Konsiderohet si nj prej vlerave m t rralla t etnografis shqiptare. Bhet fjal pr kostumin "lunxhe", i cili sht konsideruar si shprehje e urtsis, fisnikris dhe menuris lunxhiote n breza. sht nj nga perlat e krahins s Lunxhris i cili,

"Lunxhe" Kostumi i rrall i Lunxhris

Engjell Serjani

Nj nga vlerat m t rralla t etnografis shqiptare, q ka arritur t mbrrij deri n ditt tona n pamjen e saj m origjinale, sht pa dyshim kostumi i vajzave dhe nuseve t Lunxhris. Vendasit e quajn kt veshje t rrall "lunxhe", q do t thot se i prket trsisht ksaj krahine q ndodhet n shpatet e malit t Lunxhris, prball qytetit t Gjirokastrs dhe q n gjirin e saj mban si relike t lashtsis qytetin antik t Antigones. Se lidhje mund t ket kostumi i lasht i vajzave dhe nuseve lunxhiote me Antigonn, gruan e par t Mbretit t Epirit, Pirros, dhe vet qytetin e lasht t Antigones q ai ndrtoi si prkushtim dhe nderim t saj, kjo sht nj gj q nuk na prket mua dhe mikut tim, Roland Tasho, q morm rrugn dhe u nism nj dit pr t krkuar nj kopje t ktij kostumi t rrall n nj nga fshatrat e Lunxhris. Me ndihmn e kryetarit t Komuns s Lunxhris, Ilia Kurros, morm nj informacion se nj prej 30 apo 40 kostumeve origjinale q ende jan n qarkullim dhe prdoren ndodhej n fshatin Kllz. Veshja lunxhiote, thoshin t part e Lunxhit, "sht coh, kadife dhe fermele".

Te porta e Rits n Kllz

N nj sepete t vjetr n shtpin e 68-vjeares, Margarita Leka, (Liti) n fshatin Kllz t krahins s Lunxhris, mbshtjell me nj kujdes t pazakont qndron i fshehur nj nga ato kostumet e rralla q sikurse tham m lart vendasit e quajn "lunxhe". sht e vshtir pr Ritn e Leken q ta ekspozoj kt kostum. "Do nj sahat ta krresh dhe di sahat ta vsh prap n sepete", na thot Rita n port t shtpis s saj. Megjithat ne, un dhe fotografi Roland Tasho, t ndodhur n nj kryqzim sokaksh me kalldrm t vjetr guri, kishim at dit privilegjin e madh e t rrall q, jo vetm ta shikonim e ta preknim veshjen "lunxhe" nga afr, por q ta shikonim at bukuri dhe fines lunxhiote t veshur e stolisur nga nj "modele" e vrtet, nj vajz Lunxhi si yll q ishte mbesa e Rits. Te porta me qemer, sofate, hapse dhe takme t vjetra e Tase dhe Foto Liti, pozon pr Landin e veshur me kostum "lunxhe" Lefteria, vajza e Liljana Peit dhe mbesa e Rits. Lefteria sht 15 vjee, n vitin e par gjimnaz. Nuk e fsheh gzimin. Do t vesh kostumin e rrall dhe do t pozoj pr nj fotograf t vrtet. Veshja "lunxhe" n trupin e saj qe "stisur e stolisur" si rrallher. Tasho, i mahnitur nga pamja, nis t fotografoj kostumin e rrall, duke i krkuar vajzs t pozonte sa n nj port, n krua, od e avlli sa n nj fshat t Lunxhit n tjetrin.

Nj rrfim pr kostumin "lunxhe"

Qysh n vshtrim t par t kostumit, m erdhn n mendje vargjet e nj knge q mi kishte thn i ndjeri Mina Koi, nj nga mbledhsit e folklorit lunxhiot q ka disa muaj q sht ndar nga jeta. "Lunxhiott goxha malldar/florin sdin ta mbajn/e bn coh e kanavadh", m thoshte Minai kur flisnim pr kt kostum t rrall. N t gjitha pjest kryesore prbrse t ktij kostumi tradicional lunxhiot, t prer, qepur dhe qndisur para m shum se 100 vjetsh, n pjest e prparme, n ksuln q vendoset n kok m xhufka dhe pes rrath floriri, n gjerdanin me tri radh floriri q vendoset n pjesn e gjoksit, n engelet q vendosen n form brezi prreth belit, n mngoret dhe pjest e tjera, t qndisurat me ngjyra e motive t ndryshme, rrfejn gjurmt e nj arti t mahnitshm. Tregimi i Margarits pr kostumin e vjetr, sht me t vrtet interesat. "Kostumin e gjeta ktu n Lekaj kur u martova para 50 vjetsh. Pr her t par e gjeta te vjehrra ime, Harikli Leka. Kt kostum kam veshur un kur u martova, kt kishte veshur edhe vjehrra ime q ka 25 vjet vdekur. Kushedi kur sht prer e qepur, 50 vjet t miat dhe 50 vjet t vjehrrs, u bn 100, por ndoshta sht edhe m shum se kaq", tregon ajo duke shtuar se "lunxhet" nuk i qepte dot do kushdo! "Ato qepeshin tek ustallar t gjilprs, n Gjirokastr dhe n Stamboll. Nuk bhen dot kuturu! Duan ustallk t madh", vijon m tej.

Kujdes i veant pr pastrim

Nuk kishin dhe nuk kan t gjith t till kostumi. Vetm familjet e kamura kishin. Ata i bnin dhe i mbanin. Ky ishte kostum paje dhe qkur sht qepur nga ustai, e deri m sot nuk sht lar asnjher me uj. Se "lunxhet" nuk lahen kurr, krkojn shum kujdes. Kto kostumet q jan t vjetra dhe origjinale i ruajm si sit e ballit, t fshehura e t mbshtjella n sunduqe e sepete", rrfen Rita e Leka. Jan kostume q nuk bhen m, sepse nuk gjenden copat, as penjt, as florinjt e as ustallart q dinin si ti realizonin ato. "Me kt kostum, thot Margarita, kam dal n tri festivale n kalan e Gjirokastrs, n 1973, n 1978 dhe kur ka ardhur n Kllz pr filmin "Dasma Lunxhiote", profesor Ramazan Bogdani. Ma kan krkuar ta blejn, por nuk e kam shitur. Shite! - m tha nj her babai (vjehrri). Jo, i thash, nuk e shes! Nuk kam pr ta shitur kurr", shprehet ajo. M pas, nga sepetja e saj dalin ca fotografi t vjetra, bardhezi ku duken Margarita me t kunatn, Marien, q kan dal t veshura me kt kostum q sot e mban t veshur mbesa e tyre, Lefteria.

Detajet, joshse dhe t paimitueshme

Veshja tradicionale e vajzave dhe nuseve t krahins s Lunxhris sht nga m t larmishmet n form, n ngjyr, n teknikat e qepjes dhe qndisjes dhe sidomos n mnyrn e veshjes. Monumentaliteti i saj dallon sidomos te engelet, nj brez q sot sht mjaft e vshtir pr ta prshkuar pr punimet e rralla me fije argjendi, pulla e sumbulla. T ngjan sikur brezat q vendosin n mes dhe prdorin sot si stoli boksiert para ringut jan nj imitim i keq i engeleve t kostumit "lunxhe". I mrekulluar nga kostumi i rrall, fotografi Roland Tasho realizoi n Kllz, Dhoksat e Qesorat t Lunxhris nj mori fotografish profesionale dhe mjaft cilsore. Pr t marr nj foto t vajzs s veshur me "lunxhe" n nj sfond origjinal baritor, Landi shkoi larg, deri n Rigana nj vend i bukur me lndina dhe korie lisash dhe rrepash posht Kllzit ku ndodheshin kopet e dhive dhe deleve t fshatit. I favorizuar s teprmi, nga dita e bukur e me diell e Lunxhit, nga bukuria e modeles Lefteri, nga krojet, portat, sokakt, atit dhe sarajet qindra mijravjeare t ktyre fshatrave, nga peizazhi baritor dhe natyrisht edhe nga gatishmria e miqve dhe bashkpuntorve t tij, kryetari i komuns, Ilia Kurro, shoferi Pirro dhe pjestart e familjeve kllziote Leka, Liti dhe Pei, ai realizoi nj set t jashtzakonshm fotografish, duke tejkaluar t gjitha parashikimet. "Kam realizuar sot qindra fotografi, t bukura dhe cilsore", thot Rolandi. I rrethuar nga bukurit e natyrs dhe mikpritja e njeriut lunxhiot, artisti e mbylli aparatin e tij duke thn se kostumi i rrall "lunxhe", sht produkt dhe shprehje e urtsis, fisnikris dhe menuris lunxhiote n breza.

Shqip