Rrugica ku reliket kan gjetur vendin e duhur p tu ruajtur.

Nga Violeta Ruspin

Vetm n lagjen e vjetr t Krujs, t duket se ora e s tashmes ka mbetur n Mesjet. Gra q thurin dhe endin n vegj, burra q gdhendin drurin, punojn bakrin, ildisin veshjet kombtare dhe, n saj t tradits s vjetr, mbajn jetn n koht moderne. Artizanati i harruar rikthehet n kto koh moderne, m shum se sa pr vendasit, pr t huajt.


Edhe pse qyteti i Krujs sht i ftoht, rruga pr nga Kalaja zhurmonte nga njerzit dhe bisedat. Dgjoje turist t huaj t shumt q n gjuhn e tyre pyesnin kureshtar pr gjra t ndryshme t vjetra si dhe pr punime artizanati apo veshje tradicionale trheqse, n larmi ngjyrash, t ekzpozuara kndshm.
Pazari i vjetr i Krujs ose si thirret nga vendasit, Pazari i Derexhikut, shtrihet n t dy ant e rrugs s vjetr t shtruar me kalldrm q t on pr n kala. Ky pazar ka ekzistuar q n Kohn e Sknderbeut. N Derexhik, macja kalonte tjegull mbi tjegull n nj largsi mbi 7 kilometra nga fshati Zahari deri n Picrrak. Kshtu thon gojdhanat pr pazarin e vjetr t Krujs, n kulmin e lulzimit t tij, pikrisht n kohn e Sknderbeut. E tr rruga, q lidhte dy fshatrat, n kahe t kundrta t qytetit, prbhej nga dyqane n ant e saj.
Si tregojn, Pazari i Derexhikut ka patur shum dyqane q shtriheshin nga qendra e qytetit e deri n hyrjen e Kalas, por tani ndodhen rreth 30 dyqane, t cilat kan pothuajse t njjtn struktur ndrtimi, lartsi t njtrajtshme, ati me tjegulla t vjetra. Brenda muret dhe tavani t veshura me dru, si dhe qepenat nga ana e rrugs, ku reklamohen mallrat dhe objekte trheqse. Derexhiku ka ardhur gjithnj duke u zvogluar, pak e nga pak, pr t mbetur sot vetm nj rrugic q bashkon koh krejtsisht t ndryshme. Pazari i vjetr i rezistoi pushtimit turk pr 500 vjet, pr t qen ndr qendrat m t rndsishme t zhvillimit tregtar. Nj pjes e mir e pazarit, sht djegur n kohn kur Shqipria sundohej nga Ahmet Zogu. M pas, pr vite me radh, mbeti nj relike e qytetit dhe shfrytzohej si nj pik turistike. I vetmi restaurim q i sht br pazarit, ishte me rastin e 500-vjetorit t vitlindjes s Sknderbeut, pikrisht n vitin 1968. Por, kush viziton qytetin historik t Krujs, m shum se sa historin, s pari do t sjell ndrmend pazarin e vjetr ku srish po glon tregtia. Rruga q t on n kalan e Sknderbeut, sht i vetmi kalim pr t hyr n historin e lasht t qytetit, ashtu dhe n hulumtimin e tradits s vjetr t artizanatit shqiptar. N Derexhik koha ka mbetur tek Sknderbeu. N kthinat e dyqaneve, sendet flasin me gjuhn e vjetr. N dyqanet, q ende ruajn arkitekturn e vjetr, gjen sende nga m t vjetrat e deri tek kostumet popullore mbi 20-vjeare, ose pjes t tyre. Tregtohen bizhuteri t vjetra, foto t Marubit, or t shekullit t XVIII-XIX, monedha t kohrave t ndryshme, e gjithfar lloj sendesh q pr ish-poseduesit e tyre nuk kan m vler. M shum se sa nj rrugic, Derexhiku ngjason me nj lagje ku reliket kan gjetur vendin e duhur p tu ruajtur. Qndrojn aty me vite, n pritje t nj koleksionisti apasionant pr kulturn shqiptare.


Zeja q mban gjall krutant

Sipas tregtarve, t huajt jan t vetmit q interesohen dhe blejn kto vjetrsira.Vendasit i shohin me interes, por rrall blejn ndonj send. T gjitha mallrat, q tregtohen n pazarin e Krujs, jan t banorve nga zonat prreth. Aty i sjellin dhe i shesin pr pes para tek tregtart. Po pr pes para shiten edhe kostumet e vjetra popullore. Tregtohen veshje t gruas nga zona t ndryshme t vendit, si e Zadrims, e Matit, Shqipris s Mesme, madje edhe t trevave t Jugut. T gjitha kto lloj vjeshjesh jan origjinale. Sipas tregtarve, tregtia ka rn pasi jan t rrall vizitort e huaj n kt rrugic. Por, nuk sht vetm ky shqetsimi pr tregtarin krutan. Para disa vitesh, ai ka tregtuar nj mall m t mir. Veshjet kombtare ishin m t mbajtura dhe t nj kohe m t hershme. Kush kishte pr ti shitur, i shiti vite m par, ndrsa tani kan mbetur shum pak nga kto kostume .
Modelet e qilimave, grat i marrin dhe i thurin sipas motiveve t vjetra, ku karakteristike sht grshetimi i ngjyrs s zez me t kuqen. Sipas tyre, kjo sht ajo q plqehet nga klientt dhe jo e reja. Vetm n Derexhik nuk ka kuptim moderniteti. Madje, kt e din mir edhe vet krutant. Para tre vjetsh, n kt pazar, sht provuar t hapen dyqane parfumerie apo butik. Por, menjher t zott e tyre i kan mbyllur. N rast se Derexhiku ekzsiston edhe sot, kjo ka ardhur pr faktin e vetm q e vjetra ktu sfidon t ren. Rikonstruksioni i tyre gjithmon bhet duke ruajtur kt vij ndrtimi dhe karakteristika , ndaj dhe e par nga lart, pazari i vjetr sht pjesa m harmonike dhe trheqse e qytetit.


Artizanati, profesion n zhdukje.

Punimi me dor sht e vetmja zeje q mban shumicn e familjeve t ksaj zone. Koht moderne harruan traditn. N kto koh, t rralla jan vajzat q mund t qindisin ose t thurrin nj qilim. Vetm n lagjen e vjetr t Krujs, t duket se ora e s tashmes ka mbetur n Mesjet. Gra q thurin dhe endin n vegj, burra q gdhendin drurin, punojn bakrin, ildisin veshjet kombtare dhe, n saj t tradits s vjetr, mbajn jetn n koht moderne. Artizanati i harruar rikthehet n kto koh moderne, m shum se sa pr vendasit, pr t huajt.
T gjith, me keqardhje, thon q mjeshtrat jan larguar dhe nuk punojn m. Shum prej tyre, pohojn q sht shum e vshtir dhe e lodhshme t punosh n artizanant, n nj koh kur puna e tyre nuk vlersohet. Aq m tepr q tregtia ka rn dhe t pakt jan ata t interesuar q vijn e blejn, gj q ka shkaktuar dhe largimin e mjeshtrave apo dhe largimin e t rinjve dhe t rejave nga profesionet artizanale. Shum nga punimet artizanale jan prodhime kallpe, ose dhe imitime. Puna krijuese aplikohet vetm n raste kur njerzit duan gjra t cilat i kan par n foto e vende t ndryshme, pra t porositura. Artizanatet q ushtrohen aktualisht nga mjeshtrat e puns me dor jan punimet n gur, kock, mermer, tapetet dhe qilimat n fill t lesht, si dhe punimet n bakr e dru, kryesisht objekte pr mobilimin e shtpis.
Dshira, mjeshtre n punimin e qilimave dhe tapeteve n fill t lesht,- thot se puna i ka ecur mir dhe ndryshe nga m par, edhe n Shqipri njerzit kan filluar t preferojn pr mobilimin e shtpis qilimat dhe tapetet. Por ajo shqetsohet pasi mendon se t rinjt dhe t rejat e qytetit t saj nuk kan dshir t ushtrojn profesionin e artizanatit ndaj ky sht nj shqetsim pr at vet. Do t vij nj koh q un nuk do t mund t punoj m, dhe kush do ta trashgoj kt profesion?!.
Bujari, mjeshtr n punimin e gurit, kocks dhe mermerit, i cili ka rreth 30 vjet q ushtron kt profesion, thot se nuk e ka t trashguar por i ka lindur nga pasioni dhe gjithashtu pr fmijt e tij ai shprehet se: Tani pr tani, un mendoj q pr ta sht shum e rndsishme t studiojn, dhe profesionin q un kam le ta trashgojn nse do t ken dshir. Nuk sht se un kam fitime t mdha ekonomike me punn q bj, madje sht shum e lodhshme, dhe do t fitoja m shum po t ushtroja profesionin tim t vjetr si marangoz, por un e kam nisur kt si pun t dyfisht nga dshira dhe pasioni. Tanim puna mjeshtrore artizanale, nuk t jep dor pr t prballuar krkesat e jetess dhe ata q e ushtrojn e bjn kt gj vetm ngase nuk kan mundsi tjetr punsimi.
T vjen keq t dgjosh dika t till, pasi t kesh par nj galeri t tr me vepra artizanale t bukura, por Edhe pse me shum mangsi dhe probleme pr t cilat nuk e vret mendjen njeri, pazari i Derexhikut, grumbullon, pasuron tregun me mallra t ndryshme t vjetra dhe t reja, si dhe pret e prcjell vizitor t shumt.


Revista Spekter