn - mbhi- si dhe t mos prdoren mbiemrat e sllavishtes - i nevojshm- e nevojshme, prderisa shqipja i ka mbiemrat e vet - i mbhishm- e mbhishme. Ja disa fjali, ndrtuar me fjalt e paraprmendura. Nuk kemi mbhi, tash pr tash, pr ty. Nuk e shohim t mbhishme ( dhe jo - t nevojshme) t flasim pr gjra dytsore. A e shihni t mbhishme t kuvendoni pr to?Po, po e shohim t mbhishme.

Ne nuk e dim sesi marrin guxim disa gjuhtar dhe e prdorin edhe sot e ksaj dite ndajf. me burim grek - tani - e edhe shprehjen (lokucionin) ndajfoljore - tani pr tani- , prderisa shqipja i ka pasur t vetat qmoti -tash- (tashti, tashi) dhe - tash pr tash-.Pra, t mos harrojm jo - tani, por tash dshe jo- tani pr tani- , por - tash pr tash-. Edhe ndajfolja - akoma- ka burim grek, prandaj nuk duhet t prdoret n asnj mjet t informacionit. Pr kt greqizm shqipja i ka dy sinonime ndajf. - ende dhe - edhe. Prandaj do t themi e do t shkruajm : Petriti ende skishte ardhur. Ose- Petriti edhe skishte ardhur dhe jo- Petriti akoma skishte ardhur.

TVSH-ja bashk me TVK ( dhe jo - Kuks TV) prdit e prdorin gabimisht fol. - u zbardh- n vend t - u ndriua a u zdrit. Shpesh na bie rasa t dgjojm nga kto mjete t informacionit : U zbardh shtja. Pr shkak mode edhe disa gazetar t Kosovs kan filluar t prdorin pa vend foljen - u zbardh n vend t foljeve -u ndrua, u zdrit.Pra, shtja nuk mund t zbardhet, por mund t ndrohet a t zdritet.Na e merr mendja se fol. - u zbardh- (zbardhet) pr del n shesh , qitet n drit (zdritet- ndriohet) sht nj prkthim sllav ( nga sllavishtja - obelodaniti), sepse te Fjalori i gjuhs s sotme shqipe nuk kemi mundur t ndeshim me kt kuptim. Paj, gazetart e Kosovs gjithnj e kan prdorur foljen - u ndriu- shtja, mirpo von-von u ndikuan nga gazetart e Tirans pa e ditur se ata jan ndikuar nga sllavishtja ( obelodaniti).Mbytuni shqiptar me fjal t huaja, mbytuni! Ngihuni me to, ngihuni!

Bukur kavjet (moti) ka filluar t vrshoj n shqipet erdhja e fjalve neolatine - hezitoj-si folje jokalimatre, - hezitohet- si folje vetvetore dhe - hezitim-i, si emr.Vetm shkollart na e solln kt erdhe fjalsh t huaja, sepse shqipja i ka t vetat: - ngurroj- ngurrohet dhe - ngurrim.Prandaj do t flasim e edhe do t shkruajm : Mos ngurro, po fol! dhe jo- Mos hezito, po fol!. Apo Agimin e kapte njfar ngurrimi n t folur dhe jo- Agimin e kapte njfar hezitimi n t folur.Ne nuk e dim se pr arsye disa shkojn e prdorin fjal t huaj, kur atyre, s pari, sua din kuptimin e lre m prdorimin e tyre npr konstrukte t ndryshme fjalish.

N koht e fundit edhe fjala e burimit italian -konsensus- ka filluar t marr turr e t prdoret n secilin mjet t informacionit. Pr kt fjal shqipja i ka dy sinonime t saj, mirpo shqiptart i on djalli te fjala e huaj se te fjala e huaj. Kshtu, pr fjaln e huaj - konsensus- shqipja i ka sinonimet- bashkplqim e mirkuptim. Prandaj sht mir t thuhet e t shkruhet: shtja u zgjidh me mirkuptim a me bashkplqim dhe jo- shtja u zgjidh me konsensus.

Te FGJSSH ( shih f. 1927) pr termin e gjuhve neolatine -maternitet-i (term i mjeksis) sht dhn togfjalshi- Shtpi e lindjes.Na thot mendja se n disa spitale t Kosovs sht dhn m drejt, sht dhn me burim t shqipes, pra- Lindtore- dhoma ku lindin grat. Po e oj gruan n lindtore. Isha n lindtore.

Edhe emri - urgjenc-a, f. mbiemri - urgjent-e dhe ndajfoljet - uregjent- urgjentisht po prdoren shpesh n mjetet tona t informacionit. Kjo erdhe fjalsh t huaja ka burim nga italishtja. Te FGJSSH (shih f. 2O93) pr -urgjenc-a sht dhn fjala shqipe - ngutsi- ose edhe - me ngut.Ne do t shtonim edhe sinonimin tjetr - shpejtsi- me shpejtsi. Le t shkoj me shpejtsi.Pr mbiemrin - urgjent-e n shqipet ekzistojn sinonimet -i, e shpejt, i ngutshm, i menjhershm.Ndrsa pr ndajfoljet - urgjent e urgjentisht- n shqipet ka plot sinonime, si: ngutsisht, menjher, rreptas-rreptazi, ngutas- ngutazi, shpejt dhe shprehja (lokucioni) shpejt pr shpejt. Kush thot se shqipja nuk ka fjal t saj, iu vrbofshin syt!. Do ditur se pr shum fjal t huaja m shum ka sinonime n shqipet ( po t vileshin t gjitha t folmet popullore) se n ato gjuh, por, pr fat t keq, shqiptari zgjohet von pr shumka e edhe pr fjalsin e vet, i cili ka mbetur i paprekur n shum t folme popullore.

Te TVSH-ja prdit na bie rasa t dgjojm fjaln e burimit frng -fraktur-, e cila prdoret n fushn e mjeksis e aty-ktu edhe n fushn e matematiks.Ǒ prej se ka ditur t flas shqiptari gjithnj e ka prdorur fjaln e vet, e shqipes s vet - thyerje. Te TVSH-ja shpesh dgjojm: I smuri kishte nj fraktur n kmb.N popull rron fjala e shqipes - thyerje. Gjithkush thot: - E kam thyer kmbn. Kam thyerje n krah. E kam nj thyerje t rnd n kmb. Mjekt kosovar, pr fat t mir, e prdorin fjaln e shqipes - thyerje.Edhe kt fjal t huaj e kan sjell n shqipet shkollart, ather shkollar, prdore fjaln tnde - thyerje- dhe jo t huajn - fraktur!

Ne nuk e dim se pr arsye e mundojn vetveten shqiptart (disa syresh) dhe shkojn e prdorin pa kurrfar mbhie fajln me gurr neolatine - gratis- , kur dihet se shqipja gjithmon e ka pasur t vetn - falas.Kjo - gratis- mbase po i bn m t dishm disa shqiptar.Kushedi, ka t ngjar???!!! Edhe fjala tjetr e gjuhve neolatine - gjenerat- n shqipet ka lshuar rrnj si n t folurit e prditshm ashtu edhe n mjetet e informacionit.Pr fjaln gjenerat shqipja e ka fjaln e vet prej kohsh - brez- a sinonimin - brezni. Besa n shum t folme popullore na ka rn rasa ti dgjojm edhe dy sinonime me burim t shqipes.Kshtu, rrethet e Pejs e prdorin fjaln - shok-(brez- gjenerat). Shoka jo:n e pat. Gjithandej prdoret edhe sinonimi tjetr - kor-. Kora jo:n asht rrallu:.Me fjal t tjera, shqipja ka fjal t vetata, por, pr fat t keq, su kan rn mbrapa shqiptart atyre. Ato po i rrah moti i lig, po i kap ligshtia, sepse jemi t ligj vet ne shqiptart. E lm nj thesar t nprkmbet, t nprbaltet, t shkilet prej stinsh, motesh. E lm, vetm ne dim t lm. Kto gabime nuk na i fal shqipja, shqiptarizma, Atdheu.Kto gabime nuk na i fal askush; askush nuk do t i fal pr jet t jetve. Doni Zot e i mbushni mend shqiptart!!! Kto vitet e fundit ka filluar t prbirohet n t gjitha mjetet e informacionit e edhe n t folurit e prditshm ajo erdhja e fjalve me burim t gjuhve neolatine - implikoj e implikohem si folje, implikim- si emr dhe i, e implikuar si mbiemr.Pr krejt kt erdhe fjalsh shqipja i ka pasur q nga ditt e pra t saj. Kshtu, pr foljet -implikoj e implikohem shqipja i ka foljet e veta - prziej- przihem dhe sinonimet e tjera - ngatrroj e ngatrrohem.Pr emrin - implikim- shqipja i ka dy sinonime t saj- przierje e ngatrrim, ndrsa pr mbiemrin - i, e implikuar shqipja i ka gjithashtu dy sinonime - i, e przier a i, e ngatrruar.

Kto vitet e fundit kan marr turr e po prdoren n t gjitha mjetet e informacionit fjalt : - sprkat, si folje kalimtare- sprkatem, si folje vetvetore, -sprkats-e, si mbiemr dhe - sprkatkje si emr.Ky qerthull fjalsh ka zn vend edhe te Fjalori i gjuhs s sotme shqipe. Na thot mendja se gjith kjo erdhe fjalsh e ka rrnjn te fjala sllave - prskati.Pse e mundon shqiptarin veteveten me fjal t huaja, kur dihet se shqipja i ka moti t vetat? Kshtu, pr foljen kalimtare - sprkat- shqipja e ka foljen e vet kalimtare - strpik-, pr foljen vetvetore sprkatem- shqipja e ka t vetn - strpikem; pr mbiemrin - sprkats-e shqipja e ka mbiemrin e vet - strpiks-e dhe pr emrin - sprkatje- e ka emrin e vet - strpikje. Te folja -strpik- rrnjori - pik- (dal nga nj - prek, kshtu sipas referimeve t t madhit abej. Shih pr kt te -Studime gjuhsore, II, Prishtin, l976) sht me burim t shqipes, ndrsa parashtesa - str- sht me burim t huaj. Deri von ktu nn Kosov askush nuk e ka prdorur foljen - sprkat-, por vetm strpik me t gjitha rrjedhojat e saj - strpikje, strpiks-e, - strpikem,- i, e strpikur. Kushedi nj ndikim nga TVSH-ja.

Edhe fjala e burimit - frng - surpriz- ka marr kmb e po prdoret pa ndrprerje n mjetet tona t informacionit prej do gjysmagjelash.Pr kt fjal shqipja e ka pasur t vetn qmoti - e papritur. Pra do t themi e do t shkruajm : Kjo sht nj e papritur pr mua dhe jo Kjo sht nj surpriz pr mua.

Merreni me mend se me shpejtsi u prbirua dhe filloj t vrshoj n shqipet ai qerthulli i fjalve frnge - ekzaktsi-i, si emr, -ekzakt-e, si mbiemr dhe -ekazaktsisht -, si ndajfolje. Pr seciln fjal t ktij qerthulli shqipja i ka nga dy sinonime t saj, si: - saktsi a prpikri, pr emrin - ekzaktsi; - i, e prpikt a i, e sakt, pr mbiemrin - ekzakt-e dhe - prpikrisht a saktsisht, pr ndajfoljen - ekzaktsisht.Shiheni, kqyreni mir se sa e pasur dhe sa e bukur kjo gjuha jon, kjo shqipja jon! Kaprthuru shqiptar, pr fjal t huaja, kaprthuru!Ngatrrohu shqiptar n to, ngatrrohu! Thyeje qafn n to, thyeje!

Fjala e burimit turk - bosh -, si mbiemr, aq ka lshuar rrnj n shqipet, saq me vshtirsi do t rrnjoset prej saj, edhe pse i ndjeri Xhuvani moti ka pas porositur q n vend t saj t prdoren fjalt e shqipes: - i, e lir, - i, e kot dhe - i, e that. ( Shih pr kt te- Pr pastrtin e gjuhs shqipe, Prishtin, 1968, f. 17). Prandaj do t themi : - en e that ( dhe jo -bosh a e zbrazt- nga sllavishtja - prazno): thes i that ; dhom e that ; vend i that ( kur duam t ulemi). Te Xhuvani, po aty, thuhet : - fjal e kot , mirpo n t folmet e Kosovs , n pjesn drmuese, prdoret mbiemri - e that.Pra, kudo dgjojm : Ai t ngin me fjal t thata. Ose Na ka rras me fjal t thata e t tjer shembuj. Ende edhe sot e gjithditn n t gjitha mjetet e informacionit po prdoret folja e burimit turk - braktis ( nga turq - brak-ma), mbiemri - i, e braktisur dhe emri - braktisje. I ndjeri Xhuvani moti ka porositur q shqipja pr foljen - braktis- e ka t vetn - l , ose shprehjen - l pas dore. Edhe pr mbiemrin - i, e braktisur n shqipet mund t prdoret mbiemri - i, e ln, ose - i, e ln pas dore. Von - von n Buroj t Drenic pr foljen -braktis- na ka rn rasa t ndeshim n dy sinonime t bukura me burim t shqipes- n - masga:rdh (me) dhe masshpi:n dhe mbiemrat - i , e masgardhun; i, e masshpinun-nme. Emri do t dilte vetiu - masshpinje, masgardhje ose asnajsit - t masgardhun-it, tmasshpinun-it. Edhe ajo fjala e burimit turk - baksuz- e , si mbiemr, ka gjetur prdorim t dendur gati n t gjitha t folmet e Kosovs e edhe m gjer. N viset shqiptare t Malit t Zi, pikrisht n lagjen e Pasmalit t Kojs s Kuit dhe n Triesh kemi ndeshur n fjaln me burim t shqipes - hijezi- hijezez.Shqipja, pra, na paska fjal t veta , por sa vlen kur shqiptart su bien mbrapa atyre.



N t prfunduar t ktij vshtrimthi rreth pastrtis s gjuhs shqipe do t shtonim se vetm me fjaln tnde mund ti dalsh bots para dhe ti thuash asaj- ja ku m ke, n truallin tim m ke; me fjaln time m ke; me gjuhn time m ke dhe me kulturn time m ke!Me fjal t huaja nuk mund ti shessh mend bots, prandaj prpiqu q ta ruash fjaln tnde, ta pastrosh prej mykut t huaj; ta dlirsh mir e mir, si e dlirnin dikur rilindsit tan (he ndjes pain!},; ta shtatosh at prdit, prvjet dhe npr shekuj, duke u mbshtetur gjithnj n brumin e t folmeve popullore, n gurrat e saj. Me fjal t tjera, fjala e ghuhs sate sht me interes edhe pr t huajin, sepse ai sht ngopur me fjalt e tij, ather, shqiptar, mos u ngatrro kot e kot n litar t fjalve t huaja, kur i ke fjalt e tua, e gjuhs sate, e gjuhs sate t bukur, shum t bukur! Na thot mendja se dm dhe rrezik m t madh pr nj popull nuk ka kur bijt e tij e prdorin fjaln e huaj n vend t fjals s gjuhs s vet. Pr veten ton kta s do t i quanim bij t saj. Fjala e ksaj shqipes son duhet ruajtur , duhet dlirur, duhet shtatuar npr mote e npr shekuj n vijimsi dhe pa shkputje nga brezi n brez, n mnyr q tu bj ball fjalve t huaja, ndikimeve t huaja.Ajo mund t rroj e lir, nse bijt e saj punojn rreth ksaj shtjeje me nj prkujdesje t prgjithmonshme, pr ruajtjen e saj, pr pasurimin e saj. Doni Zot!!!




Dr. Abdullah Zymberi
Prishtin, m 22.02.2001