Demitizimi dhe standardizimi i toponimis s Kosovs,
Autori: Dr. Begzad BALIU
Botuesi: Argeta,
Tiran, 2006

KUR MITI SHT NGRITUR N DM T TJETRIT



(Parathenie)

Pr onomastikn e Kosovs pr nj koh t gjat sht shkruar me druajtje. Arsyen pse ka ndodhur kjo na e thot autori i ktij libri Begzad Baliu: sepse onomastika e Kosovs ishte e demonizuar. Shkalla e demonizimit ishte e till q edhe prdorimi i forms shqipe t emrtimit Kosov, n vend t trajts sllave Kosovo, prbnte nj akt anti-shtetror.

Qendrimi i shkencs serbe vijimisht ka qen q emrtimit t trojeve shqiptare n ish-Jugosllavi ti jap nj karakter sa m gjeografik. Duke manipuluar me formantin -ovo q prmban emrtimi Kosov, kjo shkenc u prpoq ta lidh burimin e saj me t folme sllave, ndonse dihet mir se etimologjikisht ajo lidhet me nj kalkim osman t emrtimit t vjetr (kos - mllenj dhe ovo - fush, lugin).

Pr her t par pr krijimin e nj standardi t shkencorizuar t onomastiks dhe toponomastiks s Kosovs nisi t flitej pas lirimit t saj (1999). Autori i ktij libri ka qen n prbrje t komisionit t posam t ngritur n Prishtin pr nj zgjidhje t drejtpeshuar t ksaj shtjeje.

Historikisht shqiptart, n t dyja ant e kufirit, shfaqen t shkujdesur n lidhje me toponimin. N hapsirat shqiptare, ve fondit vends, ka me shumic toponime antike greke, romake e hebreje; ka toponime bizantine e starosllave, osmane e arabe, kelte e gjermanike, franko-normande e italo-venete. Edhe toponimia e Kosovs i ngjan nj palimpsesti, ku do autoritet apo ushtri e huaj ka ln gjurmn e vet. Kjo sjellje moskokarse e shqiptarve ndaj emrtimeve me karakter onomastik e toponomastik lidhet me vetdijen e nj populli q sht vends n trojet e veta dhe q, pikrisht pr kt arsye, nuk e ka ndjer ndonjher t nevojshme t certifikoj gjuhsisht territoret e veta. N t kundrtn, ata q kan ardhur (dhe kan ikur gjithsesi), t vetdijshm se po i prkundnin ndrrat e tyre n djepin e tjetrit, t trembur se aloktonia e tyre ndonjher mund t prdorej si argument historik-politik, sistematikisht punuan pr t ln gjurm trashgimie prmes emrave t vendeve, rajoneve, krahinave, qyteteve, maleve, lumenjve.

Kshtu ndodhi demonizimi i toponomastiks s Kosovs. Ajo duhej t ishte po aq serbe sa edhe vet Kosova.

A sht n t drejtn e popullit q e banon kt vend ti njsoj e shkencorizoj toponimet e trojeve t veta? Autori i ktij libri Begzad Baliu prgjigjet pa ngurrim se po. Kjo prgjigje nuk sht thjesht shprehje e zellit t shijimit t liris. N antropologji, si n do shkenc, ka ligje, q jan t prbotshme pr nga vlera, dhe pikrisht pr kt arsye jan t vlefshme edhe pr Kosovn. Nj nga kto ligje sht se do mit q sht ndrtuar n dm t tjetrit duhet t mitizohet. Kjo i bn mir jo vetm atij q ndrmerr nismn, kjo shron edhe krijuesin e mitologjems. mitizimi sht mendsia emancipuese e shekullit t dijes, shekullit q jetojm. kodifikimi i t vrtetave t fshehura n mitet e rrem, n mitet e demonizuar; sekretimi i thelbit t brendshm t tyre, para se t jet nj form e shprehjes s jets s nj populli n liri, sht nj nevoj shkencore emancipuese. mitizimi, n pikpamjen antropologjike, kthehet n t kundrtn vetm n rastin kur nj mit, historik apo legjendar qoft ai, nuk i ka br dm askujt, sepse nuk sht krijuar n dmin e tjetrit.

N kt vshtrim, pyetja parsore q do t duhej ti prgjigjej autori i ktij libri sht nse mitizimi, pr t mos thn demonizimi i toponomastiks s Kosovs, sht ndrtuar n dmin e shqiptarve apo jo, sikurse do t ishte e vlefshme edhe e kundrta: nse shqiptart i kan kthyer emrtimet e tyre n mite q rrezikojn historin e dikujt tjetr, pr shembull, t serbve. Autori i librit Begzad Baliu i ofron bujarisht lexuesit t dhna me karakter historik-gjuhsor pr t provuar se si toponomastika sht prdorur n Kosov kundr shqiptarve si bashksi. Manipulimi me toponimet dhe mitizimi i tyre n dm t tjetrit nuk sht e vshtir t kuptohet. Prdorimi i tyre pr qllime politike sht shprehja m e drejtprdrejt e ktij dmi. Ndrsa libri i Begzad Baliut sht nj prov si mund t politizohet ky realitet pr t mbrritur tek burimi parsor.

Por si mund t mbrrihet tek burimi parsor, q, n fund t fundit, nnkupton zvendsim t nj emrtimi me nj tjetr, pa prsritur t njjtin gabim q ndodhi kur, sikurse shprehet autori i ktij libri, toponomastika e Kosovs u demonizua? Edhe ky proces sht rregulluar me ligje q vlejn n do knd t bots, dhe pr kt arsye vlejn edhe n Kosov. Nj nga kto ligje sht se, kur preket zyrtarisht toponomastika, qllimi shkencor ruhet duke ndjekur parimin m e hershmja n vend t m t res. Kjo sepse manipulimi me toponimet si mendsi e prbotshme i takon nj stadi t vonshm, stadit kur popujt kan prjetuar formimin e ndrgjegjes kombtare, e cila, si rregull, shfaqet pr her t par n form romantike. Me sa vrehet nga t dhnat q referohen prej autorit, n njsimin dhe shkencorizimin e toponimis s Kosovs po punohet pikrisht sipas ktij parimi. Jo vetm autori i librit, por edhe antart e tjer t komisionit, jan prpjekur ta shmangin veten nga roli i Shn Gjon Pagzorit. Ata kan krkuar n popull se emrtime ka pasur m hert, ose si ka qen forma shqipe e t njjtit toponim, m pas t sllavizuar, pr ti dhn t drejtn q do ti jepej n do vend t bots, duke respektuar ligjet e prgjithshme t shkencs s antropologjis sociale. T kundrtn pati br J. Cvijic dekada t shkuara, kur shkroi n Geographie humaine se shumica e mikrotoponimeve t lidhura me kishat e dikurshme romane n fshatrat dhe qytetet e Kosovs kishin qen t lidhura me emra shenjtsh pravosllav. Dhe t mendosh se Cvijic ishte nj njeri i ditur, jo nj amator.

Libri i Begzad Baliut, duke qen nga t part q prek nj tabu t vjetr dhe t frikshme, ka meritn se ofron nj paradigm shqetsimesh shkencore q do t duan jo pak koh pr ti zgjidhur. Nj nga kto shqetsime sht krijimi i nj hierarkie historike-gjuhsore me karakter shkencor ndrmjet etnonimeve, patronimeve dhe toponimeve. Sa u prket ktyre t fundit, vlen sot e ksaj dite dhe do t vlej edhe n t ardhmen, sikurse ndodh me prfundimet parimore, pohimi i abejt, se prfillen si prova autoktonie dhe vazhdimsie historike n kto troje pr shqiptart (dhe pr do popull) vetm makrotoponimet. Lidhur me raportet midis etnonimeve, patronimeve dhe emrtimeve t tjera, duket se statusi i tanishm politik i Kosovs ka krijuar edhe disa paqartsi, t cilat dijetart shqiptar nuk mund ti ln n rrjedh t lir, duke prshtatur indiferencn e prgjithshme historike t shqiptarve ndaj tyre. Vendosja n hierarki shkencore e ktyre tri kategorive t shkallshkallshme t emrtimeve nuk mund t bhet pa respektuar ato zgjidhje q, sikurse e prmendm m lart, jan formuluar n trajt ligjesh antropologjike. Duke iu referuar ktyre ligjeve, sht e ditur se, si rregull, ka aq etnonime sa ka edhe etni. Kjo do t thot se edhe pr shqiptart, kudo qofshin ata, etnonimi sht nj. N rrjedh t shekujve, n rrafshin historik-diakronik etnonimi i shqiptarve ka njohur disa trajta. Sikurse dshmohet, prej krishtrimit t hershm deri n shekujt e mesjets emrtim bashksie i shqiptarve ishte alban. N kushte gjuhsisht t papritura, q zor se mund t shpjegohen me ligjet e zhvillimit historik t shqipes, n fundin e mesjets ndodhi rotacizmi i l-s n r, dukuri kjo e ligjshme e rumanishtes (n shqip ndodhi rotacizmi i n-s n r), dhe kshtu prftohet forma arban (prej nga edhe arbr, arbresh, arbnesh). Ndrsa prej shekullit t 18-t e kndej vjen e prgjithsohet etnonimi shqiptar, gabimisht i lidhur me shqipe, shqiponj, si fjal rrnj e burimit t tij, ndrsa provohet se Shqipri e shqiptar u formuan nga shqip, kjo e fundit me sa duket prej burimit latin eksplicitus, qart, shqip. Pr t respektuar deri n fund t vrtetn shkencore, duhet pohuar se alban e dardan, si emrtime fisesh ilire, me burim gjenetik t prbashkt, jan etnonime protoshqiptare. M s fundi shqiptart, t gjith ata q flasin shqip, ashtu si e thot etnonimi i tyre, nuk do t ndihen keq n nj etnonim t prbashkt, edhe pse rrjedhat historike mund ta sjellin punn q t ken dy shtete, dy stema shtetrore etj., sikurse nuk ndihen aspak keq austriakt kur e identifikojn veten e vet me kt emrtim si shtetas, pa u shkuar aspak ndrmend q t prdorin term tjetr, t ndryshm nga deutsch, pr gjuhn dhe kulturn e tyre. Sa u takon patronimeve, ato jan emrtime q lidhen me familjet e mdha kombformuese, me aristokracin e periudhs s humanizmit europian (sikurse jan ndr ne Dukagjint, Kastriott, Balshajt, Topiajt, Muzakajt, Zenebisht, Arianitt etj.). Me kt rast do t meritonte nj vmendje m vete hetimi i mbijetess s nj nyjeje me funksion aristokratik (nyjes s fisnikris, sikurse de n frngjisht, von n gjermanisht, van n holandisht etj.), q del ende n ligjrimin etnografik, n shprehje t tilla si i Hot, i Gjomark etj. Rruga historike e prveimit t popujve prmes etnonimeve kalon pikrisht prmes ktij kalendari: nga proto-emri (galt, pr shembull, n rastin e frankve - francezve, po edhe n rastin e portugalve - port des galles) tek patronimet dhe prej patronimeve tek etnonimi.

Autori i ktij libri Begzad Baliu i ofrohet lexuesit me nj vepr q mund t quhet tekst i hapur. Kshtu ai i bn nj shrbim t vlefshm dijes shqiptare, qoft n rastin kur i shtron dhe i zgjidh problemet, qoft n rastin kur i shtron dhe fton shkenctart t gjejn nj zgjidhje m t mir.



Prof. Dr. Shaban Sinani

Tiran, 2 korrik 2006