Close
Faqja 1 prej 6 123 ... FunditFundit
Duke shfaqur rezultatin 1 deri 20 prej 120
  1. #1
    Dora Vete Maska e tironce4ever
    Anėtarėsuar
    07-12-2002
    Vendndodhja
    ne toke
    Postime
    65
    Faleminderit
    0
    0 falenderime nė 0 postime

    Thumbs up Historia e Tiranės

    pershendetje te gjitheve
    une doja te hapja nje teme mbi Tironen ose me mire mbi historine e saj dhe mbi te verteten e kryeqytet tone
    Life goes on.......

  2. #2
    Shpirt i Lirė
    Anėtarėsuar
    15-04-2002
    Postime
    907
    Faleminderit
    0
    0 falenderime nė 0 postime

    pak histori mbi Tiranen

    Nga faktet e gjetura ne rrenojat e nje keshtjelle ka mundesi te behet fjale mbi nje keshtjelle te cilen Prokopi von Caesarea ne shekullin e gjashte e ka quajtur "Tirkan". Sidoqofte qyteti i sotem u themelua ne vitin 1614 kur Sulejman Pasha Mulleti ndertoi nje xhami pikerisht ne vendin ku sot ndodhet statuja e Ushtarit te Panjohur. Xhamia u shkaterrua nga Lufta e dyte Boterore. Trazirat e pas vdekjes se Kapllan Pashes (1816) e shkaterruan nje pjese te qytetit si dhe pronat e Familjes Toptani.


    Tirana filloi tė zhvillohet, qė nė fillim tė shekullit tė gjashtėmbėdhjetė me disa punishte artizanati tė pėrpunimit tė mėndafshit, pambukut, lėkurės, qeramikės tė metaleve etj.
    Lagjia e parė e Tiranės ėshtė Bami dhe mė vonė lagjia e Mujos. Xhamia e Ethem Beut ndėrtuar nė vitin 1789 ėshtė edhe sot nė qėndėr tė Tiranės pranė Kullės sė sahatit 35 metra e lartė ndėrtuar nė vitin 1830.Nė shekullin e nėntėmbėdhjetė njė nga familjet mė tė mėdha e autoktone tė Tiranės ka qėnė ajo e Toptanasve. Gjatė Rilindjes, Tirana ka qėnė qėndėr e rėndėsishme patriotike. Kėtu pėrqėndroi punėn e saj shoqėria "Bashkimi". Mė 26 Nėntor 1912, Tiranasit nė perputhje me Ismail Qemailn ngritėn flamurin Shqiptar. Gjatė Luftės sė parė Ballkanike, Dibra ishte pushtuar nga ushtria Serbe. Njė numėr i madh i popullsisė u larguan me forcė nga ushtria Serbe nė vitet 1913-1915 dhe 1918-1920. Kėto tė dėbuar gjetėn strehė nė Tiranė.

    Mė 8 Shkurt nė Kongresin e Lushnjės u formua qeveria dhe kryeqytet u caktua Tirana. Kjo gjė luajti njė rol tė madh nė zhvillimin e qytetit. Nė vitin 1919 Esat Pashė Toptani u shpall tradhėtar i interesave nacionale tė Shqipėrisė. Nė vitet 1920-1924 qytetarėt e Tiranės luftuan kundėr sulmit tė ushtrisė Serbe tek Shkalla e Tujanit.
    Nė Janar 1924 qeveria e Ahmet Zogut u zėvendėsua me atė tė Fan S. Nolit pas Revolucionit te Qershorit. Jeta e qeverisė sė Nolit ishte e shkurtėr. Pas disa muajsh Zogu mori pėrsėri qeverisjen e vendit.

    Megjithėse ishte kryeqyteti i Shqipėrisė Tirana deri nė vitin 1838 kishte vetėm 25.000 banorė. Nė vitet 1930 u ndėrtuan ministritė nė sheshin "Skėnderbe" dhe Banka e shtetit shqiptar nė vitin 1937 si edhe spitali dhe disa dyqane nė rrugėn e Barrikadave. Qyteti filloi tė shtrihet me ndėrtime tė reja nė perėndim e jug-perėndim qė u quajt Tirana e Re. Qyteti nuk kishte usė, sistem kanalizimesh, elektricitet etj. Rrugėt ishin tė ngushta, shtėpi tė ulta me pėrjashtim tė disa shtėpive 3-4 atėshe ku banonin tregtarė tė pasur.
    Gjatė pushtimit Italian mė 1939 nė Tiranė u bėnė disa ndryshime nė administratė dhe u ndėrtuan shtėpi tė reja banimi.
    Pėrpara Luftės sė Dytė Botėrore, Tirana kishte vetėm disa punishte e njė fabrikė sapuni mė teknologji tė prapambetu. Sot Tirana ėshtė qėndra mė e madhe industriale nė Shqipėri. Gjatė vitit 1980 Tirana prodhonte 1/5 e produktit total industrial, 1/3 e produktit industrial mekanik, 30% tė prodhimit total tė qymyrgurit dhe gjysmėn e prodhimveve tekstile nė tė Shqipėrisė. Disa industri si materiale ndėrtimi, tekstili, ushqimi, produkte mekanike, dhe elektrike e kanė bazėn nė Tiranė.
    Nė Tiranė janė tė gjitha ministritė, kryeministritė, presidenca, Gjykata e Lartė, Parlamenti etj. Qyteti ka 45 shkolla 8 - vjeēare (krahasuar me 13 pėrpara luftės) dhe tė njejtin numėr me gjimnaze (nė krahasim me 6 pėrpara luftės). Mė 1957 u themelua Universiteti i Tiranės si dhe disa insitute te tjera mesimore si Akademia e Arteve, Universiteti i Agrikulturės, Akademia Luftarake, Insituti Fizik "Vojo Kushi", insituti i Ministrisė sė Punėve tė Brendshme.
    Insitutet kulturore dhe artistike nė Tiranė janė Teatri Kombetar, Teatri i Operas dhe Baletit, Teatri i Estardės, Ansambli i Kengve dhe Valleve Popullore, dhe tė tjera. Biblioteka Kombėtare sėbashku me tre biblioteka tė tjera kryesore, pėrfshinė shtatė biblioteka tė specializuara.

    [size=0,3]marre nga http://www.geocities.com/tironsit1[/size]

  3. #3
    carpe diem Maska e drini_nė_TR
    Anėtarėsuar
    28-09-2002
    Vendndodhja
    Tiranė, AL
    Mosha
    32
    Postime
    1,589
    Faleminderit
    0
    0 falenderime nė 0 postime
    Eni tė lumtė qė solle kėto informacione nė faqen Tironse. Unė desha tė shtoja rėndėsinė e Xhamisė, ndėrtesės sė parė qė themeloj Tiranėn. Ishte vet Sulejman Pasha ai qė drejtoj hartimin dhe ndėrtimin e kėsaj faltore me ndihmėn e njėzet djemėve qė mė vonė do tė quheshin Tironsa. Sulejmani ja dedikoj kėtė ndėrtesė Zotit pėr mė tepėr sesa Fesė Muslimane, por meqė Shqipėria ishte pjesė e Perandorisė Osmane ai e ndėrtai atė me njė pamje Xhamie, por qė ishte pa dy teqetė (nuk e di a ėshtė kjo fjala e saktė). Ēfarė ėshtė me vlerė tė madha nga ana arkitektonike e kėsaj ndėrtesė (qė ishte) ėshtė veēantia e saj, dhe kishte gjymtyrė tė pėrzjera tė njė kishe me ato tė njė xhamie. Ajo kishte njė kupolė nė qėnder (mesa kam lexuar nga shkrimet), dhe nė pamje tė jashtme kishte afreskė islamik. Pėr mendimin tim rindėrtimi i kėsaj ndėrtesė nė formėn qė Sulejmani i dha asaj nė fillim do tė ishte njė vlerė e madhe pėr Tironėn, por edhe pėr arkitekturėn Shqiptare. Unė tani studjoj pėr arkitekturė, dhe shpresoj qė kur tė mbaroj studimet tė bėj tė mundur rindėrtimin e kėsaj ndėrtese tamam aty ku ndodhet ushtari i panjojtur (siē e thatė edhe ju), dhe ky i fundit mund tė zhvendoset mė sė miri nė parkun e vogėl midis selisė sė PDsė dhe atė tė trekėndėshit ku ndodhet Monumenti.
    Shumė Nderime Eni,
    dhe tė Gjithė
    drini.

  4. #4
    i/e regjistruar Maska e Andrra e Jetes
    Anėtarėsuar
    21-12-2002
    Vendndodhja
    USA
    Postime
    105
    Faleminderit
    0
    0 falenderime nė 0 postime
    Kam lexuar nje botim te bere ne vitin 1930 me rastin e 10-vjetorit te Tiranes kryeqytet,si dhe kapituj ne gazeten "Ora e maleve" me drejtor Luigj Gurakuqin lidhur me periudhen kur Tirana behej kryeqytet.Tashi per hir te se vertetes duhet pranuar se Tirana deri ne shpalljen kryeqytet ishte nje qender e parendesishme ne jeten shqiptare,kjo bazuar ne nje fakt te vetem na tregoni nje ngjarje te vetme kombetare para 1920 qe njeh si vend ngjarje Tironen!?E themeloi Sulejman Pasha,sipas historianit Dom Ndoc Nikaj ne "Hystoria e Shqypnise",sulltani i dha Sulejman Pashes te drejten te ngrinte nje qytet ne perandori sepse ky pasha shqiptar e pushtoi Teheranin dhe Sulejmani e quajti qytetin Teheran,emer i cili divergoi ne Tirane me shekuj!Tashti ne ndertimin e qyteteve mesjetare e deri ne kohen moderne eshte zbatuar nje rregull jetik,qytetet ngriheshin ne brigje te lumenjeve shikoni Berati,Shkodra,Apolonia,Skampa apo me vone Elbasani,Prizreni,Dibra,Shkupi,etj jane qytetet ne brigje te lumenjve dhe jane shume te vjetra sepse uji eshte elementi baze per jeten!Tirana ndaj edhe mbeti nje qender e vogel e pa jete deri ne Kongresin e Lushnjes sepse nuk kishte resurse per t'u bere nje qytet i madh mesjetar!Por arrin te behet nje qytet i madh ne kohet moderne,kjo eshte teme me vete,mundesite e teknikes kane bere qytete mes shkretetirave pasi jetojme ne kohe tjera!Por po te lexoni nje liber te nje autoreje amerikane(R.W.Lane "The Picks of Shala"),e cila ka ardhe ne Tirane ne vitin 1923 tregon se si po hapej rruga e Durresit mes nje varreze,nen drejtimin e Kryeministrit A.Zogu,te cilin ajo e pershkruan si ndertuesin e kesaj Tirane dhe ne fakt ajo qe eshte e hajrit edhe sot ne Tirane eshte pikerisht ēka eshte ndertuar nga Zogu,kusuri eshte model se si nuk duhet ndertuar,shembull i keq arkitekture!Sipas disa studiuesve,mes tyre vecoj Ihsan bej Toptanin te cilin edhe e kam patur fatin ta takoj ne Londer,tiranas jane Bargjinet dhe Toptanasit te cilet eshte e vertete jane nga Kruja me origjine pinjoj te Karl Topise,nje femije i mbetur ne rrenojat e nje shtepie te djegur te cilin e rrit nje jenicer...

  5. #5
    Dora Vete Maska e tironce4ever
    Anėtarėsuar
    07-12-2002
    Vendndodhja
    ne toke
    Postime
    65
    Faleminderit
    0
    0 falenderime nė 0 postime
    varianti qe shpjegon vendosjen e emrit te Tiranes ne kujtim te Teheranit e ka dhene Degrand(A.Degrand "Souvenirs de la Haute-Albania" Paris,1901, page 207
    Ndersa variantin e emrit Tirr-an e ka shkruar A.Gashi(A.Gashi "Gjeografia e Shqiperise" tirane 1933,f.65-67
    dihet qe keto versione kane rene poshte pasi emri ekzistonte perpara se te themelohej qyteti.
    Versionet se si ka ardhur emri Tirane :
    si trasformin i emrit te lashte te treves Theranda qe gjendet ne harten Tabula Peuntingeriana, te shekullit III pas Krishtit
    kjo per emrin Andrra e Jetas
    Life goes on.......

  6. #6
    Dora Vete Maska e tironce4ever
    Anėtarėsuar
    07-12-2002
    Vendndodhja
    ne toke
    Postime
    65
    Faleminderit
    0
    0 falenderime nė 0 postime
    Andrra e Jetes
    Sulejman Pasha nuk ka luftuar ne teheran lal.........lexoj
    e marre nga "Themelimi i Tiranes"G.Bakiu.

    Ne 16 Muharrem te vitit 1022 hixhri u kthye ne sarajin e tij...
    Trashgimtari i nje prej dyerve me te medha te Arberit Sulejman Pasha kish kujtuar se kish mbetur jashte syrit perandorak.Pas renie se Krujes stergjyshi te tij i ish dashur te fshihej ne male per ti shpetuar shpates osomane e cila se fundi e kish kositur. Pas 100 vjet arratie amaneti i te parave per tu kthyer ne pronat e te pareve ishte bere realitet,per aq sa mund te quej realitet marrja e te qindes pjese te principates se tyre.Kish qene i ati i tij Barkini qe me konvertimin ne myslyman kish humbur gjurmet dhe ish vendosur ne Mulletin e Vogel.Aty ato ndodheshin ne portat e fushes se Tiranes tokes dhe endrres se tyre...nderkohe Sulejman Pasha ishte ne Konstandinopoje per te kryer shkollen e larte...........
    D.M.TH JO NE LUFTE NE TEHERAN OK
    Ne vitin 1614 Sulejman Pasha filloi ndertimin e"XAMISE se VJETER"ose e quajtur ndryshe "XHAMIA E SULEJMAN PASHES"duke shenuar keshtu themelimin e qytetit te TIRANES
    Ne porten e kesaj xhamie ishte gdhendur vitii ndertimit: 1023 hixhri sipas kalendarit islam qe korespondon me vitin 1614 pas Krishtit
    Life goes on.......

  7. #7
    i/e regjistruar Maska e Andrra e Jetes
    Anėtarėsuar
    21-12-2002
    Vendndodhja
    USA
    Postime
    105
    Faleminderit
    0
    0 falenderime nė 0 postime
    tironco...ato fakte jane te dyshimta nga ky fare G.Bakiu qe me ke cituar.Me mire lexo me shume se kulturohesh,e ke pare ndonje here "Historia e Shqypnise" te Dom Ndoc Nikes botuar qe me 1917?!Sylejmani u be pasha per dicka dhe kjo erdhi per shkak se ai pushtoi Teheranin,faktet jane fakte kurse perrallat me Theranda e tjera legjenda e perseris nuk kane asnje rendesi sepse varreza si ato te fshatrave te Tiranes ka ne gjithe vendin tone!Mos u lodhni kot Tirana sot eshte nje qytet i madh po eshte nje qytet i ri dhe pa tradite,mos e beni mizen buall,sepse mungesa e tradites nuk e zbeh rendesine e sotme te ketij qyteti!Rendesia e Tiranes fitohet vetem pas shpalljes kryeqytet sepse perpara nuk kishte kurrfare rendesie,tironco,po e perseris edhe njehere me trego nje ngjarje te rendesishme kombetare qe mban si vendngjarje Tiranen,perpara 1920...

  8. #8
    i/e regjistruar Maska e Brari
    Anėtarėsuar
    23-04-2002
    Postime
    19,380
    Faleminderit
    35
    30 falenderime nė 21 postime
    Mos u zini po tregoni sa dini e te mesojme.

    Gazeta shqiptare thote:



    "Tiranasit" e ardhur rishtaz

    Historia e transformimit tė kryeqytetit


    -----------------------------------------------------------------

    Rezarta Delisula
    Agime Kastrati

    TIRANE

    Nė fillim tė viteve 1600, rreth vendit qė sot quhet Ushtari i Panjohur, u vendosėn shtėpitė e para tiranase. Tė ardhur nga fshatrat pėrqark, banorėt zbritėn nė fushė pėr tė krijuar kėshtu qytetin e vogėl. E pozicionuar mirė gjeografikisht Tirana nisi tė rritej ēdo ditė. Tė "huajt" e parė qė prekėn qytetin, ishin ortodoksit. Ata u vendosėn nė qendėr tė Tiranės nga ish-Mapoja e Madhe apo sot 9-katėshet tek ish-kafe "Flora" pranė Rrugės sė Durrėsit. Ortodoksit kanė mbrritur nė Tiranė rrth viteve 1800. Mė pas njė grup i madh vllehėsh u stacionua te Liqeni Artificial apo tė Stani i Gogėve. Kėto ishin dy grupimet e para tė tė huajve qė prekėn kryeqytetin. Tentativat e zgjerimit tė qytetit tė vogėl u dukėn jo vetėm me pozitėn kyēe gjeo-grafike, por edhe me zemėrgjerėsinė e hapjen e dyerve pėr tė gjithė tė ardhurit e mėvonshėm.

    Dibranėt

    Kristo Frashėri, historian i vjetėr, tregon pėr Gazetėn se dibranėt kanė zbritur nė Tiranė qė nė vitin 1913, pas agresionit serb. Nė fakt historia e dibranėve nis me mbylljen e dyerve nė Shqipėri. Mijėra qytetarė zbrisnin qytet mė qytet, duke kėrkuar vend pėr t'u vendosur, por pas indiferencės sė qyteteve tė mėdha, si Shkodra e Elbasani, zbritėn nė Tiranė. Mėhalla e dibranėve njihet sot zona nė tė djathtė Xhamllėkut, ndėrsa njė pjesė shumė e madhe janė shpėrndarė. Prapa Shkollės sė Kuqe ndodhet edhe lagjja e durrsakėve, njė tjetėr zonė kjo e populluar me tė ardhurit nga qyteti fqinj. Nė vitet '40 tė shekullit XX, qyteti nisi tė ndahej me "krahina". Ndryshe nga tė ardhurit e tjerė, kosovarėt kanė zbritur nė Tiranė nė vitin 1941. Fisi i Shalėve ka qenė ai qė kanė zėnė vend mė shumė nė lagjet e kryeqytet, si nė pjesėn para stacionit tė trenit. Mbiemri i tyre lidhej me zanatin qė kishin pėr punimin e shalėve tė kuajve.

    Tė ardhurit e fundit

    Pas vendosjes sė diktaturės komuniste, udhėheqėsi nisi shpėrnguljen e Labėrisė. Pjesa e Tiranės sė Re, e papopulluar deri atėherė, u bė qyteza e jugut. Gjatė 50 viteve tė diktaturės nė Tiranė vazhdonin tė vinin familje nga jugu i vendit. Vitet '90 dhe lėvizja e lirė e copėtuan kryeqytetin edhe mė shumė. Pėrveē se ka mėhalla dibranėsh e durrsakėsh, ka edhe ēamėsh, korēarėsh, kuksianėsh... ndėrsa tironasit kanė mbetur pa mėhallė. Harta e kryeqytetit ėshtė zgjeruar me tė ardhurit qė kanė zėnė "ėmbėl" njė pjesė shumė tė mirė tė pronave tė vendasve: Bathoren. Nė fillim tė viteve '90 Tirana numėronte rreth 250 mijė banorė, ndėrsa sė fundmi kryeqyteti ėshtė shtuar me 500 mijė banorė mė shumė. Kėshtu nisi tė humbė Tirana e vjetėr, me 700 dyqanet e Pazarit tė Vjetėr, me monumentet e hershme tė kulturės, akshihanet, kafenetė, me lagjet dhe rrugėt me kalldrėme e shtėpitė me qerpiē...

    --------

    Qekan te vjeter llaci fact mer jahu..

    Kam kujtu se jan 200 vjecar po qekan ne ma te vjeter..

    Interesant..

  9. #9
    i/e regjistruar Maska e ALBA
    Anėtarėsuar
    21-05-2002
    Vendndodhja
    Gjermani (Dortmund)
    Postime
    2,636
    Faleminderit
    0
    0 falenderime nė 0 postime

    Kuriozitete mbi Tiranen

    A e dini se …



    · Tirana ndodhet 110 m mbi nivelin e detit. Temperaturat mesatare vjetore janė : nė korrik + 24o celcius dhe nė janar +7o celcius. Nė vit bie 1200 mm shi.

    · Tirana ndodhet nė tė njėjtin paralel me Napolin, Madritin dhe Stambollin dhe nė tė njėjtin meridian me Budapestin dhe Krakovin.

    · Tirana u themelua mė 1614 nga Sulejman Pasha, me origjinė nga fshati Mullet. Fillimisht ai ndėrtoi njė xhami, njė furrė dhe njė hamam. Dy shekuj mė vonė drejtimin e qytetit e mori familja Toptani nga Kruja.

    · Ekzistojnė kater hipoteza pėr prejardhjen e emrit Tiranė...



    1- Tiranė mendohet se vjen nga fjala Theranda, e pėrmendur nė burimet e lashta greke dhe latine, qė vendasit e quanin Tė ranat, meqė fusha ishte formuar si rezultat i materialeve tė ngurta qė sillnin ujrat nga malet pėrreth.





    2- Tirana vjen nga Tirkan. Tirkan ka

    qenė njė kėshtjellė nė shpat tė malit tė

    Dajtit. Akoma ekzistojnė rrėnojat e

    kėsaj kėshtjelle tė lashtė qė daton fillimin

    datonne fillimin e shekullit te pare para

    lindjes se Krishtit, e cila mendohet te

    kete qene keshtjella qe historiani

    bizantin Prokop (shek. VI), e quan

    keshtjella e Tirkanit





    3- Tiranė vjen nga Teheran, kryeqytet i Iranit, nė kujtim tė njė fitoreje tė korrur nga Sulejman Pasha, (themeluesi i qytetit) nė krye tė ushtrisė turke gjatė fushatės nė Persi.





    4- Njė gojėdhėnė tiranase thotė se emrin e qytetit Sulejman Pasha e mori nga njė plakė qė takoi nė vendin ku do tė ngrinte qytetin. Pyetjes sė Sulejman Pashės se ēfarė po bėnte, plaka iu pėrgjegj: Po tir an…! (an d.m.th. mėndafsh)

    · Lagjja e parė e Tiranės ishte ajo e Bamit.

    · Xhamia nė qendėr tė Tiranės, e quajtur Xhamia e Et’hem Beut, filloi tė ndėrtohej mė 1789 nga Molla beu i ardhur prej Petrelės dhe u pėrfundua mė 1821 nga i biri, Haxhi Et’hem Beu, stėrnipi i Sulejman Pashės. Pėr tė punuan mjeshtėrit mė tė mirė tė Shqipėrisė.


    · Kulla e Sahatit u fillua nga Haxhi

    Et’hem Beu rreth vitit 1821-1822 dhe

    u pėrfundua me ndihmat e familjeve tė

    pasura tė Tiranės.

    Montimi i sahatit u bė nga familja Tufina. Mė 1928 u ble nė Gjermani nga shteti shqiptar njė Sahat modern dhe kulla u ngrit nė lartėsinė 35 m. Gjatė Luftės sė Dytė Botėrore Sahati u dėmtua, por u rivu nė punė nė korrik tė vitit 1946.

    ·Ura e Tabakėve (pėrballė Parlamentit ) daton nė shekullin XVIII.

    · Tyrbja e Kapllan Pashės (pranė monumentit Ushtari i panjohur) ėshtė ndėrtuar nė vitin 1816.

    · Kalaja e Petrelės ndodhet 12 km nga Tirana dhe daton nė shekullin IV para Krishtit. Formėn e saj aktuale e mori nė shekullin e XIII nėn sundimin e Topiajve dhe mė vonė kaloi pronė e familjes sė Kastriotėve.

    · Mali i Dajtit, nė lindje tė Tiranės ėshtė 1612 m i lartė.

    · Tirana u shpall kryeqytet i pėrkohshėm mė 8 shkurt 1920 nga Kongresi i Lushnjės dhe pėrfundimisht e mori kėtė status mė 31 dhjetor 1925.

    · Tirana ėshtė kryeqendra botėrore e bektashinjve nga viti 1925, vit kur bektashinjtė u ndaluan dhe u pėrzunė nga Turqia.

    · Rruga e Durresit eshte hapur me

    1922 dhe quhej « Nana Mbretereshe»

    Per ndertimin e saj u prishen shume

    shtepi e kopshte.

    · Godina ekzistuese e Parlamentit u ngrit mė 1924 dhe fillimisht ka shėrbyer si Klubi i Oficerėve. Aty, mė 1 shtator 1928 Ahmet Zogu shpalli monarkinė.

    · Qendra e Tiranės ėshtė projektuar nga arkitektėt tė njohur italianė tė periudhės musoliniane Florestano de Fausto dhe Armando Brasini. Pallati i Brigadave (ish-pallati mbretėror), godinat e Ministrive, Banka Kombėtare dhe Bashkia janė vepra tė tyre.

    · Bulevardi « Dėshmorėt e Kombit » ėshtė ndėrtuar nė vitin 1930 me emrin Bulevardi Zogu I. Nė periudhėn e komunizmit pjesa nga Sheshi Skėnderbej deri tek Stacioni i trenit u quajt Bulevardi Stalin.

    · Pallati i Kulturės, ku ndodhet Teatri i Operas dhe Baletit dhe Biblioteka Kombėtare, u pėrfundua mė 1963. Ai u ndėrtua mbi ish-pazarin e vjetėr tė Tiranės dhe tulla e parė u vendos nga Hrushovi mė 1959.

    · Monumenti i Skenderbeut i ngritur

    mė 1968, ėshtė vepėr e Odhise Paskalit

    nė bashkėpunim me Andrea Mano dhe

    Janaq Paēo. Ai u vendos me rastin e

    500 vjetorit te vdekjes se heroit kombetar

    · Monumenti Nėna Shqipėri, 12 m i lartė, u pėrurua nė varrezat « Dėshmorėt e Kombit » mė 1971.

    · Akademia e Shkencave u pėrfundua mė prill 1972.

    · Galeria e Arteve Figurative u krijua mė 1976 dhe nė tė pėrfshihen rreth 3200 vepra tė autorėve shqiptarė dhe tė huaj.

    · Muzeu Historik Kombėtar u ndėrtua mė 1981 dhe afresku nė ballė tė tij titullohet « Shqipėria ».

    · Qendra Ndėrkombėtare e Kulturės, ish-muzeu Enver Hoxha u pėrurua mė 1988. « Piramida » u projektua nga njė grup arkitektėsh nėn drejtimin e Pranvera Hoxhės dhe Klement Kolanecit.



    · Ne shek. XVII, Tirana kishte reth 4000

    banorė. Nė vitin 1920 – 17.000 banorė.

    1938 – 25.000 banorė.

    1945 – 40.000 banorė.

    1990 – 250.000 banorė.

    Aktualisht, dyndja masive e banorėve

    nga gjithė pjesėt e tjera tė vendit

    drejt Metropolit, e ka ēuar popullsinė

    e Tiranės mbi 700.000 banorė
    "Jeten duhet ta paguash me cmimin e vuajtjes."
    .

  10. #10
    Student Shqiptar Maska e Enri
    Anėtarėsuar
    26-04-2002
    Vendndodhja
    Nė ėndėrrim pėr njė botė ideale
    Mosha
    34
    Postime
    604
    Faleminderit
    0
    0 falenderime nė 0 postime

    Historia e Tiranės nga RRUGĖT

    Belina Budini
    TIRANĖ – Pėrveē historisė sė ngjarjeve, figurave, Tirana ka edhe njė histori rrugėsh. Nga familjet e vjetra tiranase, tek heronjtė dhe dėshmorėt e njėsive partizane, por edhe artistė, politikanė, gjeneralė, miq tė Shqipėrisė; rrugėt dhe sheshet e kryeqytetit kanė pėrjetėsuar njė mori individėsh tė njohur, tė harruar ose krejt tė panjohur nga vetė kryeqytetasit. Historia e Tiranės mund tė ndėrtohet edhe nga historia e rrugėve tė saj. Fatet e kėsaj historie i ka vendosur njė organizėm “i padukshėm” nė institucionin e Bashkisė sė Tiranės, Kėshilli Bashkiak, edhe pse shpesh emėrtimet nuk kanė ngjitur dhe njerėzit e kanė ndryshuar fatin e kėtyre vendimeve. Nga ana tjetėr, njė mori rrugėsh e sheshesh kanė emra qė pėrgjithėsisht nuk janė memorizuar, pasi janė ndėrruar shpesh, duke i ngatėrruar njerėzit. Ndėrkaq, mungesa e pllakave tė rrugėve, vendosja e tyre gabim ose fshirja sė shkronjave ėshtė njė problem tjetėr, qė i ka shtuar keqkuptimet. Lista e emėrtimeve tė rrugėve tė kryeqytetit pėr njė pjesė tė banorėve tė Tiranės ėshtė “idiomė”. Pėr shembull, rruga “Gjeneral Nikols” shumicės sė tyre nuk u kujton asgjė. Ka plot nga ata qė nuk e dinė se paskėrka njė shėtitore “Lasgush Poradeci” ose njė shesh me emrin “Paris”. Emėrtimet e reja, pas ndryshimesh tė shumta, zėvendėsimesh e fshirjesh pėr shkak tė konotacionit komunist, ende nuk janė nė pėrdorim nga kryeqytetasit. Pėr shembull, shumė qytetarė sheshit “Mustafa Qemal Ataturk” vazhdojnė t’i thonė “21 dhjetori” (pasi e kanė fshirė nga kujtesa “evenimentin” qė i dha emrin kėtij kryqėzimi gjatė regjimit komunist), i cili pėrkujtonte ditėlindjet e Stalinit. Nga ana tjetėr, “Rrugės sė Kavajės” nuk i ngjiti kurrė emėrtimi “Konferenca e Pezės” e qė tani e ka zgjatimin e saj fundor drejt Kombinatit. Referimi me familjet tiranase, nga ana tjetėr, janė emėrtimet mė solide tė rrugėve tė kryeqytetit. Disa prej tyre qysh prej themelimit tė Tiranės, shpalljes sė pavarėsisė ose nga koha e shtetit tė Zogut.
    Rrugėt e vetėpagėzuara
    Paēka se “Rruga e Dibrės” ėshtė pagėzuar nga Kėshilli Bashkiak me emrin rruga “Bajram Curri”, ajo edhe sot e kėsaj dite vazhdon tė quhet “Rruga e Dibrės” e, mė nė fund, edhe vetė insitucioni ka vendosur ta quajė kėshtu kėtė rrugė edhe zyrtarisht. Ėshtė njė rrugė e vetėpagėzuar, e cila ishte pikėnisja e rrugės sė vjetėr pėr nė Dibėr, nga Qafa e Tujanit dhe ku u vendosėn shumė prej migrantėve dibranė qė zbarkuan nė qytetin e Tiranės, i cili pranoi t’i kishte nė gjirin e vet, pasi ishin refuzuar nė Elbasan. Tani komuniteti i dibranėve tė vjetėr ėshtė identifikuar fort nė kėtė zonė tė Tiranės. Ndėrkaq, emėrtimi “Bajram Curri” ka kaluar si emėrtim pėr bulevardin pėrgjatė Lanės, nė pjesėn e jashtme tė unazės sė kryeqytetit. “Rruga e Kavajės” gjithashtu ka njė histori tė ngjashme emėrtimi dhe qytetarėt e kanė thirrur gjithnjė kėshtu, megjithėse zyrtarisht ajo ka mbajtur gjithnjė emrin “Konferenca e Pezės”, ndėrsa vitet e fundit edhe emėrtimi i saj zyrtar pėrputhet me emėrtimin e popullit dhe vetėm pjesa e mbetur e rrugės nga sheshi “Ataturk” pėr nė Kombinat ka emrin “Konferenca e Pezės”. Po kėshtu edhe “Rruga e Durrėsit”.
    Rrugėt e dėshmorėve
    Njė mori rrugėsh nė kryeqytet pėrjetėsojnė dėshmorėt, partizanėt dhe kėto emėrtime janė ruajtur. Sipas Valter Gjonit, pėrgjegjės i sektorit tė historisė dhe traditės kulturore nė Bashkinė e Tiranės, gjatė emėrtimeve tė rrugėve ėshtė bėrė kujdes tė risillen vlerat, tė mos ēohen nė periferi figurat e rėndėsishme, por tė mos bėhet mė luftė klasash deri edhe me emėrtimet e rrugėve, siē ishte bėrė mė parė. Kjo ėshtė arsyeja pėr tė cilėn shumė emėrtime rrugėsh nuk janė ndryshuar pėr shkak tė traditės qė kanė krijuar kėto emėrtime. Nga ana tjetėr, sipas Gjonit, u vu re njė mungesė e emėrtimeve nga rilindasit. “Rruga e sotme “Abdyl Frashėri”, pėrkarshi Presidencės, vetėm para pak vitesh vazhdonte tė quhej rruga “Miqėsia”, megjithėse askush nuk e mbante mė mend se pėr ēfarė miqėsie bėhej fjalė”,- shprehet Gjoni. “Kishte gjithashtu dy rrugė “Mine Peza”, njėra prej tė cilave e tepėrt, qė tani quhet “Asim Vokshi”. Rruga tjetėr tregonte pikėrisht vendin pranė burgut ku ėshtė vrarė Mine Peza”,- shprehet spcialisti i kulturės nė bashki. Ėshtė shtuar gjithashtu rruga “Murat Toptani”, pranė Galerisė sė Arteve, pasi edhe ai ka qenė njė artist (skulptor).”
    Rrugėt e familjeve tiranase
    Rruga e Bogdanėve, e Tafajve, e Saraēėve... Njė pjesė tė mirė tė historisė sė rrugėve tė Tiranės e kanė bėrė familjet e vjetra tė kryeqytetit. Bashkia e Tiranės ka vendosur t’i ruajė kėto emėrtime tė rėndėsishme. Pėr shembull, “Rruga e Bogdani” shenjon pikėrisht emrin e fisit me kėtė emėr. Ky emėr iu rikthye vetėm para rreth 3 vjetėsh kėsaj rruge dhe emėrtimi qė e zėvendėsonte, “Andon Zako Ēajupi” i kaloi njė tjetėr rruge, aty ku ndėrthuren rrugė me emėrtime kryesisht tė personaliteteve rilindase. Rruga e re “Andon Zako Ēajupi” i ka vajtur pranė njė busti tė rilindasit tė shquar. Emėrtimet e kėtyre rrugėve janė nga mė tė vjetrat. Si pėr shembull, “Rruga e Tafaj” ėshtė njė rrugė rreth 200-vjeēare, pranė Selvisė, tek Akademia e Tafajve.

    Emėrtimet e asgjėsė
    Tė papersonalizuara, tėrėsisht tė huaja, kanė qenė shumė prej emėrtimeve gjatė regjimit komunist nė qytetin e Tiranės, kur kishte shkolla dhe rrugė me emrat : “20 vjetori i X”, “50 vjetori i Y” dhe asnjėherė nuk fokusohej vėmendja tek X apo Y, por pikėrisht tek e mė pakuptimta fjalė qė tregonte 20 a 50 vjetėt e njė asgjėje. Kėshtu pėr shembull “50 vjetori” ishte emėrtimi i njė shkolle nė Kombinat qė sot quhet “Musine Kokalari” dhe shėnonte 50-vjetorin e Pavarėsisė, qė nga viti nė vit bėhej mė shumė vjeē.


    Problemi
    Emėrtime tė njėjta
    Sipas pėrgjegjėsit tė sektorit tė traditės kulturore nė bashki, negative janė mbingarkesat me emėrtime tė njėjta rrugėsh, shkollash, kinemash, institucionesh tė tjera. Kėto emėrtime paralele kanė ekzistuar mė kot dhe janė shtuar gjatė regjimit komunist e njė pjesė vijojnė tė ekzistojnė ende. Kemi rrugė, shkollė, kinema, bust, shtėpi muze etj. tė Ali Demit, pėr shembull; si edhe shumė emėrtime “Qemal Stafa” e “5 Maji”. Kėto janė kepėrdorime tė emėrtimeve, pasi zakonisht nė botė njė figurė nuk mund tė ketė mė shumė se dy pėrjetėsime nė qytet.
    Rregullorja e Forumit Shqiptar | Te Drejtat e Anetareve | Pyetje - Pergjigje |

    Verejtje dhe Keshilla| Te Drejtat e Stafit | Probleme? Klikoni ketu...
    |
    __________________

    Feja e Shqiptarit ėshtė Shqiptaria !
    __________________
    Ah moj Shqipni e mjera Shqipni!
    Kush t'ka qit me krye ne hi?
    Ti ke pas ken nje zonj e rand...
    Burrat e dheut te thirrshin NANE...
    (Pashko Vasa)

  11. #11
    carpe diem Maska e drini_nė_TR
    Anėtarėsuar
    28-09-2002
    Vendndodhja
    Tiranė, AL
    Mosha
    32
    Postime
    1,589
    Faleminderit
    0
    0 falenderime nė 0 postime

    Qyteti Tiranės - Histori mbi Urbanistikėn dhe Arkitekturėn

    Qyteti Tiranės
    Histori mbi Urbanistikėn dhe Arkitekturėn


    Autorė:
    BESNIK ALIAJ
    KEIDA LULO


    1.Tirana nga themelimi deri mė 1920

    Hyrje
    Tirana eshte kryeqyteti i Shqiperise dhe qyteti me i madh i vendit. Bashkia e Tiranės eshte populluar sot nga te pakten gjashteqindmije banore, ndersa rajoni i ashtuquajtur Tirana e Madhe [1] numeron 700-800 mije banore. Hapesira metropolitane Tirane-Durres-Fush Kruje perfshin gati 1/3 e popullsise se vendit. Tirana ndodhet pothuaj ne qender te vendit dhe sot eshte e zhvilluar te pakten ne 3000 hektare.
    Qyteti i Tiranes ka nje histori modeste ne krahasim me shume kryeqendra europiane, dhe jo vetem si kryeqender e shqiptareve por dhe per faktin se perben nje nga modelet e vecanta te zhvillimit urban ne Europe, ajo meriton nje vemendje te vecante. Tirana eshte shembull tipik i nje strukture mikse midis detit dhe malit, midis trashegimise kulturore ilire, romake, bizantine, dhe atmosferes orientale ; midis elementeve europiane dhe atyre tipike mesdhetaret dhe ballkanike ; midis modeleve urbane te zhvilluara dhe atyre ne zhvillim ; midis disiplines urabanistike me autoritare te koherave dhe kaosit me anarshist te koheve moderne….. Me pak fjale, Tirana eshte nje nga qytetet me dinamike ne Europe dhe perfaqeson pa diskutim nje qytet ne nje tranzicion tipik dhe te tejzgjatur deri ne ditet tona.
    Tranzicioni si dukuri eshte pranishem ne cdo qender te banuar si shprehje e nje procesi historik te vazhdueshem dhe te panderprere te trasformimit urban pergjate koherave. Tirana si qytetit ne tranzicion perfaqeson nje periudhe kalimtare te zhvillimit strukturor dhe urban ne disa momente historike, produkte te shume faktoreve, perfshi ketu ndryshimet politike, ekonomike, sociale, qe kane ndodhur pas vitit 1990 dhe ne vazhdim.
    Trasformimi urban i vazhdueshem ka patur nje impakt te qarte ne trashegimine modeste historike te qytetit, sidomos gjate periudhes se tranzicioni politik dhe ekonomik te viteve 90-te. Per te pasur nje ide me te qarte per zhvillimin e qytetit te Tiranes eshte shume e rendesishme te analizojme zhvillimin historik te tij ne kendveshtrimin arkitektoniko urbanistik.
    Parahistoria dhe fillimet para shekullit te 14-te
    Megjithese origjina e Tiranes nuk eshte aq e lashte sa qytete te tjera historike te Shqiperise si Durresi, Berati, Gjirokastra, Kruja, Shkodra, Elbasani, Korca, etj., gjetjet arkeologjike ne shpella te lashta tregojne se territori ku shtrihet sot Tirana ka qene banuar para periudhes neolitike dhe behet fjale per vendbanime prehistorike nje nga te cilat ka qene Shpella e Pellumbasit. Kjo favorizohej per faktin se fusha dhe kodrinat e Tiranes gezonte nje mikroklime te vecante per shkak te pozites gjeografike dhe ndikimit zbutes i detit Adriatik qe ndodhet rreth 30 kilometra ne perendim. Kushtet klimaterike, resurset ujore te bollshme ne lumej dhe perrenj, relievi i larmishem fushor-kodrinor duke shtuar ketu edhe pranine e Malit te Dajtit si mur mbrojtes nga ererat e ftohta te veri-lindjes, percaktuan qe rajoni i Tiranes te jete, prej lashtesise deri me sot, nje fushe pjellore bujqesore e pasur dhe teresisht e pershtateshme per te jetuar.
    Gjate shekujve 3 dhe 4(e.s.),fusha e Tiranes shfrytezohej nga popullsi lokale e fshatrave prane kesaj fushe, te cilat per arsye mbrojtje kishin ndertuar banesa dhe fortesa kryesisht ne pikat strategjike te kodrave perreth. Kete e vertetojne edhe gjetjet arkeologjike ne fortifikimet dhe keshtjellat perreth Tiranes si ne ate te Zgerdheshit, Lalmit, Shkalles se Tujanit, Dorezit, Kucit, Persqopit, Farkes, Berzhites, Bastarit, Dorakut, Ndroqit, Petreles, Brrarit, etj.
    Pushtimi Otoman midis shekujve te 14-te dhe 20-te
    Okupimi otoman i Shqiperise, filluar ne shekullin e 14, e gjeti Tiranen si nje kryqezim te rendesishem ne akset kryesore te transportit te rajonit Ballkanik dhe te vendit duke u konsideruar si nje vend tranzit strategjik ndermjet Europes kristiane dhe Turqise orientale. Ky pozicion gjeografik nuk mund te influenconte pozitivisht ne zhvillimin arkitekturor dhe urban te qytetit per vete natyren tranzitore te qellimeve te zhvillimit. Bene perjashtim vetem objektet e kultit, te cilat u zhvilluan sepse ishin pjese e politikes se konvertimit te popullsise vendase nga kristiane ne muslimane.
    Gjate shekujve 16-18,xhamite behen objekte percaktuese ne ndertimin e qendrave te qyteteve. Ato ndertoheshin ne pjeset me aktive te tyre, prane tregut dhe ndertimeve te tjera publike, ose ne komplekse arkitekturale me objektet e mesiperme.
    Edhe per Tiranen, xhamite luajten nje rol pozitiv nga pikepamja urbanistike, sepse stimuluan krijimin e 5-6 “ishujve” urbane (mbi baze familjesh ose fisesh), te cilat me tendencen e tyre per rritje u bashkuan (unifikuan) dhe ne kombinim me traditat lokale krijuan nje skenografi, siluet dhe identitet te ri urban : Tiranen.
    Bėrthamat e para urbane tė Tiranės
    Bėrthama e pāre historike dhe urbane e qytetit lindi dhe hodhi shtat se bashku me xhamine e vjeter te Sulejman Pashes ne qender te struktures se sotme te Tiranes, pikerisht ne kryeqezimin e arterieve kryesore te tranzitit tregetar nderkrahinor. Bashke me xhamine ne fjale u ndertuan edhe banesa te tjera, midis tyre edhe ato te feudaleve dhe te te afermeve te tyre, ne bregun e djathte te perroit te Lanes. Me tej ne distance 50-60 metra ne perendim te xhamise u ndertuan nje furre , nje banje dhe nje han, tre objekte sherbimesh qe ndikuan ne zgjerimin e pazarit. Keto ndertesa se bashku me banesat, ahuret, oborret, puset, gjelberimet rrugicat, sheshet dhe varrezat, te gjitha te perqendruara rreth nderteses se xhamise, formonin nje njesi sociologjike, pronesie, gjinie dhe lidhje familjare jo vetem ne krijimin e saj por edhe shume kohe me pas.
    Berthama e dyte urbane u krijua ne fillim te shekullit te 18 rreth xhamise se Fires, e zhvendour rreth 600m ne veriperendim te berthames se pare, pikerisht aty ku takohen sot rruga e Barikadave dhe rruga Fortuzi. Kjo ndertese e amortizuar u rindertua mbi themelet e saj ne vitet 1859 duke u quajtur kesaj rradhe xhamia e Beshirit sipas emrit te tregetarit qe e ndertoi.
    Berthama e trete ndertohet ne verilindje te berthames se pare duke filluar me ndertimin e xhamise se Zajmit me 1775 dhe shembur per nevoja urbanistike ne takimin e rruges se Dibres me rrugen Thanas Ziko.
    Berthama e katert nis me kohen e themelimit te xhamise se Haxhi Et’hemit e cila u vendos rreth 200 m ne perendim te xhamise se vjeter dhe rrethuar me banesa kopshte varre etj.
    Ne kete llogjike, ne pika te ndryshme, gjithnje ne nje distance te afert me berthamen e pare, formohen me kohe edhe berthama te tjera me qender nje xhami si ajo e Stermasit ndertuar me 1840, e Kokonozit dhe e Berxollit ne shekullin e 19, e Karapicit ne 1858, e Mujos, e Reēit etj duke levizur ne menyre centrifugale nga qendra ne periferi e perseri ne qender me ane te ishujve te pavarur vendosur disi larg nga njerit tjetri dhe, qe me pas, pa asnje lloj organizimi dhe disipline vijne dhe zmadhohen gradualisht derisa takohen me njeri tjetrin duke krijuar nje sfond urbanistik me thurje te ērregullt dhe me dendesi te paket, qe kushtezohet nga ekzistenca e prones private mbi token. Copetimi feudal i tokes, mungesa e nje adminstrate qendrore e afte per te diktuar ligje kane kushtezuar ndertime te cregullta dhe shume te rralla pa ndonje parapregatitje teknike.
    Ndertimi xhamise se Sulejman Pashes (1614) se bashku me banjat bublike (hamam), hanin, furren e bukes dhe Tyrben e Kapllan Pashes simbolizojne nga pikepamja historike dhe arkitektonike lindjen e qytetit te Tiranes. Sot, me perjashtim te Tyrbes se Kapllan Pashes, nuk ekziston asnje prej ketyre objekteve pasi u prishen me kohen dhe vecanerisht gjate Luftes se Dyte Boterore.

    Arkitektura
    -Xhamia e Sulejman Pashes se bashku me minaren e ndertuar prej te birit 19 vjet me pas, u njoh fillimisht nga piktura e piktorit anglez E. Lear (1848), pas meremetimit qe i bene feudalet Toptanas. Mbi kete baze dhe shenimeve te kohes,u be rikonstruksioni hipotetik i saj.Nga pikepamja arkitektonike,xhamia e vjeter kishte nje plan drejtkendor me brinje 16x13m .Pjesen me te madhe te siperfaqes e ze salla e lutjes dhe pjesen qe mbetet e ze portiku,qe perfaqesonte fasadat lindore dhe veriore te qytetit.Volumi i xhamise ishte nje paralelpiped me shume i shtrire se sa i larte me nje lartesi afer 9 m. E gjithe fasada e xhamise ishte e zbukuruar me afreske shumengjyreshe me motive lulesh dhe frutash si edhe me pamje nga Stambolli.
    -Tyrbja e Kapllan Pashes, nje objekt mjaft interesant,eshte ndertuar me gure te gdhendur,ka nje planimetri 8 kendeshe dhe perbehet nga nje arkad me kollona qe mbeshtetet mbi nje bazament te ulet.Kollonat jane prej guri dhe me kapitele me dekor bimor ne siperfaqe. Edhe pse e vogel,tyrbja shquhet per elegancen e arkades dhe punimin e detajeve.
    Ndersa xhamia e vjeter e Sulejman Pashes simbolizon lindjen e Tiranes, xhamia e Ethem Beut simbolizon memorien vizuale historike te qytetit te sotem sepse eshte e vetmja xhami e vendosur ne qendren historike te qytetit qe i ka shpetuar shkaterrimeve te luftes dhe kohes.
    -Xhamia e Ethem Beut dhe Kulla e Sahatit u ndertuan gjate viteve 1794-1822, duke stimuluar edhe karakterin vertikal te qendres se qytetit. Edhe pse ne te vetevete nuk perfaqesojne nje stil autokton shqiptar, ato jane te ndertuara sipas nje stili te perziere ku ndihet qarte ndikimi i arkitektures tradicionale.
    Kjo xhami nga pikepamja arkitektonike,perbehet nga salla e faljeve ne forme kubike dhe hajati.Vellimi kubik i salles se faljeve qarkohet nga lindja dhe veriu me portikun me arkada mbi kollona. Ambjenti qendror mbulohet me kupole qe mbeshtetet mbi trompa parabolike ne qoshet; kjo salle eshte e ndertuar me gure lumi te suvatuar, ndersa brendesia e saj eshte e pikturuar me ornamente bimore, vizatimi i te cilave i permbahet rregullave te simetrise, ndersa pjesa e jashtme e salles se faljeve qe perfshihet brenda portikut, eshte e zbukuruar me dekor bimor dhe nje sere tabllosh me pamje nga Stambolli.
    Ne kete xhami zhvillohet me tej prirja per nje afrim te arkitektures se kultit me ate popullore, rezultat dhe i shkeputjes nga tipat e vjeter te kopjuar nga arkitektura e kultit islam. Portiku i zhvilluar teresisht me arkaden gjysem rrethore, me linjen e tij te lehte, kalon ne nje plan te dyte volumin kubik dhe i jep nje vend me te justifikuar minares.
    Minarja e larte dhe e holle, eshte ndertuar prej guri te gdhendur .Pjesa e poshtme ka seksion katror, ndersa pjesa tjeter qe vjen duke u zvogeluar lehtesisht, ka te gdhendura kanelura vertikale te proporcionuara.
    Ne organizimin urbanistik te qendres se Tiranes, nje vend te veēante ze Kulla e sahatit. Ajo ka mbaruar se ndertuari ne 1830. Kulla e sahatit si pozicion eshte e vendosur ne krahun lindor te xhamise rreth 20 m prane saj me faqet e mureve te drejtuara perafersisht nga pikat e horizontit. Ajo paraqet nje vellim prizmor paralelpiped qe ne pjesen e siperme perfundon me nje cati piramidale.
    E ndertuar sipas nje aksi vertikal me lartesi te madhe, ajo eshte me baze kuadratike,dhe perbehet prej pjeses se poshtme qe ze lartesine me te madhe, ku levizin peshat, prej ambjenteve te mekanizmit mbi te, dhe kembanes ne pjesen me te larte.
    Pjesa e jashtme e kulles nga niveli i trotuarit deri tek ballkoni eshte ndertuar me gure te bardhe te gdhendur dhe ne forma drejtkendore. Ne krahun verior ndodhet porta e hyrjes ne kulle mbuluar nga nje hark i plote guri. Prej saj me ane te shkallesh te vogla qe ndjekin perimetrin e mureve anesore te ndricuara nga frenxhi te vogla hipet lart dhe dilet ne ballkon me ane te kater dyerve me hark . Ndertimi i kulles se sahatit perbente nje arritje ne fushen e zhvillimit ekonomik dhe shoqeror dhe nje objekt te ri ne repertorin ekzistue te arkitektures bashkohore. Kulla e Sahatit ka karakter te theksuar arkitektonik, duke u bere me kalimin e kohes me silueten e saj, pjese perberese e fizionomise se qytetit, simbolika e tij.
    Ne shekullin e 18-te, u themelua ne perendim te Tiranes Panairi i Tregetise se Shen Lleshit, i cili u be nje pike takimi dhe pol terheqes interesash blegtorale dhe tregetare, duke sherbyer si mjet nderlidhes I qytetit me fshatin dhe me qytete te tjera si me Shkodren, Beratin, Elbasanin si edhe me krahinat me te largeta si Dibra dhe Kosova. Me 1871 ky panair filloi serish te rimekembej duke u zhvilluar pothuajse nje here ne vit.
    Struktura e Qytetit te Tiranes (Shek 18-fillim Shek 20)
    Shume shpejt qyteti i vogel dhe modest mori pamjen e nje qyteti tregetar nga nevojat ekonomike te zones per nje qender qytetare, duke paraqitur shembullin e kalimit gradual nga nje qender e vogel e banuar ne nje qytet te mirefillte. Per kete kontribuan vecanerisht familjet e pasura dhe aristokracia e qytetit.
    Deri ne ēerekun e pare te shekullit te XX, qyteti shtrihej rreth qendres se tij, ku qe ndertuar pazari dhe dy xhamite me te shquara. Arteriet kryesore ne forme radiale, lidhnin qendren e qytetit me lagjet e banuara rralle, ku banesa rrethohej me troje shume te gjere. Lidhja e nje pjese te popullsise, perveē zejtarise, me blegtori dhe bujqesi, ka kushtezuar karakterin urbanistik te kesaj qendre, veēanerisht ne lagjet e saj periferike.
    E krahasuar me disa qytete te ngritura sipas nje plani paraprak te cilat dallohen per struktura kompakte, struktura planimetrike e qytetit te Tiranes, kryesisht product I anarkizmit feudal, I prapambetjes se madhe ekonomike dhe kulturore, paraqetitet e ērregullt, e shtrire dhe e copetuar. Ne te bejne pjese dy zona, ajo e banimit dhe ajo ekonomike, dhe, si nderlidhese ishin rruget dhe rrugicat.
    Gjate gjithe periudhes se zhvillimit te qytetit keto pjese kane qene ne lidhje dhe varesi te ndersjellte ne shkalle e permasa te ndryshme ne kohe por duke ruajtur karakteristika themelore, fakt qe ka gjetur pasqyrim ne strukturen planimetrike te qytetit.
    Dhe me te vertete, megjithe evolucionin e pesuar ne rrjedhen historike, prej fillimeve e deri ne prag te shekullit 20 sic ka vene ne dukje me 1905 Degrand, “Qyteti ruajti gati ate fizionomi qe kishte para 3-4 shekujsh.
    Mbeshtetur mbi kete baze struktura e qyteti pervijohej ne kete menyre :
    -Zona e banimit terhequr me teper nga interesa te ngushta te pronesise dhe per mungese kontrolli te centralizuar, shtrihej dhe shperndahej kudo pa kufi dhe ndonje zone te caktuar.
    Vetem banesat e aristokracise feudale zoteruese te qytetit ishin te grumbulluara thuajse ne qender, brenda mureve te larta te cilat formomin kalane e qytetit. Por me pas me shtimin e tyre, shtepite e tyre u ndertuan edhe jashte ketyre mureve. Ndersa feudalet e tjere zejtare dhe tregetare ishin shperndare ne te kater anet e qytetetit pa lidhje dhe perkujdesje per njeri tjetrin, ndare ndermjet tyre edhe nga hapesira te medha boshe, gje qe ka ndikuar edhe ne shtrirjen e pajustifikuar te qytetit.
    Banesa tipike e Tiranes se asaj kohe ishte nje ose dy kateshe e ndertuar me qerpiq dhe te distancuara nga njera tjetra me kopshte te rrethuara me mure relativisht te uleta te cilat zgjateshin rrugeve. Ndonese numerikisht perbente objektin kryesor te qytetit , ne aspektin urbanistik, banesa qendronte teresisht pasive, per shkak te terheqjes se saj nga rruget kryesore. Por me kalimin e kohes keto raporte marrin vlera te tjera. Nga mesi I shekullit te 18 filluan te ndertohen banesa qe dalin ne balle te rruges dhe me pamjet e tyre kryesore te drejtuara ndaj saj, dhe dyqanet te shkeputen nga qendra e qytetit dhe te dalin ne buze te rrugeve
    -Zona tregetare dhe ekonomike perfaqesohej nga pazari I vendosur I teri ne pjesen qendrore te qytetit. Pazari I vjeter eshte I perbere nga dyqane me galeri e strehe druri qe sipas Degrand ka qene prishur me 1905 dhe eshte rindertuar mbi bazen e pazarit te meparshem. Sic dihet edhe pazari I rindertuar u shemb ne vitet 60 per ndertimin e pallatit te madh te Kultures.
    Pazari I Tiranes ishte I shtrire brenda hapesires se kufizuar nga Rruga e Barikadave rruges se Dibres , rruges se sotme Luigj Gurakuqi, dhe prej nje pjese te sheshit te qendres se Tiranes, duke zene nje siperfaqe prej 2-3 ha.
    Sistemi i rrugeve
    Te dy zonat e siper permendura lidheshin ndermejt tyre me nje mori rrugesh e rrugicash te cilat perbejne ndoshta dukurine me karakteristike te qytetit. Pavaresisht se ajo shtrihej ne nje terren te paster fushor qe favorizon sistemin rrugor drejtkendor, Tirana pati nje system rrugor ku te gjitha rruget kryesore priren te shkojne ne qender.
    Rruge per qerre, per karavane, per kembesore, per bageti dhe me vone per automjete, te gjera e te ngushta, diku te drejta por me shume te thyera dhe sidomos te lakuara, te nderprera dhe , jo rralle pa krye, qe me ndarjet e shtesat familjare e interesat e pronesise degezoheshin ne te tjera, formonin me qindra fije qe e benin strukturen rrugore te qytetit gjithshka te ngjashme me damaret e nje gjetheje plepi. Ne pergjithesi ato ishin nga 2-12 metra te gjera dhe te tera te pashtruara.
    Sheshet publike. Prej tyre mund te permendim sheshin para xhamise se vjeter dhe xhamise se Et’hem Beut, sheshi I lutjeve (Namazgjahu) ne lagjen e Tabakeve (sot Ali Demi), sheshi I paradave ushtarake qe perkon me zonen e Shallvareve, dhe sheshi i Shqiptareve para Kinema Republikes. Me teper se sheshe klasike si hapesira gjeometrike te organizuara me ndertesa perreth, ato ishin ngastra te vogla te krijuara si zgjerime pjesore rrugesh me forma te crregullta dhe te lira nga ndertimet

    Gjelberimi
    Vete Tirana ka lindur mes gjelberimit. Ajo ka qene pjese e cdo shtepie madje edhe atyre me te varferave. Gjelberimi gjendej ne nje shkalle me te kufizuar ne sherbimin publik,si per shembull perpara cdo xhamije dhe sheshi si pike referimi dhe anash ndonje pjese te rruges si ne rastin e rruges se Kavajes.
    Nga analiza sintetike qe ju be struktures urbanistike te qytetit prej lindjes se tij deri ne fillim te shekullit XX, del se qytetit ka pasur nje nisje ndertimore spontane, nje ecuri te ngadalte por te vazhdueshme karakterizuar nga nje strukture e ērregullt dhe nje shtrirje irracionale.
    Nentori i vitit 1912, eshte viti i pavaresise politike te Shqiperise nga pushtimi 5-shekullor otoman. Kjo date shenon fundin e periudhes se pare te rendesishme te tranzicionit per strukturen urbane te qytetit – ku qyteti u themelua si nje qender urbane me influenca te qarta dhe karakter oriental otoman. Gjate kesaj periudhe koshienca e zhvillimit urban ne traditen lokale shqiptare u perqendrua me shume ne arkitekture se sa ne urbanistike. Kjo ishte shprehje e nje forme te vecante te rezistences kunder pushtimit. Produkt i kesaj periudhe eshte Shtepia Tradicionale Tiranase, e ndertuar me materiale lokale te buta ndertimi (qerpic) te shoqeruara nga punime artizanale ne dru dhe hekur. Banesa tiranase eshte tipi me i hershem i baneses tradicionale shqiptare, dhe kjo duket qarte ne zhvillimin kompozicional te saj.
    Arkitektura e Baneses tiranase ndertohet mbi nje truall mjaft te gjere, rrethuar me mure te larte. Ajo pergjithesisht nuk kufizohet me rrugen .Porta e saj e hyrjes dy kateshe, eshte me permasa te medha, dhe disa here ne njeren fleger te deres ndertohet nje porte me e vogel qe perdoret zakonisht. Ne oborrin e gjere me peme ndertohet pusi dhe nje rrugine e shtruar me kalldrem lidh shtepine me porten.
    Ne planin kompozicional, banesa karakterizohet nga nje zgjidhje origjinale, e cila nuk ka paralele me asnje tip banese tjeter ne Shqiperi. Ne kete zgjidhje, vendin kryesor si berthama kompozicionale, e ze shtepia e zjarrit. Ky ambjent, ku zhvillohet gjithe jeta e perditshme, madje ne variantet e thjeshta dhe flihet, dallon nga ambjentet e tjera jo vetem nga vendi ne kompozim, por dhe nga siperfaqja dhe volumi qe ze. Lartesia relativisht e madhe e shtepise se zjarrit, perdhese, qe arrin deri ne 5m ka mundesuar qe ambjentet perreth saj te zhvilloken ne dy kate. Siperfaqja e dhomes se zjarrit varion nga 30-35m2 dhe ne plan ka formen e katerkendeshit kenddrejte.Ne kete ambjent gjejme gjithmone vatren e cila ndertohet ne drejtim te bishtit gjatesor.Lidhja e dhomes se zjarrit me katet e siperme qe e rrethojne,behet nepermjet nje ballkoni te brendeshem qe quhet Mafil,tek i cili shkon nepermjet shkalleve te lehta te drurit.Perpara shtepise se zjarrit ndertohej hajati,qe mbulohej me te njejten ēati te shtepise se zjarrit.Balli i tij formohej nga shtylla druri dhe krijonte nje siperfaqe te mbrojtur para hyrjes, ecila sherbente per perpunimin e produkteve bujqesore,punimin ne avlement etj.
    Varianti me i zhvilluar dhe me karakteristiku i shtepise tiranase eshte ai i mbylljes se plote te shtepise se zjarrit nga te kater anet nga ndertimet me kat.Banesa tiranase,si ne pamjen e jashtme,ashtu dhe ne brendesi te saj,karakterizohet nga nje trajtim i thjeshte i elementeve arkitektonike.Se jashtmi te bie ne sy volumi i saj i madh,format e thjeshta volumore,qe thyhen deri diku vetem nga siperfaqet e hapura te hajatit.
    Kjo banese ndertohet me qerpiē dhe perforcohet me breza druri,ndersa si lidhes perdoret balta e punuar. Lenda e drurit perdoret per konstruksionin e ēatise,dyshemete,dyert dhe dritaret,ndersa ēatia mbulohet me tjegulla te lugeta te kuqe, dhe kjo eshte arsyeja qe Tirana e vjeter shpesh eshte quajtur Tirana e Kuqe, ne ndryshim nga cka predikohej pas Luftes se Dyte Boterore nga ideologjia komuniste.
    [1] Tirana e Madhe perfshin Bashkite e Tiranes, Kamzes, Vores dhe komunat e perreth tyre. Ndersa Rajonit Metropilitan I shtohen edhe bashkite e Durresit, Shijakut, Fush Krujes dhe komunat.

  12. #12
    carpe diem Maska e drini_nė_TR
    Anėtarėsuar
    28-09-2002
    Vendndodhja
    Tiranė, AL
    Mosha
    32
    Postime
    1,589
    Faleminderit
    0
    0 falenderime nė 0 postime
    2.Nga Pavaresia tek Lufterat Boterore (1920-1938)

    Me 20 Janar 1920, Tirana shpallet kryeqytet i vendit nga Kongresi i Lushnjes. Ky akt perbente nje ngjarje te shenuar historike,politike dhe administrative. Ja si shkruante dikur Sami Frasheri per kryeqytetin e ardhshem te Shqiperise: ” Kryeqyteti I pergjithshem do te jete nje nga qytetet qe ndodhen ne mes te Shqiperise e ne te cilen te flitet gjuha shqipe.Po me mire do te jete te behej nje qytet i ri, ne mes te Shqiperise, ne nje vend te shendetshem dhe te bukur. Ky qytet,te cilin mund t’a quajme Skenderbegas, do te goditet ne nje menyre fort te bukur, me udhe te gjera dhe te drejta, me shtepi te mira,me sheshe dhe gjithshka duhet”. Duket qe koha e kenaqi plotesisht kete deshire te rilindasit te madh me caktimin e Tiranes si kryeqytet, si per kushtet e favorshme klimaterike, largesia e moderuar nga mali dhe deti etj. me fusha pjellore, me klime te bute, ashtu edhe me mundesite per zhvillimin ekonomik, komunikacionit, tregetise etj. Por Tirana duhej te pregatitej per rolin qe do te merrte, dhe per kete duhet te ndermerreshin masa per shndrimin e saj gradual ne nje qender politiko-administrative. Kjo perben aktin dhe momentin kyc te trasformimit te qytetit nga nje strukture urbane spontane dhe kaotike ne ate te nje zhvillimi modern urban, bazuar mbi studime dhe plane rregulluese.
    Viti 1920 e gjen Tiranen nje qytet me siperfaqe 305 ha,ku zona e banimit ze 98,2% te siperfaqes se qytetit, popullsia numeron 15000 banore dhe dendesia e popullsise eshte afersisht 50 banore per ha. Qyteti zhvillohet rreth celules se pazarit dhe zona e banimit shtrihet kryesisht ne veri dhe lindje te qytetit.
    Zona e banimit dhe ajo ekonomike u lidhen me nje sere rrugesh dhe rrugicash,qe perbenin dukurine me karakteristike te qytetit.Ato ishin shume te ngushta,te shtrembera dhe here here dhe pa krye.Nga kjo mori rrugesh dhe rrugicash, te binin ne sy rruget nderkrahinore si ajo e Durresit, Elbasanit, Shkodres, Dibres, Kavajes, Shengjergjit etj, te cilat
    Kryqezoheshin te gjitha ne qender (Pazari). Pra qendra e qytetit eshte pazari,ku zhvillohej njekohesisht si aktiviteti prodhues dhe ai tregtar;
    Pas nje viti,me 1921,qyteti rritet me 15%,pra 350 ha, dhe ka tendence te zhvillohet ne drejtimin VL-JP.
    Ne vitin 1923, u hartua Plani i Pare Rregullues nga arkitekte dhe inxhinjere austriake.Plani rregullues i vitit 1923 kerkon te arrije nje zgjidhje kompromisi midis ndertimit te nje rrjeti rrugor te rregullt drejtkendor dhe rregullimit dhe pershtatjes se atij ekzistues, pra kerkon te krijoje nje rrjet rrugor kuadratik te paster ne jug dhe perendim te pazarit, zone e cila ishte pothuaj e lire,dhe ne pjesen tjeter te qytetit ne veri dhe lindje te pazarit, ky rrjet rrugor merr parasysh drejtimin e rrugeve dhe rrugicave kryesore,veēanerisht te rrugeve radiale, duke i drejtuar dhe zgjeruar ato . Qendra e qytetit mbetet perseri pazari.Megjithese nuk ishte nje studim shume i suksesshem per sa i perket realizimit, plani udhehoqi hapjen (zgjerimin) e akseseve kryesore te qytetit si: Rruga e Durresit, Rruga e Kavajes, Ruga e Barrikadave, etj.
    Pas nje periudhe politike kaotike dhe me ardhjen ne pushtet te qeverise se udhehequr nga Ahmet Zogu, autoritetet e asaj kohe e orientuan politiken e vendit nga Italia, qe ishte ne ate kohe vendi fqinj me i fuqishem dhe me i zhvilluar. Ne mungese te plote te mjeteve financiare, qeveria kerkoi nje ndihme ekonomike nga Italia per rilevimin gjeodezik te qyteteve shqiptare si dhe per hartimin e planeve te tyre rregulluese.Me ndihmen ekonomike te dhene nga Italia,me anen e Bankes Kombetare,Italia krijoi “Shoqerine per zhvillimin ekonomik te Shqiperise”.Italia e Musolinit e pa kete afrim si nje shans ideal per te finalizuar aspiratat e saj per nje ekspansion te mundshem drejt Ballkanit. Keshtu qe pas pushtimit ottoman, Shqiperia u konsiderua per te dyten here si nje “ure” apo vendkalim per interesa te caktuara gjeopolitike te kohes, por tashme ne nje sens tjeter: nga perendimi drejt lindjes.
    Kjo kohe shenon fillimin e periudhes se dyte te rendesishme te trasformimit te struktures urbane dhe arkitektonike te Tiranes. Tentativa e pare nga autoritetet e kohes, qe ftesa qe i beri qeveria profesionisteve me emer si arkitektit Italian Brasini ne vitin 1925. Ky i fundit e pranoi ftesen dhe hartoi projekt idene e pare rreth riorganizimit te qendres se re te kryeqytetit shqiptar qe konsistonte ne nje grup prej 6 ndertesash te ministrive dhe te nje bulevardi qendror eklektik, i cili u realizua me vone me ndryshime dhe do te materializohej ne forma me pragmatike nga arkitekti italian Florestano Di Fausto qe punoi per Tiranen me pas.
    Ideja e Arkitekt Brazinit ishte qe te krijonte nje ishull roman ne qytet, pa u alternuar me pjesen tjeter te qytetit me karakter te theksuar oriental, por qe do te sherbente si nje ēerniere lidhese ndermjet qytetit te vjeter dhe qytetit modern qe do te ngrihej ne te ardhmen. Projekti konsistonte ne krijimin e nje bulevardi te gjere me orientim V-J,qe ndan qytetin ekzistues nga periferia e tij, dhe qe propozohet si qender monumentale dhe qeveritare e nje qyteti te ri autonom qe do te zhvillohet duke injoruar trashegimine orientale te qytetit te vjeter.
    Tirana e re nuk do te ishte tjeter veēse realizimi i projektit te asaj kulture perendimore te kohes qe te impononte vizibilitet dhe aparenca madheshtore. Sheshi i Ministrive dhe aksi madheshtor i bulevardit ishin qartesisht nyja qendrore e nje qyteti te ispiruar nga « varesia irreale » ndaj rilindjes italiane, qe lidhej vetem me deshiren e autoriteteve te asaj kohe per te ndertuar nje qytet modern sipas arkitektures me bashkekohore dhe te nje hapesire te pamate (pjesa jugore dhe perendimore e Tiranes ishin pothuajse bosh),e cila te lejonte te realizoje ēdo ide sado madheshtore te ishte ajo.
    Ne vitin 1926 hartohet Plani i Dyte Rregullues te Tiranes qe eshte jo vetem nje rishikim i planit rregullues te vitit 1923,i cili pati mangesi,por materializohet per here te pare ideja e arkitekt Brazinit, per ndertimin e nje bulevardi te gjere sipas nje aksi veri-jug qe perkonte perpendikularisht me perroin e Lanes qe pershkonte mes per mes qytetin.Ne kete plan rregullues kontribojne tre autore te tjere Inxhinjeri shqiptar z.Eshref Frasheri, Ing. Castellani(italian) dhe austriaku Weiss. Qendra administrative do te ndertohet ne J-P te Pazarit,hidhet njolla e pare e sheshit « Skenderbej »,forma e se ciles erdhi si rezultat i perpunimit te vizatimeve te arkitekt Brazinit qe sheshin e ideoi ne forme rrethore dhe qe ne kete plan rregullues merr nje forme gjatesore,forme te cilen pak a shume e ruan edhe sot. Ne kete plan rregullues parashikohet per here te pare sistemimi i Lanes,por nuk behet fjale per nje sistemim te mirefillte te saj.Interesant eshte fakti se ne kete plan projektohet nje shesh rrethor nga i cili dalin shume radiale,ku njera prej te cilave eshte nje rruge qe nis nga sheshi « Sulejman Pasha » qe ne ate kohe quhej rruga e pishes,dhe qe perputhet plotesisht me sheshin e sotem « Avni Rustemi ».
    Plani i Trete Rregullues si kronologji, por i pari i periudhes kur Shqiperia u be Mbreteri, eshte ai i vitit 1928 i hartuar nga arkitekti austriak KOHLER.Ne kete plan rregullues hartuar ne shkallen 1 :5000, duket qarte sistemi kuadratik i rrjetit rrugor,sidomos ne zonen e Tiranes se re e cila qe pothuaj e pabanuar.
    Ne kete sistem kuadratik rrugesh,rruget radiale perseri kane nje rol kryesor,sidomos rruga e Durresit dhe rruga e Kavajes te cilat paraqiten si akse mjaft te gjera.Zona e Tiranes se re qe konceptuar si zone me zhvillim ekstensiv,pra zone vilash,te cilat vendosen ne parcela drejtekendeshe dhe qe formonin kuartalle kuadratike sipas rrjetit rrugor,ose vendoseshin sipas disa rratheve bashkeqendrore.
    Ne planin rregullues te Tiranes se re te gjitha parcelat kane te shenuar emrat e pronareve te rinj,dhe pavaresisht nga ndryshimet qe pesoi me vone ky plan rregullues,u respektuan zona e parcelave private.Keto parcela varionin nga 1000-1500 m2 duke krijuar hapesira te bollshme per kopshte dhe qe me vone do te quhej nga arkitektet italiane qe e rishikuan kete plan rregullues si « Citta giardino »,pra « qyteti-kopesht ».
    Ne baze te ketij plani,ne Tirane u ndertuan vila te mbrekullueshme dhe me arkitekture bashkekohore,qe anonte nga shfaqje te neoklasiēizmit deri tek shfaqjet e fundit te modernizmit.
    Ketu konturohet me saktesi aksi V-J i bulevardit me qendren administrative,nga pazari deri ne rreze te kodrave ne Jug,tek pallati Mbreteror.Ne te dy krahet e ketij aksi projektohen breza te gjere gjelberimi.Ne kete plan rregullues eshte bere sistemimi i mirefillte i Lanes perpendikular me aksin e bulevardit,me dy rruge paralele qe e kufizonin ate ne te dy krahet e saj.
    Plani i Katert Rregullues i periudhes se mbretit Zog eshte ai i vitit 1929. Ne kete plan rregullues konturohet i gjithe aksi i bulevardit; jo me nga pazari, por nga stadiumi i ardhshem i qytetit qe perkon me Stacionin e trenit te sotem ne veri ,deri tek pallati Mbreteror ne Jug. Ne kete plan rregullues jane percaktuar kufijte e qytetit, qe brendashkruajne nje siperfaqe 4,5 km2, dhe konturohet zona e qendres se qytetit qe perfshin bulevardin V-J dhe rruget kryesore si Rr e Durresit,e kavajes,Elbasanit etj qe do t’i nenshtroheshin nje rikonstruksioni te plote sipas arkitektures dhe urbanistikes bashkekohore me akse te gjera rrugesh te asfaltuara dhe perbri tyre godina me arkitekture bashkekohore sipas ligjit nr 2241 dt 21/9/1929 te Mbreterise, date e cila ligjeroi fillimin e punimeve per ndertimin e bulevardit « Zogu i pare »,qe perfaqesonte gjysmen veriore te ketij aksi.
    Ne fillim te vitit 1930 nisin punimet per ndertimin e dy akseve kryesore qe do t’i jepnin frymemarrje qytetit dhe qe te dyja perfundonin ne sheshin « Skenderbej »,si bulevardi qendror “Zogu I pare” dhe hapjen dhe zgjerimin e Rruges se Durresit si dhe godinat e ministrive te sheshit qendror .Pergjate ketyre arterieve kryesore,nisin te ndertohen konstruksione moderne me arkitekture perendimore te kohes dhe me fasada te zbukuruara me dekor ne relief me nje elegance te admirueshme.Tirana jetonte ne kete moment nje periudhe lavdie dhe prosperiteti urban qe shprehej sidomos me hapjen e aksit te bulevardit te ri te qytetit. Nje arkitekt francez i kohes qe vizitonte Tiranen ne ate moment do te shprehej i befasuar por jo pa ironi: pashe nje bulevard pa qytet! duke vertertuar se zhvillimet e reja perendimore ishim mjaft te avancuara krahasuar me stadin e atehershem oriental te zhvillimit te qytetit.
    Aksi V-J i bulevardit kapte nje gjatesi prej 2 km dhe nje gjeresi minimale prej 35m.Zgjidhja e tij planimetrike ishte vijedrejte,me prerje terthore te perbere nga dy karegiataa prej kater korsish te kalimit te automjeteve secila,shtruar me pllaka bitumi dhe nga trutuare te gjera te shtruara me gure te vegjel shtufi ne forme mozaiku dhe te mbjella me 4 rradhe druresh e ligustrash.
    Gjate viteve ’30 Vlen per t’u permendur fillimi i punimeve per ndertimin e godines se « Bankes Kombetare te Shqiperise » disa vjet me vone,inagurimi i se ciles u be me 1938.Kjo ndertese e madhe dhe me linja arkitektonike qe tregonin potence dhe soliditet, ishte veper e arkitektit italian Vittorio Morpurgo. Godina u ndertua ne hyrje te rruges « Mussolini » ne ate kohe, sot rr. E Kavajes.Kjo ndertese mjaft moderne per kohen, eshte realizuar me beton te armuar dhe e veshur me tulla qeramike si dhe me pllaka guri te ardhura nga Italia ;Portiku qendror i perbere nga kater kollona madheshtore,ne faqet e tij te brendeshme ,eshte i dekoruar nga skulptura te realizuara me nje terakote speciale, veper e skulptorit Alfredo Biagini, ndersa interieri i salles qendrore te sportelit ne forme rrethore,eshte i ndriēuar me nje drite indirekte qe buron nga nje kupole qe mbulon sallen,dhe qe ngrihet mbi tamburin te veshur me mozaik,te realizuar nga Giulio Rosso. E kesaj periudhe eshte edhe kisha katolike pergjate rruges se Kavajes.
    Po ne vitin 1930, per shkak te zhvillimit ekonomik te qytetit, edhe si qender administrative, percaktohen kufijte e rinj te qytetit,pra zgjerimi i tyre sipas nje rrethi me qender ne sheshin « Sulejman Pasha » dhe me rreze 2,2 km,pra brendashkruan nje siperfaqe 12 km2.Duke qene se sipas regjistrimeve te popullsise se vitit 1930,ajo numeronte 30000 banore,dendesia e qytetit te zgjeruar do te ishte 2500 banore per 1 km2.Zgjerimi i kufijve do te behej per dhenien mundesi te rritjes se zones se banimit e gjelberimit ne pjesen lindore,dhe zhvillimin e industrise ne zonen perendimore.Ky rreth kalon ne tete pika poligonale.Ky variant i percaktimit te kufijve nuk u realizua,dhe u zevendesua me nje variant te ri qe u hartua ne 1931 dhe qe ishte sipas nje vije te thyer qe brendashkruante nje siperfaqe prej 6 km2.
    Per qendren e Tiranes u hartuan disa variante projektesh,te cilat pavaresisht nga ndryshimet dhe transformimet qe pesuan me vone deri ne realizimin e saj,kishin si bosht aksin e bulevardit,te njejtin konceptim kompozicional dhe pozicionoheshin ne qendren e qytetit,ne perendim te pazarit,ku kryqezoheshin te gjitha rruget radiale te qytetit dhe qe ne ate kohe ishte nje hapesire e zbrazet.
    Varianti i pare me i hershem hartuar mbas planit rregullues te 1923,ishte ai i krijimit te tre shesheve,ku sheshi kryesor dhe me i madh do te ishte ai I godinave administrative,qe do te zinte nje siperfaqe prej 2 ha me nje forme si sector rrethi,me harkun te tendosur drejt jugut.Ne kete shesh do te ndertoheshin godina me volum te madh,te zgjidhura me stilin klasik qe mbahej ne kembe akoma nga shkolla e arkitektures italiane ne fillim te shekullit XX,e theksuar me frontone,portike dhe kollonada. Sheshi I dyte I vendosur ne jug te te parit,ishte shume me I vogel dhe kishte nje forme drejtekendore dhe perfshihej brenda nje strukture gjeometrike godinash,rrotulluar 45° ndaj aksit te bulevardit.
    Ndersa sheshi i trete zinte tere siperfaqen e sheshit te dikurshem « Skenderbeg » ,kishte forme te pacaktuar dhe rrethohej nga ndertime ekzistuese.
    Varianti i dyte dhe me i spikaturi ishte ai i Arkitekt Brazinit qe e hartoi qendren e qytetit sipas nje rrethi,te ngjashem me sheshin e « San Pietros » ne Rome,ku godinat e ministrive do te vendiseshin sipas perimetrit te ketij rrethi.Godina te tjera me karakter administrativ dhe social do te ndertoheshin pergjate bulevardit,me fasada paralele me rrugen dhe ne mbyllje te bulevardit ne jug do te ndertohej pallati presidencial.
    Si varianti i pare dhe ai i dyte nuk u miratuan per shkak te nje skeme kompozicionale te papershtateshme te variantit te pare dhe per shkak te mosperfshirjes ne to, te objekteve historike si xhamia dhe kulla e sahatit.
    Varianti i trete,i cili u mbeshtet ne zgjidhjen kompozicionale te variantit te dyte,u projektua vetem nje shesh me siperfaqe rreth 2 ha me forme gjatesore ne drejtim te bulevardit,ku anet e ngushta mbylleshin ne forme gjysem rrethi.Sheshi rrethohet nga te gjitha anet me 8 objekte,te vendosura ne menyre simetrike.
    Ky variant u miratua jo vetem se perbente nje zgjidhje kompozicionale me te thjeshte dhe harmonike,por edhe se perfshinte ne te dhe xhamine e Ethem Beut dhe kullen e sahatit.
    Varianti i katert Po ne vitin 1931, arkitekti fjorentin Florestano De Fausto realizoi tentativen e fundit per sistemimin e qendres se qytetit, tentative e cila rezultoi kete rradhe e suksesshme dhe u realizua pothuajse teresisht ne saj te ambicieve te Mbretit Zog per t’a bere Tiranen nje qytet modern europian. Sipas ketij plani, u ndertua kompleksi i 6-te ministrive, Bashkia e Tiranes, Banka Kombetare, lulishtja e ketij kompleksi qendror, sheshi qendror me shatervanin si dhe ajo qe sot njihet si “Parku Rinia”.
    Struktura dhe Stili Arkitektonik i Sheshit Te Ministrive
    Arkitekti De Fausto e perpunoi dhe plotesoi variantin e trete me nje lulishte ne mes te kater godinave te ministrive dhe te nje shatervani ne forme rrethore ne mes te 2 godinave tashme te tjera ne pjesen veriore te sheshit(Ne variantin e trete pjesa veriore kishte 4 objekte). Per shkak se sheshi kishte permasa lineare shume te medha dhe godinat rreth tyre nuk ishin shume te larta,ato u shtuan me nje ose dy kat dhe lulishtja ne mes u thellua 1,5m per te rritur me ane te nje efekti joreal lartesine e tyre Ne fakt projekti arkitektoniko-urbanistik i qendres se qytetit u mundua te evidentoje imazhin e ri te Tiranes duke shmangur ne maksimum shkaterrimin e ndertimeve ekzistuese si: pazari i vjeter, dyqanet, xhamite, kullen e sahatit etj. Objektet e ndertuara kishin nje kualitet te mire arkitekturor dhe nje tendence te fuqishme per t’u imponuar, qe tregonin potencen e shtetit te Mbretit Zog.
    Kompleksi i Ministrive eshte realizuar nga pikepamja arkitektonike sipas nje stili te paster te rilindjes italiane.Konstruksioni I tyre eshte I perzier;si beton I armuar ashtu dhe konstruksion tulle.Perdorimi ne fasade i kornizave te renda ne ndarjet e kateve,i kornizave zbukuruese te dritareve,i ornamenteve dhe skulpturave te vogla,si dhe i portave hyrese madheshtore tregojne dhe nje here pompozitetin e stilit neo-klasik dhe fuqine e nje shteti te ri qe konsolidohej ēdo dite.
    .Te ngritura mjaft nga toka,me veshje tulle dhe suva granili,realizuar sipas raporteve mjaft te arrira dhe harmonike te formes se jashtme,dhe te zbukuruara me elemente arkitektonike sipas stilit neoklasik,padyshim ato perbenin kompleksin me bashkekohor dhe imponues te kryeqytetit.

    3. Pushtimi Ialian dhe Lufta e 2-te Boterore (1939-1944)

    Ne 7 Prill 1939, Italia pushtoi zyrtarisht Shqiperine, dhe e shpalli ate pjese te Mbreterise Italiane duke hartuar nje politike te vecante edhe ne fushen zhvillimit urbanistik. Produkt i ketij ndryshimi politik ishte hartimi planit te ri rregullues te Tiranes, qe u hartua dhe filloi te zbatohej gjate viteve 1939-1942. Ky plan parashihte krijimin e nje qendre te zhvilluar urbane qe do te popullohej me kolone italiane. Ai u pergatit nga nje grup pune miks me specialiste italiane dhe shqiptare, te udhehequr nga arkitekti fiorentin Gherardio Bossio dhe inxhinieri Ferdinando Poggi.

  13. #13
    carpe diem Maska e drini_nė_TR
    Anėtarėsuar
    28-09-2002
    Vendndodhja
    Tiranė, AL
    Mosha
    32
    Postime
    1,589
    Faleminderit
    0
    0 falenderime nė 0 postime
    Plani Rregullues i vitit 1940
    Arkitektet italiane e parashikuan Tiranen, ne planin e tyre rregullues si nje qytet ne rritje dhe zhvillim, sidomos pas ardhjes se shume administratoreve dhe qytetareve italiane per te banuar definitivisht ne Shqiperi.
    Me 1937 Tirana kishte 35 000 banore ;kur filloi puna per planin rregullues me 1939, popullsia kishte arritur ne 40 000 banore, dhe, ne mbarim te planit rregullues, popullsia arrin ne 75 000 banore, ndersa qyteti u zgjerua nga 500 ha ne 800 ha.
    Plani rregullues parashikoi zhvillimin e qytetit per nje periudhe 60 vjeēare, ku popullsia mund te arrinte ne 130 000 banore dhe siperfaqja e qytetit ne 1100 ha, pra dendesia mesatare 130 banor/ha,nje shifer kjo mesatare per nje qytet ekstensiv.
    Masterplani studion nje zone te shtrire ne 2800 ha, duke perfshire ketu dhe zonat ushtarake, aeroportin, zonat lidhese dhe industriale, qe se bashku arrijne ne 1700 ha. E rendesishme ne kete masterplan eshte percaktimi i kufirit te Tiranes si bashki, kufizuar nga komunat perreth. Ky kufi perfshin nje siperfaqe 7300 ha. Zonat e gjelbera do te ishin 132 ha, kryesisht ne lindje dhe ne jug te qytetit, zona sportive 33 ha, ne lindje te qytetit, parku mbas shtepise se Fashios (Universiteti) ne zonen kodrinore 22 ha dhe zona e banimit 660 ha. Qyteti do te zhvillohej ne veri, pertej lumit te Tiranes, pra do te krijohej nje zone satelit qe do te lidhej me qytetin me rruge-ura. Kjo qyteze me vila do te kishte shume gjelberim dhe do te quhej CITTA GIARDINO(qyteti-kopesht). Zona industriale do te zhvillohej ne VP dhe JP te qytetit, dhe ndermjet ketyre dy zonave do te ndertohej nje qyteze punetoresh. Stacioni Hekurudhor do te ishte ne JP te qytetit dhe do te lidhte Tiranen me Durresin dhe Lindjen e Shqiperise, dhe nje degezim i saj do te lidhte zonen industriale ;Zona spitalore dhe varrezat do te ishin ne VL te qytetit ; ne VP te tij do te zhvillohej zona e panaireve, ndersa aeroporti do te ndertohej ne P te tij, dhe, do te kufizohej nga unaza e jashtme e qytetit , dmth nga rruga e Durresit dhe rruga e Kavajes.
    Sistemi i rrugeve eshte Radial-unazor dhe ne pjesen jugore dhe J-P kuadratik me rruge paralele dhe pingule. Lana e sistemuar ka orientim L-P,dhe perpendikular me te eshte aksi V-J I bulevardit. Qyteti pershkohet nga shume unaza: Unaza e madhe qe kalon ne skajin verior dhe Jugor te Bulevardit, Unaza e mesme, Unaza e vogel dhe disa unaza pjesore. Nje linje kryesore eshte dhe arteria qe shkon paralel me pjesen perendimore te Unazes se madhe, e cila shkarkon ne stacionin e trenit.
    Ne kete plan rregullues Tirana projektohet si nje qytet-park shume i gjelberuar, me ndertime te uleta dhe ne qender nje zone intensive, realizimi i se ciles ka qene shume i veshtire per shkak te ndjenjes se forte te prones private tek banoret. Plani rregullues ka bere te pamunduren per te bere sa me pak shpronesime, per te ruajtur godinat ekzistuese dhe per t’i vleresuar ne maksimum ato, kjo me qellimin e mire qe qytetit te mos I humbnin gjurmet e influences turke. Zona intensive perfshin bulevardin me godinat qeveritare, rruga e Durresit, rruga kavajes, rruga e Pazarit te vjeter dhe zonat perreth me ndertime te larta deri ne 5 kate, ne te cilat do te vendosen zyra, dyqane, banka etj ne sherbim te qytetareve Ne kete plan rregullues jepen skemat e trafikut, zhvillimi i qendres, kondicionet urbanistike per te gjithe qytetin, harta e zonimit, lidhja e qytetit me malin e Dajtit me ane te nje teleferiku,plani i varrezave etj.
    Kondicionet Urbanistike paraqiten ne menyre te detajuar si te permbledhura ne harten e gjithe qytetit, ashtu dhe te paraqitura ne 9 harta perberese te planit te pergjithshem, te cilat te hartuara ne shkalle te vogel,tregojne ēdo hollesi dhe nuk lene vend per keq-interpretime. Po keshtu jepen prerjet terthore te te gjitha rrugeve dhe shesheve kryesore, duke perfshire dimensionet e rrugeve, trotuareve, vendosjen e gjelberimit, te ndriēimit, largesine e godinave nga rruga, lartesine e tyre etj.
    Zonimi
    Ne harten e zonimit, zona intensive ze 110 ha dhe mban nje popullsi prej 33 000 banore dhe perfshin zonen rreth qendres, rreth bulevardit dhe zonen ndermjet rr.Durresit dhe rr Kavajes, me nje dendesi 300 b/ha. Zona gjysem intensive ze 280 ha me popullsi 56000 banore me dendesi 200b/ha perfshin pothuajse pjesen me te madhe te qytetit dhe shtrihet veēanerisht ne perendim dhe veri-lindje. Zona ekstensive shtrihet ne pjesen J dhe L te qytetit dhe ze 550 ha me popullsi 44000banore dhe Dendesi 80b/ha.Zona ekstensive dhe
    Stili Racional i Arkitektures dhe Urbanistikes Fashiste
    Ky operacion urbanistik solli ne Shqiperi dhe sidomos ne Tirane influencen e arkitektures dhe planifikimit Italian sidomos te periudhes se fashizmi e cila shquhet per karakterin racional te saj.
    Neqoftese Tirana pati nje hop cilesor zhvillimi nga pikepamja urbanistike dhe arkitektonike gjate viteve 1929-1938, nepermjet hapjes se disa akseve te reja rrugore dhe veēanerisht te bulevardit « Zogu i pare »,si dhe te ndertimit te kompleksit te ministrive dhe te shume objekteve te tjera me karakter administrativ,shoqeror dhe kulti, bumin e saj te vertete Tirana e pati gjate periudhes se fashizmit .Gjate periudhes 1939-1944 Tirana morri pamjen e nje qyteti modern dhe me potencial te fuqishem ekonomik. Fillimi i zbatimit te planit te ri rregullues dhe hapja e fronteve te punes, si dhe financimet e bollshme per te ndertuar kompleksin e ri te Fashios, beri qe Tirana te njohe nje prosperitet ekonomik dhe veēanerisht urbanistik.

    QĖNDRA
    Konfiguracioni I sheshit qendror « Skenderbej » ndryshoi ne planin e ri rregullues te qendres. Ketu u parashikua te prishej godina e pjeses veriore te sheshit(ish komiteti ekzekutiv) dhe te ndertohej godina e bashkise se re me nje forme kuadratike ne plan dhe me oborr te brendeshem, e cila do te korigjonte perfundimisht gabimin e planit para-ardhes qe sillte konfuzion ne levizje per shkak te perplasjeve qe vinin nga te gjitha rruget radiale ne shesh. Ndertimi i Bashkise se re do te sillte rrjedhshmerine e kalimit nga rr.eDurresit per ne rr.e Dibres ne anen veriore te objektit dhe rrjedhshmerine e kalimit nga rr.e Kavajes ne rr;”28 Nentori” ne jug te objektit pa u konfonduar ndermjet tyre. Gjithashtu rreth qendres do te ndertoheshin objekte sherbimesh dhe social-kulturore si teatri,posta,zyra etj.

    BULEVARDI “IMPERO”
    Vazhdimi i rruges « Vittorio Emanuele »,ish rr :Zogu i pare »,sipas aksit brazinian ne jug te sheshit « Skenderbej », qe pa dyshim ndermarja me domethenese per urbanistiken e qytetit. Kjo u parapri nga nje plan rregullues shume i detajuar i qendres dhe Bulevardit »Impero ».Por per te justifikuar madheshtine e ketij bulevardi, duhej qe ky aks te plotesohej nga te dyja krahet me godina te destinuara per zyra,banka,per aktivitete shoqerore dhe tregtare. Ndertesat duhet te ishin nga pikepamja volumetrike te njejta dhe ne nje largesi te studiuar mire nga njera tjetra, per te realizuar nje dendesi te pershtatshme dhe te denja nga pikepamja arkitektonike per te justifikuar gjeresine,madheshtine dhe rendesine e kesaj rruge,absolutisht me e rendesishmja e qytetit dhe rruga qe e pershkon ate mes per mes.
    Kompleksi Politiko-Sportiv
    Bulevardi « Viale del Impero » do te sherbente si ēerniere lidhese ndermjet qendres ekzistuese te qytetit qe zhvillohet rreth sheshit « Skenderbej » dhe qendres se re politiko-sportive qe do te zhvillohej ne jugun ekstrem te ketij aksi. Arkitekt Gherardo Bosio eshte autori i ketij kompleksi te madh arkitektonik me arkitekture tipike racionale fashiste,ne te cilen bejne pjese Zyrat e oficereve madhore(Kryeministria e sotme), Komanda militare(Materniteti) dhe Hoteli,(Hotel « Dajti »)qe jane te vendosura ne krahet e rruges,ndersa ne kreun e rruges eshte shtepia e Fashios(Universiteti), »Dopolavoro » ;nje qender rekreacioni ne te cilen ka salle teatri,nje bibloteke te pasur,salla pritjeje, dhe qe sot eshte Fakulteti i Arteve dhe « Gioventu Litorio Albaneze »,qe sot eshte kollonada me bibloteken e Universitetit.
    Perpara se te prezantonte projektin final per kompleksin e Universitetit dhe veēanerisht universitetin e sotem (Casa di Fascio ),arkitekt Bosio analizoi disa variante te cilat pavaresisht nga ndryshimet, kishin diēka te perbashket ;ate qe Bosio e quante proēesi i « Riduzionizmo formale » qe do te thote « Pershtatje e formes »,dhe qe ai e kontrollonte mire si ne shkalle arkitektonike ashtu dhe urbane. Godina e Universitetit,e cila ka nje forme te karakterizuar nga paralelopipede kompakte te bashkuar me njeri tjetrin dhe te le impresionin e nje fortese, ka bere nje rikthim ne memorie te kulles tradicionale shqiptare, e pare dhe interpretuar me modernizem. Stili i te projektuarit te arkitekt Bosios ne kete kompleks luhatet ndermjet rimineshencave te se kaluares antike dhe te lavdishme Romane me harqe dhe kollona, si dhe stilit te ri te lindur nga avantazhet qe sjell perdorimi i betonarmese ;
    Kompleksi perfshin dhe stadiumin olimpik me diametrin e madh 274m dhe diametrin e vogel 142m dhe me nje kapacitet prej 15000 vete,me nje hyrje madheshtore dhe zbukuruar me skulptura ne fasaden ballore.
    Keshtu u materializua arkitektura neo-fashiste e viteve 30 dhe e fillimit te viteve 40,me rruge dhe sheshe te gjera ceremoniale per te organizuar parada madheshtore, portiket, muret e veshura me gure natyrore, kolonadat e larta, shkallet e gjera monumentale,stilobatet e larta,relievet, dhe diēiturat ne gjuhen latine. Per t’a dalluar kete stil te ri arkitektonik nga modelet e rilindjes, u perdoren stilizime, skematizime apo thjeshtime te zbukurimeve antike si heqja e kapiteleve,frontoneve,dhe zevendesimin e ēative me tarraca.
    Edhe pse i kritikuar ashper pas luftes se dyte boterore nga specialistet shqiptare, idete kryesore te ketij plani rregullues luajten nje rol pozitv per te parashikuar dhe orientuar zgjerimin e qytetit.
    Megjithese i kufizuar ne kohe ne nje periudhe mjaft te shkurter per shkak te kapitullimit te Italise fashiste, plani pati nje influence shume te forte sidomos mbi sistemin e rrugor, duke stimuluar krijimin e nje sistemi rrugor radial-unazor, permes hapjes se akseve te reja dhe kater rruget e tjera kryesore, qe lidhin Tiranen me pjesen tjeter te vendit te lidhura me nje unaze te gjate 8,11km dhe me gjeresi ne VL dhe VP te saj 33m,ndersa ne pjesen J dhe JP 42m. Transformimi urbanistik dhe arkitektonik i Tiranes ne kete periudhe ishte evident.
    Ne kete periudhe per Tiranen punuan dhe treguan interes arkitektet me me emer ne Itali e me gjere, perfshi edhe babain e arkitektures moderne, francezin Le Corbusier, i cili realizoi disa skice ide paraprake per planin urbanistik te Tiranes, por duke qene ate kohe i ngarkuar me punen per hartimin e planit urbanistik per qytetin e Algjerit (Algjeri) u terhoq nga interesimi per kryeqyteti shqiptar.
    Pushtimi Gjerman: - Zhvillimet interesante te Tiranes nga pikepamja arkitektoniko-urbanistike gjate influences italiane, u nderprene bashke me kapitullimin e Italise fashiste ne shtator 1943. veprimtaria e guerrilieve komuniste dhe kunderveprimi i ushtrise gjermane u bene gjithnje e me agresiv, duke perfunduar me luftimet e famshme per clirimin e Tiranes ( tetor-nentor 1944), lufte e cila shkaktoi deme te medha ne monumente kulturore dhe historike te Tiranes. Pamjet gjate dhe mbas kesaj beteje jane bere subjekt i shume pikturave, fotove dhe filamve te krijuesve shqiptare.
    Data 17 Nentor 1944, pervec fitores, shenon edhe fundin e nje periudhe te zhvillimit urban ku u ruajt ekuilibri ndermjet prones private dhe interesit publik bazuar te nje ekonomie qe edhe pse modeste kishte perseri ne thelb logjiken e tregut te lire.

    4.Zhvillimet gjate Ekonomise se Centralizuar (1945-1990)
    Mbarimi i Luftes se Dyte Boterore, solli ne pushtet ne Shqiperi nje qeveri komuniste. Ketu perfundon periudha e influences italo-fashiste ne urbanistiken e Tiranes. Sistemi diktatorial komunist ishte teper i centralizuar dhe i prirur drejt operacioneve urbanistike ku nuk merren ne konsiderate pronesia private, dhe ku arkitektet dhe urbanistet gezojne “lirine” qe me nje te rene te lapsit te «revolucionarizojne dhe transformojne », gjithnje brenda kornizave dhe udhezimeve politike te Plenumit te radhes te KQ te PPSH.
    Keshtu pas vitit 1945 prona private filloi te eleminohej nepermjet shtetezimeve pa shpermblim, gradualisht dhe totalisht. Kolektivizimi, u be parimi baze i organizimit te jetes. Nderkohe profesionistet shqiptare filluan te arsimoheshin dhe orientohesgin me koncepte te shkolles ruse. Ekonomia shkoi gjithnje e me shume drejt nje centralizimi, duke u shoqeruar me shkurtime drastike te burimeve dhe mjeteve financiare, sipas principeve te “kursimit ekonomik” dhe “mbeshtetjes teresisht ne forcat e tona” te theksuar keto parime vecanerisht pas prishjeve te maredhenieve me BS dhe Kinen, sidomos pas vitit 1978 kur Shqiperia mbeti e vetmja qender e komunizimit te vertete ne Bote !(citohet sipas prononcimeve te zyratreve te kohes). Mbi kete sfond te pergjithshem politik dhe ideologjik u nisen tentativat e para per rindertimin e demtimeve te luftes dhe u vazhdua me krijimin e strukturave re reja urbane per pothuajse gjysem shekulli.

  14. #14
    carpe diem Maska e drini_nė_TR
    Anėtarėsuar
    28-09-2002
    Vendndodhja
    Tiranė, AL
    Mosha
    32
    Postime
    1,589
    Faleminderit
    0
    0 falenderime nė 0 postime
    Plani Rregullues i 1957
    Me 1957, u perpilua plani i ri rregullues per Tiranen. Ai u bazua ne rizhvillimin e zonave ekzistuese dhe krijimin e zonave te reja periferike, ne formen e qyteteve satelite, me qellim qe te sigurohej fuqia punetore per industrine e re lokale (mekanike dhe tekstile), ndermarrjet bujqesore dhe minierat e qymyrgurit kryesisht pergjate akseve kryesore te transportit dhe drejt periferise se qytetit.
    Megjithese krijimi i zonave te reja periferike ishte nje nga dilemat kryesore per arkitektet dhe urbanistet shqiptare, praktikisht rizhvillimi i Tiranes ekzistuese me synim eliminimin e prones private, u shnderrua ne nje “mani” te vertete. Keshtu qe pervec transformimit dhe permiresimit te dukshem te disa situatave urbanistike, operacionet urbanistike shpesh shkaterruan ansamble te tera ndertesash tradicionale me vlera historike dhe ambjentale. Si ane pozitive duhet pranuar se per here te pare pas luftes, me ane te ketij plani, iu vu fre ndertimeve pa planifikim.
    Bazuar ne te dhenat se :
    ne vitin 1945 Tirana numeronte 59.900 banore ;
    ne vitin 1955 popullsia numeronte 108.200 banore,
    ne vitin 1960 ajo rritet ne 136.300 banore.
    direktivat e planit te ri rregullues te vitit 1957 mund te permblidhen ne:
    1-Rritja e dendesise se banimit ne Tiranen ekzistuese per eliminimin e prones private
    2-Ndryshimi i planit te zonimit, rishperndarje e zones industriale dhe e banimit
    3-Permiresimi dhe shtimi i rrjetit rrugor
    4-Ruajtja e disa zonave si monumente kulture
    5-Shfrytezim racional i truallit
    Sistemi Rrugor
    Plani rregullues i vitit 1957 u hartua mbi bazen e gjendjes ekzistuese te rrjetit rrugor. Me 1957 Tirana kishte vetem 14,1 km rruge.Ky plan I jepte qytetit shtrirje deri ne kufijte e unazes se sotme dhe parashikonte realizimin e 73,5 km rruge, me dy unaza,nje te jashtme dhe nje te brendeshme.
    Plani i ri i 1957 parashikonte nje zgjerim dhe shtrirje te qytetit ne drejtim te Lindjes(Dajtit) edhe per shkak te karakteristikave te mira gjeologjike te tokes. Sistemi rrugor i qytetit parashikohej te ishte perseri radial-unazor, duke I dhene nje rendesi sinjifikative aksit veri-jug te bulevardit.
    Pavaresisht trysnise se forte ideologjike, ne kete plan rregullues shihet qarte qe traseja e unazes se jashtme kalon ne menyre identike sipas unazes se jashtme te projektuar ne planin rregullues te vitit 1942.
    Unaza e jashtme prej 7,5 km perfundoi me 1965. U ndertuan edhe dy rruget paralel me Lanen, dhe u permiresuan rruget kryesore si Rr Durresit,e Kavajes etj.
    Shtrirja e qytetit ne drejtim L-P diktoi zgjatjen e rrugeve radiale, nje pjese e unazes se jashtme nuk u realizua nga Rr. Labinoti deri tek bulevardi i madh e cila qe studiuar me nenkalime, ndersa traseja e saj nga ura e fundit e Lanes deri tek rruga Labinoti u ruajt per ndertim ne nje kohe te mevonshme per shkak te veshtiresive financiare.
    Zonimi
    Zona Historike
    Pavaresisht deklarimeve per ruajtjen e zones historike, qellimi ishte ulja e rendesise sinjifikative te qytetit te vjeter me influence orientale, duke motivuar shkaterrimin e Pazarit te vjeter dhe urbanizimin e zones ku dallohet ndertimi i Pallatit te Kultures me 1960.

    Zona industriale do te zhvillohej ne Veri dhe Perendim te qytetit, ku dallojme ngritjen e kombinatit te tekstileve « Stalin » dhe ndertimin e qytezes se punetoreve prej 4000 familjesh.
    Gjelberimi
    Persa i perket gjelberimit, u vendos objektiv te arrihej standarti prej 8m2/banore dhe zona-park(Liqeni) ne jug te qytetit prej 190 ha.
    Zona e banimit
    Zona e banimit brenda unazes se pare parashikonte ngritjen e ndertesave 3-4 kat me ne densitet 350 banore/ha,ndersa zona e banimit jashte unazes se pare do te kishte ndertesa nga 1-3 kat.
    Gjate kesaj periudhe u hapen zona te reja banimi, te cilat paraqesin tentativa interesante nga kendveshtrimi urbanistik, por me nje cilesi tmerresisht te keqe arkitektonike dhe zbatimi. Skenografia urbane dhe siluetet panoramike te ketyre lagjeve te banimit si ne Laprake, Allias, blloku Partizani, blloku “Vasil Shanto”, « Ali Demi », « Profarma », « Dinamo » etj., nenvleftesoheshin plotesisht ne emer te reduktimit te kostos. Kjo reflektonte me teper reduktimin e burimeve financiare, se sa mungesen e aftesise se specialisteve, te cilet vuanin izolimin ekstrem nga eksperiencat dhe literatura e huaj bashkekohore, si edhe pamundesine per t’u kthyer ne tradite.
    Per pasoje, nuk u arrit te shmangej perseritja monotone dhe varferia arkitektonike e ketyre blloqeve dhe veēanerisht parafabrikateve. Me gjithe investimet e konsiderushme dhe abuzimin me punen e papaguar ne emer te punes vullnetare, strehimi ne Tirane u transformua ne nje makth social e acaruar edhe nga rritja intensive e popullsise.
    Plani rregullues 1957-es vertetoi nje shmangje te madhe nga parashikimet, duke filluar qe me prishjen e pazarit te vjeter(nuk paraqitet ne plan ndertimi i pallatit te kultures),e deri tek shtrirja e zones industriale e cila nga 86 ha qe do te zgjerohej pas 20 vjetesh,arriti te zere nje siperfaqe prej 390 ha.

    Qendra e Qytetit
    Ideja per riorganizimin e qendres se Tiranes u inspirua nga tendencat e autoriteteve komuniste per te mohuar cdo gje qe lidhej me te kaluaren, sidomos monarkine dhe fashizmin. Historia per Tiranen do te fillonte vetem pas vitit 1945!,
    Tipike ishin operacionet qe filluan ne Tirane pas studimeve urbanistike te viteve 1963 dhe 1974, te cilat e perqendruan vemendjen e autoriteteve ne qendren e qytetit. Ky ishte nje momenti delikat per identitetin e Tiranes.
    Keto ndyshime paten koston e larte te humbjes se nje pjese te memories hitorike te qytetit. Edhe pse vlerat arkitektonike te objekteve te shembura ishin shpesh modeste, kjo edhe per shkak te perkeqesimit te situates se objekteve private nga mungesa e mirembajtjes dhe eliminimi i sektorit privat, ne fakt ne kete menyre bashke me “modernizimin” u tentua te zhdukeshin provat e pakta te origjines se qytetit.

    Qendra e Tiranes u konceptua si nje “hapesire monumentale” qe do te perfaqesonte “forcen dhe rilindjen” e Shqiperise, te kombit dhe shtetit shqiptar. Per te arritur kete qellim u shkaterrua pazari i vjeter i Tiranes, bashkia, katerdralja ortodokse, nje asambel i vjeter dyqanesh, hotelesh, baresh, dhe nje grup shtepish karakteristike – duke i konsideruar keto objekte si te “degraduara dhe pa vlere”. Ne kete menyre deshmite e pakta te origjines tiranase u zevendesuan nga objekte te rendesishme si: Pallati i Kultures, hotel Tirana, Muzeu Historik Kombetar, Sheshi “Skendrebej” dhe nje grup apartamentesh banimi te reja, etj. Ndertesat e vetme historike te cilat u moren nen mbrojtje ishin Xhamia e Et’hem Beut dhe Kulla e Sahatit, kompleksi i ministrive (perjashto Bashkine e vjeter), si dhe disa shtepi tipike tiranase, te cilat megjithese kishin huazuar mjaft elemente te importuar, ne vetvete ishin interpretime te mirefillta te arkitektures lokale.
    Ne fund te viteve 80-te, qendra e qytetit mori karakter teper zyrtar, permasa monumentale dhe raporte johumane, duke u konsideruar ende sot nje hapesire e ftohte dhe tranzit per shumicen e qytetareve. Kjo u theksua edhe per shkak edhe te mungeses se sherbimeve, dhe te faktit se mjaft objekte kishin natyre dhe funksione zyrtare.
    Keshtu qe, nga nje pike takimi per qytetaret e saj, qendra e Tiranes u transformua thjesht ne nje dekor butaforik per regjimin, dhe nje udhekryq per rregullimin e trafikut te perditshem kembesor e te makinave. Stili disi i huaj arkitektonik nuk ishte me terheqes per banoret, dhe operacionet e kryera urbanistike paten nje impakt negativ per psikologjine e shumices. Ato nderprene zinxhirin historik te tradites, te se sotmes dhe te ardhmes gje qe siguron pikerisht vazhdimesine e zhvillimit.
    Kjo ndodhi sepse zgjidhjet teknike u kondicionuan nga interpretimet e forta ideologjike. .Me ndertimin e Muzeut Historik kombetar, mori trajte perfundimtare Sheshi Skenderbej, i destinuar per mitingje politike, manifestime publike dhe evenimente ideologjike. Nderhyrje te kesaj natyre, reflektojne orientimin ndaj modeleve te arkitektures dhe urbanistikes staliniste te vendeve te Europes Lindore.
    Ndertimi i Muzeut Historik Kombetar solli ndryshime te rendesishme ne sheshin « Skenderbej ».Rruga e re mbas muzeut »Ded Gjon Luli » e zgjeruar deri ne 21m gjeresi dhe me trotuare 6-10m se bashku me rrugen e « Barrikadave » te zgjeruar,u bene pjese e nje unaze te ardhshme, me e vogla e qytetit rreth qendres qe lehtesoi mjaft qarkullimin ne qender.
    Gjendja Ekzistuese e Qytetit
    Ndersa ne qender dendesia e rrugeve ishte 5-5,3km/km2, me e madhe se norma(2.5-4),ne periferi dendesia ishte 1.7-1.8km/km2, me e vogel se norma per aresye te mos zbatimit te planit rregullues.
    Skenografia e re e qendres se Tiranes ndryshoi kryekeput nga pjeset e tjera te qytetit. Lagjet tradicionale, si ajo qe njihet me emrin “Tirana e Kuqe”, u izoluan dhe iu fshehen qytetit pas ndertimeve butaforike te rrugeve kryesore.
    Kjo psikologji dominoi edhe ne rizhvillimin e pjeseve te tjera te qytetit, ku kualiteti i nderhyrjeve ishte shume me e ulet se ne qender, dhe linte mjaft per te deshiruar.
    Me qellim qe te eliminohej ne plotesisht prona private, struktura te vjetra dhe ekzistuese urbane u shemben dhe u zevendesuan me komplekse apartamentesh banimi (shpesh te parafabrikuara) me cilesi mjaft modeste.
    Zakonisht nuk preferohej aplikimi i projekteve te rehabilitimit, dhe perdorej me shume rizhvillimi i zonave ekzistuese, se sa hapja e zonave te reja per zhvillim. Strukturat e reja urbane, shpesh nuk prodhonin absolutisht situata me te mira, ndersa kostoja e rizhvillimit mbetej mjaft e larte.
    Plani Rregullues i Vitit 1989
    Ne vitin 1985, Instituti Kombetar i Studimeve dhe Projektimeve Urbanistike inicioi hartimin e nje plani te ri rregullues qe u miratua nga qeveria ne vitin 1989.
    Ky plan I ri rregullues qe bere me I domosdoshem se kurre per shkak te humbjes se aktualitetit te planit te 1957,te rritjes se kerkeses per banim jashte kufijve te parashikuar,te zgjerimit te zones se banimit brenda qytetit ne kurriz te sherbimeve sociale dhe te zgjerimit te paparashikueshem te zones industriale dhe te perzierjes se saj me zonen e banimit.

    Objektivat
    Objektiv I ketij plani ishte te kenaqte kerkesat per banim deri ne vitin 2005,te percaktonte hapesira te reja per zhvillimin industrial duke parashikuar zgjidhjen e problemit te ndotjes dhe te shtonte e te permiresonte rrjetin rrugor.
    Objektivi II i planit rregullues ishte rishikimi dhe rivleresimi I nje pjese te madhe te zones se banimit qe ishte percaktuar si zone me zgjidhje te pa pershtateshme.Nga 960 ha zone e banuar,vetem 460 ha ishin konsideruar si te zgjidhura drejt,ndersa 500 ha te tjere do te ishin objekt te planeve me te detajuara te rivleresimit, ne mes te se ciles duhej gjetur hapesira e nevojshme per rritjen e sherbimeve,edhe sikur kjo hapesire te fitohej nepermjet prishjeve te nevojshme ekzistuese.
    Objektivi III Nje problem shqetesues qe duhet te zgjidhte plani i ri rregullues ishte dhe ai i imigracionit, i cili do te ishte i veshtire per t’u kontrolluar pas vitit 1990.
    Nga 60000 banore qe numeronte Tirana me 1945,ne vitin 1992 popullsia arriti shifren 300000 banore.Plani i ri parashikonte ritjen e popullsise deri ne vitin 2005,ne 317000 banore.
    Pavaresisht nga prezenca e kesaj dinamike demografike,fale rritjes se siperfaqes se zones se banimit,plani parashikon nje ulje te dendesise se banimit nga 224 banore /ha ne 1988,ne 170 banore/ha ne 2005.
    Fig. 19: Permbledhje e skemave te planeve rregullues
    Rrjeti Rrugor
    Ky plan rregullues pati si qellim te shfrytezoje rrjetin ekzistues te rrugeve dhe t’ja pershtase nevojave ne rritje te qytetit. Sistemi rrugor mbeti perseri radial-unazor,i cili krijon probleme ne qytetet e medha per shkak te bllokimit te trafikut ne kryqezime.
    1-Si bosht baze ne kete plan rregullues u konsiderua zgjatimi ne veri I bulevardit “Deshmoret e Kombit”,I cili me nje kthese ne perendim takohet me rrugen e fushe Krujes dhe aty behet shkeputja,ku nje krah lidhet me autostraden,kurse degezimi tjeter perfundon ne Rinas.Kjo do te ishte hyrja kryesore per ne qytet.
    2-Detyre tjeter kryesore e ketij plani rregullues qe krijimi I nje unaze te jashtme qe do te shfrytezohej kryesisht per trafikun e rende dhe per me teper do te konsiderohej si kufi per zhvillimet e ardhshme. Nga ky koridor sot eshte ndertuar vetem nje segment i vogel ne zonen perendimore te Tiranes qe lidh Rr e Durresit me Rr e kavajes .
    3-Detyra te tjera te ketij plani ishin zgjatimi I te gjitha rrugeve radiale deri ne nderprerjen e tyre me unazen e re.
    4-Krijimi I dy rrugeve radiale te reja si Rr”Don Bosko” dhe nje rruge te re ne krah te Fakultetit te ndertimit.
    5-Zgjatja e rrugeve paralel me Lanen ne P dhe L,nga Lindja deri ne Shkoze ndersa nga perendimi deri ku kryqezohet me Rr e Kavajes.
    6-Krijimi I nje gjysemunaze te re midis unazes ekzistuese dhe asaj te re.

    Zonimi
    Tirana deri ne 1985 shtrihej ne 1540 ha.
    Plani I vitit 1989 parashikonte nje zgjerim te qytetit deri ne 32 km2(3238 ha) te ndare ne:
    -Zone banimi 1902 ha
    -Zone industriale 524 ha
    -Sherbime 293 ha
    -Gjelberimi 439 ha
    -Zone bujqesore(sera ,fidanishte etj) 80 ha

    5.Zhvillimet ne Periudhen Post-Komuniste
    Pas vitit 1990-te, edhe ne Shqiperi fillon nje ere ndryshimesh demokratike, karakteristike per gjithe Evropen Lindore dhe Qendrore. Kjo periudhe tranzitore, qe vazhdon edhe sot ne janar 2003, per vete specifiken e Shqiperise (kriza e skemave piramidale 1997-98, Kriza Kosovare 1999, ngjarjet ne FYROM, dhe konfliktualiteti shpesh here irracional ndermjet pozites dhe opozites ) do te lere gjurme shume te dallueshme ne arkitekturen dhe urbanistiken e Tiranes.
    Ndertimet Ilegale
    Eksperienca e re e zhvillimit urban gjate viteve 90-te ne Tirane krijoi nje nga rastet me unikale te zhvillimit arkitektonik dhe urbanistik ne Europe, qofte per dinamizmin dhe energjine e saj apo per parregullsine dhe kaosin total te krijuar, si dhe per mungesen e plote te planeve dhe politikave te zhvillimit. Modeli i zhvillimit kaotik te Tiranes gjate kesaj periudhe, reflekton me se miri tranzicionin e veshtire politik, ekonomik dhe social nga ekonomia e centralizuar drejt shoqerise se tregut te lire. Gjendja e arkitektures dhe urbanistikes ne kete periudhe eshte shprehja me e mire vizuale e tranzicionit te veshtire te qytetit.
    Liria e fituar, u keqperdor ne ate mase sa qe interesi publik u injorua dhe e dhunua. Te pakten 70% e ndertimeve te bera pas vitit 1990 ne Tirane jane pa leje ndertimi. Kjo situata eshte perkeqesuar me tej per shkak te bllokimit te procesit te kthimit te pronave private te shtetezuara pas 1945.
    Gjate kesaj periudhe Tirana, dallohet per degradimin ekstrem te cilesise se ambienteve urbane, per pushtimin e hapesirave publike nga ndertimet e paligjshme, shoqeruar me nje demtim serioz te mjedisit. Mungesat dhe mos-zbatimi i tij, nxiti me shume kaos. Kjo favorizohej edhe nga niveli i larte i papunesise dhe varferise. Konfliktet politike pozite –opozite ndikuan ndikuan negativisht ne kulturen e bashke-ekzistences ne nje shoqeri te lire. Kjo favorizoi ērregullime urbanistike qe u shprehen permes dy formave kryesore:
    • ndertime te paligjshme per qellime strehimi, kryesisht ne periferi te qytetit, si ne rastin e Bathores;
    • ndertime pa leje per qellime biznesi, kryesisht ne qender te qytetit, si ne rastin e Lumit Lana.
    Me tej shkalla e thyerjes se ligjit varion nga informaliteti (ku respektohet pronesia mbi token por thyhen normat dhe standartet urbanistike), tek ilegaliteti (ku si pronesia mbi token dhe rregullat urbanistike nuk respektohen). Burime jo zyrtare japin shifren e rreth 20,000 objekteve informale dhe ilegale ne Tirane.
    Ne mes te viteve 90-te Tirana numeronte te pakten 2,000 kioska nga te cilat vetem rreth 500 kishin leje provizore. Shumica u ndertuan pa projekt, ne menyre amatore dhe shpesh banale, per shkak te kufizimeve financiare. Ne periferi te Tiranes u krijuan lagje te verteta me ndertime te paligjshme si pasoje e levizjes se lire te popullsise kryesisht nga zonat verilindore te vendit, ku problemet ekonomike ishin edhe me te komplikuara.
    Illegal buildings are not simply an expression of the low level of development in Albanian society, nor are they simly a question of culture.
    They are primarily a clear expression of the weakness of public administration and, in particular, of local administration to ensure that laws are obeyed.
    They also reflect a lack of vision and of development policies by the local authorities, especially in the field of urban development and housing over the years of transition. They bear witness to the lack of connection between the local authorities and the communities in question. They are also a reflection of the negative influence of the centralist policies drafted at the ministerial level.
    The concept of illegal construction must not be seen as unlawful buildings only. There are also a great number of unauthorized buildings which are”legal” from the point of view of urban planning, though they do not respect even the most elementary rules of urban development, for instance because they are built on green spaces between existing buildings and provide accommodation only, without the other important functions related to urban existence
    . The building plans drafted by architects and reviewed by the urban planning authorities are regarded only as instruments for getting a building licence.The main criterion is profit, as interpreted by the constructor himself.
    In many instances,they are not the fruit of in-depth studies comprising all the factors needed to be taken into consideration to guarantee not only the provition of housing as living space,but also all the other components of human existence under normal living condition
    THE BEGGINING OF THE DEMOLITION PROCESS
    The dilemma on what to do with the illegal constructions in major urban areas first occurred in 1998 when the Albanian authorities began to exercise control after the civil unrest of 1997.
    Before that,virtually all buildings were built without planning permission and it was quite unthinkable that anyone would ever tear them down.
    The first demolitions began rather as an attempt by the state authorities to demonstrate their resolution in the matter.The demolition work was welcomed by the population.
    Public confidence in the seriousness and resolution of the authorities to set forth zoning regulations, was depended on the attitude the authorities take for the major zones of illegal building in the capital city,such as in the RINIA park and along the banks of the Lana river,where much green space in the city center was destroyed in the last few years by well-off informal business enterprices,or in the region of Bathorja which has the most illegal buildings in the country,with a surface of about 400 ha.
    In the former case,in which the illegal buildings consist primarily of business premises,the authorities were extremely harsh in their reaction.The buildings in question were demolished within a relatively short period of time and there was little resistence.
    Today the demolition process has entered in a new phase. The Municipality of Tirana in cooperation with the Construction Police has done the greater and the most important demolition of the illegal buildings along the banks of Lana river. In a short period of time, about 550 illegal buildings were torn down along a 4km length of Lana.
    The demolition is carried out even toward illegal 10 store buildings which destroy the urban-plan of the territory where is build ,damage the existing infrastructure, leaving out finally the idea that multi store buildings can survive for the high rate of return as well as additional sided stores, garages, and other fencing works of any kind which represent the worse urban fenomena in Tirana.
    .Additional stores especially the sided ones damaged the facades of majority of the buildings creating a negative image especially those in the side of the main streets.
    Demolition of the illegal construction, big or small, has finally stopped the trend to profit through breaking urban rules and to cause destruction of public interest and image of Tirana city.
    The demolition process is not an urban policy, but they are carried out based on comprehensive projects of rehabilitation of a certain zone or street.
    There was a considerable economic losses involved, by all this demolition process and a large profit might have gone to the local authorities if the investiments had originally been carried out in a legal manner.
    The typical case were the demolitions on Lana river which consisted of a physical investment volume of 6 million US$, not counting the economic spin-off effect of the economic activities carried out, employment and tax revenues.
    This example has showed the lack of vision and of development policies by the local authorities, to use in the right and proper manner the financial means.
    In the case of Bathorja,where the buildings are primarily private homes,the local authorities have hesitated to undertake any action to demolish them.Similar attemts,made in 1995 and 1998 failed and degenerated into social conflicts with the inhabitants of the area.As such,the authorities have preferred to take a softer approach,that of improving and integrating the zones in question.Indeed,in the last electoral campaign for local government,the subject of legalization,which had been taboo up to then,was brought up for the first time.The Municipality of Tirana recently created a special unit to study the possibility of legalization buildings on a case to case basis.
    (Faqe 70 deri 73 tek libri « Tirana the Challenge of Urban Development » )
    Infrastruktura ekzistuese
    Panorame
    Many of these new areas have no schools and social service facilities,andilliteracy is becoming a growing problem.
    All these factors have made the phenomenon of rapid urbanization a critical and harmfull process accompanied by high economic and social costs.
    Rritja e shpejte e popullsise dhe per rjedhoje shtrirja e madhe e strehimit dhe ndertimeve, ka tejkaluar aftesine mbajtese te rrjetit te infrastruktures. Densifikimi i zonave ekzistuese,i kombinuar dhe me efektet negative te akumuluara nga investimet e kufizuara nder vite per mirembajtjen e infrastruktures, rezulton ne ulje te nivelit te cilesise se sherbimeve utilitare komunitare si rruge kalimi mjetesh, uje i pijshem, shkarkime te ujerave te zeza (sewerages), energji, telefoni, grumbullim plehrash,etj.
    Mungesa e infrastruktures ne zonat me zhvillime te reja,veēanerisht lagjet me ndertime te paligjshme ne periferi,ka patur pasoja serioze per shendetin e banoreve dhe pritet qe gjendja te perkeqesohet nese nuk merren masa parandaluese .
    Mungesa e rrugeve pengon zhvillimin e transportit publik,redukton mobilizimin e punesimit,ndalon mbledhjen e plehrave dhe ne pergjithesi kontribon ne mungesen e efiēences ne te gjitha aktivitetet urbane .Si rrjedhoje pengohet perfitimi ekonomik qe zakonisht duhet te derivoje nga proēesi i urbanizimit.
    Impakti mjedisor negativ shkaktuar nga zhvillimi jo-urban informal i territorit, eshte serioz dhe mund te behet i pakthyeshem. Rruge te pashtruara dhe te padrenazhuara ne keto zona rrisin erozionin, bllokojne sistemin e kullimit dhe rrisin ndotjen. Vendderdhjet ilegale te ujrave te zeza ne zona te tera banimi ,ndotin burimet e ujit te pishem si puset te cilat perdoren shpesh si uje te pishem nga banoret e ardhur.
    Mungesa e rruges per automjetet pengon mbledhjen e plehrave te cilat zakonisht perfundojne ne lumenj ose mblidhen ne pirgje te medha.

    Lagjja e BATHORES
    Ne prag te viteve 90, Kamza ishte nje zone fshatare me rreth 7000 banore. Menjehere pas lejimit te levizjes se lire te popullsise dhe fillimit te reformes se privatizimit te tokes, aty nga fillimi i vitit 1991,u vu re nje proēes i ethshme ndertimesh te paligjshme. Pothuajse gjithe te ardhurit ne kete zone jane nga zona veri-lindore e Shqiperise (Tropoje, Diber, Kukes, Mat , Mirdite,Puke etj), zona teper te varfera ,dhe te prapambetur ekonomikisht per shkak te izolimit nga terreni malor dhe mungeses se infrastruktures se nevojshme rrugore dhe e telekomunikacionit.
    Te inkurajuar edhe nga kaosi i ndryshimeve politike, dhe nga mungesa totale e vizionit dhe e kontrollit te autoriteteve te kohes per disiplinimin e ketij imigrimi, njerezit e ketyre zonave morren iniciativen te vendoseshin afer qyteteve te medha dhe veēanerisht afer Tiranes, per nje jete me te mire.
    Ne ditet e sotme,popullsia e Bashkise se Kamzes,ku perfshihet dhe lagjja e Bathores, eshte 10 here me e larte se ajo e vitit 1990,dhe perfaqeson ritmin me te larte te rritjes urbane ne vend.
    Ne zonen e Bathores e shtrire ne nje siperfaqe prej 400 ha,te ardhurit jane te gjithe me status jo zyrtar ose te paligjshem.
    Ndersa numri i banoreve te ardhur rritet ēdo dite, bashkia e Kamzes ka mundur te regjistroje vetem 60% te tyre.
    Autoritetet lokale kane qene pothuajse te pa afta te perballojne ritme te tilla rritjeje.Ato kane pasur ne dispozicion buxhete teper te varfra,kompetenca mjaft te kufizuara dhe pervoje te pamjaftueshme.Megjithate Bashkia e Kamzes mund te permendet si nje shembull interesant dhe pozitiv per realizimin ne praktike te nje qeverisje me te mire ne kushte tejet te veshtira.

    Migrimi i Popullsise
    Qe nga viti 1990 popullsia e Bashkise se Tiranes pothuajse eshte dyfishuar, ndersa rajoni i Tiranes se Madhe eshte trefishuar. Me 1990 popullsia e Tiranes vleresohej te ishte rreth 374000 banore, dhe mendohet te jete rritur me 250000 banore dhe shtrire ne 1000 ha te tjere. Cdo vit ndertohen mesatarisht rreth 200 hektare toke, kryesisht me ndertime pa leje. Ritmi i shtimit te poppullsise se Tiranes eshte nga me te lartet ne bote, me 5-7% ne vit, nga e cila 2% vjen si pasoje e rritjes natyrore (raporti lindje vdekje) dhe 3-5% nga rritja mekanike (raporti ardhje dhe largime nga qyteti). Llogaritjet e peraferta tregojne se ne vitin 2005 rajoni i Tiranes se Madhe mendohet te strehoje rreth 1 milion banore dhe ne se nuk hartohen politika te drejta zhvillimi urban, ne vitin 2015 ky numer mund te jete rreth 1.5 milion banore.

    Industria e ndertimit
    Industria e ndertimit u be nje nga bizneset me te fuqishme dhe me te suksesshme ne periudhen e tranzicionit. Levizjet e popullsise nga zonat rurale drejt qyteteve kryesore, nevojat e medha per strehim dhe krijimi i shtreses se pasur qe preferon me shume se nje shtepi ēuan ne zhvillimin e papare te tregut te banesave ,ndertimi i te cilave zuri rreth 60% te totalit te ndertimeve. Por nderkohe ndertohen dhe objekte te tjera si shkolla e kopshte private, qendra shendetesore, objekte kulti dhe sidomos fabrika , punishte industriale dhe objekte tregtare.
    Ne te gjithe vendin veprojne mbi 3000 firma ndertimi, dhe liēensimi i tyre vjen ne rritje.Ndertimi eshte aktualisht nje nga sektoret prioritare te ekonomise,qe jep 15-20% te prodhimit te brendeshem bruto.
    Nje vend te konsiderueshem zene dhe firmat e huaja,te cilat ushtrojne aktivitetin e tyre privat kryesisht ne infrastrukture, ndertim banesash dhe prodhim te materialeve inerte.
    Ne fillimet e tranzicionit, ndertimi realizonte objekte me cilesi jo te mire persa i perket fasadave dhe rifiniturave te brendeshme,por me kalimin e kohes edhe per shkak te hyrjes se materialeve te reja ne ndertim,te teknikave te reja te ndertimit,te rritjes se kerkeses per cilesi dhe mbi te gjitha te forcimit te konkurences, cilesia dhe teknologjia e ndertimit kane ardhur vazhdimisht duke u persosur.
    Fig:23: Grafiku i rritjes se popullsise + hektare shtuar 1989-2001
    ARKITEKTURA POST-KOMUNISTE (pas vitit 1990).

    Retrospektive
    Arkitektura i duhej regjimit te kohes per zgjidhjen pragmatike te ceshtjeve me karakter teknik te shoqerise, si strehimi, ndertimi i godinave dhe ambienteve publike, etj dhe ne te njejten kohe i duhej ketij regjimi edhe per te ndertuar imazhin “e shtetit socialist te forte e te pavarur”.
    Arkitektet u mbajten larg eksperiencave boterore, larg teknikave bashkekohore dhe mjeteve e materialeve te reja dhe u orientuan sipas ideologjise se arkitektures socialiste ne frymen e nje arkitekture sa me te thjeshte, dhe me kosto sa me te ulet, shpesh duke cenuar rende vete vlerat e nje arkitekture te mirefillte.
    Diktatura komuniste i mbajti ne kontroll te rrepte arkitektet dhe denoi rende cdo shenje sado te vogel modernizmi dhe tendenca per liri ne krijimtari qe mund te krijonte probleme ndaj ideologjise se regjimit ne fuqi. Kjo situate vazhdoi per dekada te tera, deri sa ne Shqiperi filloi te fryje era e ndryshimeve.
    Kriza e identitetit te Arkitektures (1990-1993)
    Ndryshimet politike dhe ekonomike ne fillim te viteve 90-te ishin te shpejta dhe dramatike, dhe i gjeti te papregatitur arkitektet qe per vite te tera prodhonin nje arkitekture te ngurte, standarte, dhe hera-heres primtive, po te perjashtojme disa objekte me rendesi publike.
    Arkitektura postkomuniste ne Shqiperi, perfshi ate ne Tirane hasi nje krize te thelle identiteti sidomos ne vitet e para te ndryshimeve. Gjendja u perkeqesua me tej pasi ne morine e problemeve te vendit, arkitektura nuk perbente absolutisht nje prioritet. Per me teper, privatizimi i tokes, copezimi i saj, kthimi i pjesshem i pronave dhe sidomos gjendja e veshtire ekonomike e vendit, e bente te pamundur ekzistencen e financimeve per ndertimin e objekteve te reja serioze, apo per te paguar vete profesionin e arkitektit.
    Ne kete menyre arkitektura shpesh perfundoi ne duart e njerezve anonime, te cilet duke synuar te zgjidhnin problemet e tyre me kosto sa me te ulet, injoruan profesionin e arkitektit dhe preferuan shpikjen e te ashtruquajtures “arkitekture informale” duke investuar ne menyre graduale pa iu referuar asnje arkitekti, gje qe ne nje fare menyre i nxorri jashte loje arkitektet per nje fare kohe.
    Kjo eshte nje nga periudhat me te veshtira te arkitektures shqiptare dhe sidomos per arkitekturen ne Tirane. Ne keto kushte mjaft arkitekte emigruan kurse shume te tjere per arsye mbijetese u detyruan te nderrojne profesion. Instituti Kombetar i Arkitekture (ose Instituti 1 sic njihej) falimentoi, dhe reformat e njepasnjeshme praktikisht nuk arriten t’a ndihmonin riorganizimin e tij ,por provokuan mbylljen perfundimtare te ketij institucioni.
    E njejta gje ndodhi edhe me Byrote Publike te Projektimit Arkitektonik. Per me te guximshmit aktivitetit privat mbeti zgjidhja e vetme, kurse mjaft arkitekte levizen drejt zyrave te urbanistikes te cilat edhe pse u riorganizuan, mbeten publike, apo sic u permend me siper iu pershtaten ekonomise se tregut ne fusha te lidhura me arkitekturen si ndertimi, prodhimi dhe shitja e materialeve te ndertimit, etj.
    Me pak fjale vitet 1991-1993, kane qene vitet e krizes se identitetit te arkitektures shqiptare, por ne te njejten menyre ato shenojne fillimin e nje epoke te re per arkitekturen e Tiranes.
    Nga ana e tyre vete arkitektet u treguan te paafte dhe egoiste per t’u organizuar ne mbrojtje te interesave te tyre dhe pse Shoqate e tyre ishte e para OJQ e krijuar ne vend. Edhe pse aktualisht kjo shoqate eshte riorganizuar, ajo nuk ka mundur te behet ende nje institucion me peshe ne fushen e arkitektures. Nderkohe qe legjislacioni ne fuqi qe lidhet me arkitektuaren eshte ende ai i vjetri.

    Rilindja e Arkitektures
    Riorganizimi edhe reformimi i arkitektures filloi ne menyre spontane, sepse autoritetet u treguan te paafta te hartonin nje strategji pragmatike per kete qellim.
    Gjate viteve 1992-1995 ne Tirane u vu re nje tendence ne rritje e krijimit te studiove private, ku arkitekte dhe specialiste te fushave te tjera te ndertimit u riorganizuan ne formen e byrove te vogla private te projektimit me nje praktike mjaft pragmatiste. Kjo lidhet me faktin se Tirana numeron gati 70% te arkitekteve te vendit, dhe se mentaliteti dhe mundesite e biznesit ne Tirane jane me te medha se ne qytetet e tjere.
    Prezantimi i sektorit privat edhe ne arkitekture perben nje pike kthese. Nderkohe qe mjaft arkitekte u ekspozuan ndjeshem ndaj arkitektures nderkombetare per shkak te udhetimeve te tyre jashte vendit. Hapat e pare te viteve 90-te ishin te veshtire dhe arkitektura e realizuar ne shumicen e rasteve eshte mjaft modeste, me materiale dhe teknika ndertimi te vjeteruara ne koncept.
    Profesioni i arkitektit pati nje lloj rizgjimi gjate vitit 1996, pasi mjaft njerez te cilet investuan ne firmat mashtruese piramidale filluan te benin projekte investimesh te cilat kerkonin projekte dhe ide arkitektonike.Shpesh keto projekte ishin te medha dhe te ekzagjeruara, dhe megjithese ne shumicen e rasteve nuk u realizuan kurre, indirekt ndikuan ne punesimi dhe ushtrimin e profesionisteve te arkitektures qe paten rastin me ne fund ta linin te lire aftesine e tyre krijuese .
    Pavaresisht rrenimit ekonomik qe solli kriza e skemave piramidale projekte arkitektonike te inciuara gjate 1995-96 paten nje efekt pozitiv per arkitekturen sidomos ne Tirane. Ne mungese te nje sistemi bankar te konsoliduar ne vend, mjaft biznesmene dhe investitore vendas (qofshin keta edhe individe) menduan te investojne ne sferen e pronave te patundshme dhe sidomos ne ndertimin e banesave per qellime strehimi. Kjo i dha nje shtytje te mire arkitektures ne Tirane, sidomos ne qendren e qytetit, ku vitet e fundit eshte vene re nje bum investimesh, sidomos ne ndertime shumekateshe.

    Stili arkitektonik
    Megjithese ky bum ndertimesh eshte shoqeruar me progress si ne format e ndertimit, ne stilin arkitekturor, ne teknikat e perdorimit te materialeve te ndertimit, etj., duhet thene se arkitektura shqiptare, perfshi edhe ate ne Tirane, eshte ende larg krijimit te nje identiteti apo te nje stili tipik te saj. Kjo ndoshta sepse arkitektet qe e dominojne ate i perkasin ende gjenerates se arkitekteve te shkolles se vjeter, llogjike e cila eshte krejt kundert me ate te sistemit te tregut te lire ne te cilin jetojme sot.
    Me gjithe perpjekjet interesante ne disa raste sic eshte rasti i Kulles Infosoft, Sky Tower (ose sic njihet Kulla Vodafone), dy kullat “Binjake” prane bulevardit Deshmoret e Kombit, Kulla Drini (pas Sahatit), e nje sere objektesh te tjera shumekateshe, vihet re ende nje ngurtesim, dhe shpesh objekte te tilla kane probleme serioze nga pikepamja e vendosjes urbanistike. Ende ndertohet me sistemin tra kollone te kombinuar me tullen, dhe fasadat jane mjaft te thjeshta, dritaret te vogla, dhe me teper mund te flasim per nje arkitekture te stilit funksionalist.
    Ne te vertete ajo qe eshte me e interesante se sa vete objektet ne fjale, eshte diskutimi ne se duhet te ndertojme ne lartesi apo te kufizohemi ne 5-6 kate si me pare.
    Me tej debati eshte shtrire ne vlerat e arkitektures lokale te baneses tradicionale me qerpic e cila shpesh po zevendesohet nga pallatet shumekateshe ne ndertim.
    Llogjika e sistemit te ri ekonomik dhe mungesa e zonave te reja te qytetit me infrastrukturen e nevojshme, kane nxitur arkitekturen vertikale, nderkohe qe mjaft nga objekteve te larta u mungojne elemente te rendesishme si shkallet e emergjences, distancat e lejuara per diellezim apo per raste fatkeqesish si termet, zjarri,etj,. Per me teper askush sot nuk mund te flase me siguri ne lidhje me qendrushemerine sizmike te zhvillimeve te reja.
    Pavaresisht nga problematika e komplikuar e trasheguar, apo nga ajo e krijuar gjate dekades se fundit, ne Tirane po kultivohet nje arkitekture e re e cila premton se se shpejti ky qytet do te konsiderohet si nje nga evenimentet arkitektonike europiane.
    Keshtu vitet e fundit jane ngritur edhe objekte me vlera ne arkitekture, ku duhet te vecojme Kompleksin Katolik te Tiranes (Katedralja e Shen Palit dhe Selia e Dioqezes Durres - Tirane), nje arkitekture thjeshte me tendenca post-moderne. Produkte interesante te arkitektures Tiranase vihen re edhe ne nje rrjet shkollash 8dhe 12 vjecare te rehabilituara, riorganizuara apo rindertuara ne kuadrin e Projektit Tirana 2000 te finacuar nga Projekti OSFA Soros dhe Qeveria Shqipare, ku mund te vecojme Shkollen e Kuqe, Shkollen Vasil Shanto,Emin Duraku ,Ministrine e Arsimit, etj.
    Arkitekture interesante perfaqesojne edhe nje sere objektesh me te vogla, si vila apo restorante, perfshi ketu edhe rikosntruksionet e bera, ku mund te vecojme arkitekturen e “Real Park”, “Vila Goldi”, kinemate “Milenium” 1 dhe 2, Vila 35 (perballe RTSH), etj.
    Vend te vecante ne arkitekturen e kesaj dekade zene edhe nderhyrjet me karakter rinovimi, si ne rastin e arkitektures se kompleksit te ministrive, te Hotel Tiranes ne qender te qytetit, Ministrise se Arsimit, Ministrise se Drejtesise, Universitetit Politeknik, Parlamentit, etj.
    Me tej interes paraqesin rehabilitimet e fasadave dhe arkitektures te rrugeve kryesore te qytetit, te cilat me gjithe debatin qe ka ngritur mbi ngjyrat dhe te drejten e autorit, i kane dhene Tiranes nje imazh te ri te nje arkitekture moderniste gati surrealiste e cila dalengadale po behet simbol i ri i qyetit, duke unifikuar me sukses stilin informal me ate te arkitektures formale.
    Ne perfundim arkitektura post komuniste ne Tirane mund te klasifikohet ne dy grypime kryesore:
    (i) Arkitektura informale – ku dallohen forma te arkitektures spontane si shtesa anesore ose kati te objekteve ekzistuese, ndertime pa leje ne prone private ose ne toke te uzurpuar, te cilat ne qender te qytetit (Lana) kane kryesisht qellime biznesi, ndersa ne periferi (Bathore) kryesisht qellime strehimi.
    Per arsye te nivelit te ulet ekonomik, arkitektura e baneses tipike informale eshte ajo qe njihet me emrin “model Elbasani”. Kjo tipologji banese zhvillohet me llogjiken e arkitektures me kosto te ulet dhe te vetepunesimit. Arkitektura zhvillohet ne nje kat mbi nje truall 80-100 m2, dhe nje kosto totale 10-15 mije US$. Mbi kete baze objekti mund te zhvillohet me tej ne dy apo tre kate apo me shtesa te tjera, ne varesi te nivelit ekonomik te familjes investuese dhe te aftesive mbajtese te objektit.
    Ndersa arkitektura e objekteve informale te biznesit varion nga 1 kat (kryesisht ne formen e kioskave) deri ne objekte solide 2-3 dhe disa raste 4 kate, ne varesi te mundesive qe lejon trualli, financat dhe kerkesat e biznesit. Ne pergjithesi arkitektura informale perdor si material ndertimi drurin, tullen, kollona dhe trare betoni, kryesisht cati me tjegulla te kuqe dhe, ne disa raste solete betonarmeje. Dritaret dhe dyert jane kryesisht ne dru ose duralumin. Shpesh shfrytezohet edhe kati nen cati, kryesisht per funksion strehimi.
    (ii) Arkitektura formale – ku perfshihen zhvillime te ligjshme per funksione strehimi, biznesi apo industriale. Arkitektura e strehimit shprehet kryesisht permes objekteve te vecura shumekateshe ne formen e kullave 8-12 apo me me shume kate sic eshte rasti i kullave te ndertuara ne qender te qytetit sidomos ne zonen e “Bllokut”, kryesisht nga investitore vendas.
    Nje forme tjeter e arkitektures se strehimit ne Tirane jane komplekset e banesave te ndertuar kryesisht nga investitore te huaj si ne rastin e firmave Gintash dhe Caravan (Laprake) Hawai (Laprake, Selite, Don Bosko) YY International (prane aerodromit), dhe Hoxholli(investitor vendas) prane Ekspozites “Shqiperia Sot”, etj. Keto komplekse jane me te kompletuara nga pikepamja e sherbimeve tregetare dhe sociale, por shpesh kualiteti i tyre le shume per te deshiruar, sidomos ne rastet kur ato jane te destinuara per familje me te ardhura te mesme dhe te uleta.
    Arkitektura per qellime biznesi perfshin nje sere investimesh ne fushen e tregetise (bare resorante), rekreacionit dhe turizmit (Kartodromi, Schateau Linza), apo biznesit te mirefillte (Hotel Rogner, Hoteli Sheraton, selia e Infosoft, selia e Wolsvagen, , Kullat “Binjake”, Banka Dardania, Banka Shqiptaro-Amerikane, perfshi edhe objekte te karakterit te tille si televizioni Klan apo Katedralja Katolike, etj.), si dhe nje numer hotelesh te vegjel te shtrire ne te gjithe qytetin (Diplomat, Mondial, Palma, Europa, Vjosa, Nirvana, President, etj). Kualiteti i arkitektures ne keto objekte eshte permiresuar ndjeshem dhe ne mjaft raste ndihen elemente innovative bashkekohore.
    Me tej nje zhvillim interesant ka marre arkitektura industriale, kryesisht pergjate koridorit te autostrades qe lidh Tiranen me Durresin dhe Aeroportin. Sidomos pergjate segmentit Tirane-Vore gjenden nje sere objektesh me funksion industrial ose administrativ qe kane vlera interesante arkitektonike si sallonet e ekspozimit te makinave (Mercedes, Opel, Kia) te industrise se lehte dhe ushqimore (Olim) apo te materialeve te ndertimit dhe te mobilerise/interiereve.
    6. Skenare te Mundshem per Zhvillimin Urbanistik te Tiranes
    Tashme dilema kryesore per te gjithe eshte: si do te zhvillohet Tirana ne te ardhmen?
    Per te qene sa me afer asaj qe mund te ndodhe autoret kane menduar ta ndajne kete sfide ne dy faza :e ardhmja e afert, dhe e ardhmja e larget, ku parashihet nje periudhe 50 vjecare.
    E ardhmja e afert Planet e Veprimit
    Duke iu referuar tendencave aktuale, zhvillimi i Tiranes po orientohet ne dy drejtime kryesore:
    (i) densifikimi i qendres se qytetit
    (ii) zgjerimi i periferise se qytetit nga krijimi i zonave te reja suburbane.
    Ne se autoritetet qendrore dhe lokale do t’i paraprijne zhvillimit me plane, strategji dhe investime konkrete dyndja e popullsise ne Tirane do te balancohet tek shifra 50% e popullsise se vendit, ne te kundert ne kryeqytet do te instalohen ne menyre kaotike te pakten 2/3 e popullsise se vendit.
    Bashkia e Tiranes po zhvillon me se fundmi Termat e References per nje Plan te Ri te Qytetit.
    Termat e References te « Planit te ardhshem Urbanistik te Tiranes » jane :
    Sigurimi i alternativave ligjore dhe integrimi i zhvillimeve te deritanishme jane dy nga drejtimet kryesore te strategjise se perbashket te qeverise qendrore dhe pushtetit lokal te Tiranes.
    Kjo synon qe, duke zgjidhur problemet e mprehta te infrastruktures, te lehtesohet zgjidhja e ceshtjeve sociale, si, varferia, papunesia, strehimi, etj.
    Ne fakt interesi kryesor i autoriteteve dhe institutucioneve te specializuara eshte perqendruar vitet e fundit pikerisht ne hartimin e nje plani te ri rregullues per qytetin e Tiranes.
    Iniciativat me domethenese te fokusuara ne Rajonin e Tiranes se Madhe dhe perreth qe jane marre ne konsiderate per hartimin e Termave te References te « Planit te ardhshem Urbanistik te Tiranes » jane :
    1-Studimi i Planifikimit dhe Programimit Strategjik te Infrastruktures se Tiranes se Madhe ose shkurt « Plani Strategjik per Tiranen e Madhe »,i ndermarre ne kuadrin e « Programit te Menaxhimit te Tokes Urbane » ne Ministrine e Rregullimit te Territorit,qe financohet nga nje kredi e Bankes Boterore dhe asistohet teknikisht nga PADCO(U.S.A.)
    Po kjo kompani konsulente,me eksperience nderkombetare ne kete fushe,ka realizuar me 1995 nje studim paraprak per kete qellim ne favor te se njejtes ministri, financuar nga USAID.Ky studim i njohur si »Plani Paraprak i Strukturave per Tiranen e Madhe »,merr ne konsiderate dhe « Studimin e Zones Suburbane te Rajonit te Tiranes »pergatitur nga ISPU.
    2. « Studimi Rajonal per Korridorin Tirane-Durres »,i ndermarre nga Qeveria Shqiptare permes ISPU,i cili eshte kompletuar me vone me nje plan te hartuar me asistencen e GTZ,organizate Gjermane per Koperim,dhe qe mbulon kryesisht territoret e Komunave dhe Baashkive ne hapesiren rurale ndermjet Durresit dhe Tiranes pa u futur ne keto qytete.
    3. « Studimi per Skemen e Transportit ne Tirane », pergatitur nga Njesia e Menaxhimit te Projektit per Rikonstruksionin e Portit te Durresit,financuar nga Banka Boterore ne vitin 1993,studim i cili vlereson gjendjen ekzistues dhe propozon nje skeme te rrjetit rrugor per qytetin e Tiranes.Kjo skeme eshte integruar dhe ne Planin Strategjik te Tiranes se Madhe.
    4-“Plani Strategjik per Zhvillimin Urban te Bashkise Kamez”,manaxhuar nga CO-PLAN,Qendra per Zhvillimin e Habitatit,dhe asistohet teknikisht nga HIS Roterdam Hollande,nje institucion me eksperience nderkombetare dhe aktiv ne Shqiperi qe nga 1997.Ky plan detajon Planin Strategjik te Tiranes se Madhe per Bashkine e Kamzes,e cila eshte nje Bashki kufitare me Bashkine e Tiranes,me te cilen ndan mjaft funksione sociale,urbane dhe ekonomike.
    5-« Studimi mbi Zhvillimin e Qytetit te Tiranes »,nje projekt i Bashkise Tirane, pergatitur nga kompania Austriake e konsulences « Regional Consulting »,me financimin e Qeverise Austriake ne vitin 1995.
    6-« Rregullorja e Zonimit te qytetit te Tiranes »,pergatitur nga Robert Y. Olsen,ekspert i Institutit Urban(U.S.A.)ne kuadrin e « Projektit te Strehimit dhe Zhvillimit Urban »,financuar nga USAID.
    7-Rezultatet e Regjistrimit te Popullsise dhe Banesave,realizuar nga INSTAT.
    8-Te dhena te nevojshme per hartimin e Detyres se Projektimit nga ISPU.
    Disa te dhena mbi Planin Strategjik te Zhvillimit Urban te Rajonit te Tiranes se Madhe, 2002
    Plani ben nje parashikim te rajonit te Tiranes se Madhe per 15 vjete deri ne vitin 2017. Plani nuk eshte nje instrument planifikues rregullues, se sa nje vizion per udheheqjen dhe koordinim e zhvillimeve ne nivel rajoni, vizion I cili do te perpunohet me the prej cdo bashkie permes planeve te detajuara rregulluese qe do te hartohen nga njesite e vecanta te pushtetit vendor.
    Plani parashikon infrastrukturen kryesore sidomos ate rrugore. Ai parashikon zonimin funksional ose strukturat kryesore te perdorimit te tokes. Me tej behet analiza financiare e zhvillimit dhe percaktohen kostot dhe menyrat e mbulimit. Kjo eshte shoqeruar me analizen e tregut te tokes, si dhe prezantohen forma bashkekohore planifikimi, perfshi ate strategjik, te veprimit, dhe legalizimin.
    Plani propozon edhe nje sere permiresimesh ligjore. Rrjeti rrugor eshte nje nga komponentet kryesore te ketij plani. Qendra zgjerohet dhe perfshin gjithe hapesiren brenda unazes se dyte (aktuale) te qytetit. Nderkohe prezantohet unaza e trete dhe katert, jashte te ciles nuk lejohen ndertime dhe konsiderohet si zone e brezit te gjelber. Nderkohe zona e aeroportit dhe Vores do te jene zona te rendesishme per zhvillimin e aktiviteteve ekonomike dhe te biznesit.
    Ky plan parashikon zhvillimin e disa kategorive rrugesh ne funsion te lehtesimit te trafikut dhe transportit.
    Kategoria a pare jane unazoret:
    Ketu futen dy unazat kryesore, qendrat e te cilave ndryshe nga deri me tani jane te ndryshme (te zhvendosura).
    1. Unaza (ne harte me vije blu) – do te jete ne thelb kompletimi i unazes se trete te qytetit, por qe perfshin Brenda me shume zona se sa ishte parashkuar nga plani i 1985. Ne perendim, segmenti i pare i saj eshte ndertuar. Ne veri ajo do te perfshije edhe Paskuqanin deri ne kufi me Bathoren (Bashkia Kamez). Ne lindje ajo do te perfshije zonat rrotull Kodres se Priftit dhe Liqenit te Farkes ku ka mjaft zhvillime informale te viteve te fundit. Ne jug ajo do te perfshije Seliten, parkun dhe liqenin e Tiranes ne kufi me Saukun, etj. Ne nje fare menyre ky mund te jete kufiri administrativ i ardhshem i Bashkise se Tiranes. Teritoret e tjera mund te perfshihen ne Bashki te tjera qe mendohet te krijohen.
    2. Orbitalia (ne harte me vije te kuqe) – do te jete nje unaze tjeter qendra e te ciles i shmanget sheshit Skenderbej. Ne fakt kjo unaze e katert, synon te mbuloje te gjitha zonat ekzistuese dhe ato te krijuara viteve te fundit duke filluar nga lindja e Tiranes me Lagjen e Kombinatit dhe rrethinat e saj deri ne veri me zonat e zhvilluara rishtazi ne Bashkine e Kamzes. Ne kete menyre behet lidhja me aksin rrugor perendimor Tirane-Durres dhe me koridorin rrugor verior Tirane-Shkoder, apo me ate juglindor Tirane-Elbasan, duke shmangur hyrjen e trafikut te panevojshem ne qender te qytetit sic ndodh aktualisht
    Kategoria e dyte jane tangencialet:
    Akset tangenciale te reja me te rendesishme qe propozohen per t’u zhvilluar jane:
    1. Segementi qe kalon nga veriu ne Babrru, Allias, Rruga Bardhyl, Berryli, Rruga Ali Demi, Farke, deri ne nje takim ne jug me rrugen per ne Elbasan.
    2. Ne veri fillon me rrugen e Zall-Herrit, takohet me rrugen e Kamzes, dhe me pas degezohet ne drejtim te Berxullit dhe te autostrades se Durresit. Degezimi i fundit kalon drejt Yzberishit dhe perfundon ne Kombinat.
    Kategoria e trete jane ato qe quhen rruge distrektuale dhe qe jane akset kryesore qe depertojne nga unazoret brenda lagjeve/zonave kryesore te qytetit.
    Kategorie a rrugeve te vecanta:
    1. Rruget klasifikohen ne 1 dhe 2 korsi (sejcila korsi ka 2 kalime) ne varesi te trafikut dhe rendesise. Nga kjo skeme krijohet nje lidhje alternative me e shkurter me aeroportin e Tiranes dhe koridorin e veriut, permes zgjatimit te bulevardit te qytetit ne veri drejt Paskuqanit, ne lindje te Bashkise Kamez (pergjate lumit te Terkuzes) dhe me duke u drejtuar drejt verilindjes i afrohet pjeses jugore te aeroportit ku takohet me autostraden e veriut.
    2. Rruget prioritare per transportin publik permes linjave te autobuzave, si Porcelan - Rruga Bardhyl, Sauk - Partizani i Panjohur, Kafe Flora - Fabrika Coca-Cola, Koder Kamez – Yzberisht.
    3. Rruga e Kavajes dhe nje sere rrugesh kryesore ne pjesen perendimore te qendres behen rruge me nje drejtim levizjeje te detyruar per automjetet.
    Pervec linjave te posacme te transportit me autobuze te cilat synojne te reduktojne trafikun privat, eshte planifikuar ndertimi i dy linjave te transportit publik permes tramvajit (trenit te shpejte) qe lidhin aeroportin me Kamzen deri ne Berzulle ku ndahet ne dy drejtime kryesore:
    1. Linja e tramvajit qe vijon ne Yzberish dhe perfundon ne Kombinat.
    2. Linja e tramvajit qe vijon ne linjen ekzistuese hekurudhore Durres Tirane nga Berxulli tek stacioni i sotem hekurudhor dhe perfundon gjate bulevardit ne Sheshin universitar Nene Tereza.
    Zonat kryesore ekonomike dhe te biznesit jane menduar ne Berxulle (administrate biznesi) dhe Kombinat, pergjate autostrades se Durresit, ne zgjatimin e verior te bulevardit (ndertime shumekateshe) nga stacioni i sotem hekurudhor deri ne Paskuqan. Ketu futen edhe zonat ekonomike te aeroportit (zona e ekspozicionit) dhe Vores. Me tej jane parashikuar disa nyje zhvillimi dhe investimi qe shperndahen ne gjithe strukturen e qytetit.
    Po keshtu ndosh me qendren. Pervec zonaes tradicionale qendrore pernda unazes se dyte jane menduar edhe mjaft qendra te tjera te decentralizuara te cilat i shrebejne zonave/lagjeve te vecanta.
    Hapesirat kryesore te gjelbera dhe parqet periferike do te jene ato te prane liqenit te Tiranes ne jug, Liqenit te Paskuqanit ne veri, malit te Dajtit ne lindje, dhe ne kryqezimin e autostrades se Durresit me orbitalen ne lindje.
    Pjesa kryesore e qytetit brenda unazes se trete (perjashto Paskuqanin dhe disa zona prane malit te Dajtit qe do ndertohen me vila) mendohet te zhvillohen me dendesi te larte. Pjesa jugore e Bashkise Kamez, Yzberisht, Kombinat, Kombinat i Autotraktoreve, Kodra e Priftit, Allias, Paskuqan, etj, do te zhvillohen me densitet mesatar. Kurse pjesa kryesore e Bashkise Kamez, zgjatimi lindor i Kombinatit, dhe shtrirja lindore e qytetit drejt Dajtit mendohet te zhvillohen me densitet te ulet.
    Impianti i depozitimit dhe perpunimit te mbetjeve urbane do te ndertohet ne lindje te Kombinatit. Ndersa ai i ujrave te zeza ne lindje te Berxullit. Projekte te vecanta jane parashikuar per pastrimin dhe sistemimimin e lumejve te Lanes, Tiranes, dhe Terkuzes.

    BASHKIA E TIRANĖS
    Administrata aktuale e Bashkise Tirane nen drejtimin e Kryebashkiakut Edi Rama kane dhene prova te pamohueshme se manaxhimi i ketij realiteti kompleks urban nuk eshte i pamundur, duke rizgjuar besimin dikur te vaket se “ky vend mund te behet”.
    Strategjia e administrates aktuale bashkiake per te kultivuar nje imazh te ri te Tiranes permes nje arkitekture agresive shumekateshe me forma moderne dhe materile te tilla si duralumini dhe xhami, pritet qe te kete nje impakt te ndjeshem ne pamjen dhe siluetin e qytetit ,i cili aktualisht perben nje nga qytetet me interesante ne Europe nga pikepamja e dinamikes se zhvillimit.
    Dhenia e nje cmimi nderkombetar nga OKB-ja per Kryetarin e Bashkise se Tiranes per shkak te kontributit te tij ne permiresimin e kushteve te jeteses ne qytet, si dhe organizimi i konferences nderkombetare te rradhes se ENHR-se, Rrjetit prestigjioz Europian te Studimeve mbi Strehimin dhe Zhvillimin Urban eshte nje nga provat se Tirana tashme ka filluar te terheqe vemendjen nderkombetare per rezulatatet e saj ne zhvillimin arkitektoniko urban. Kjo eshte nje tjeter prove se si arkitektura dhe urbanistika mund te luajne nje rol kyc ne ringritjen morale dhe ekonomike te nje qyteti dhe me gjere te nje kombi.
    Qe nga viti 2000, jane ndermarre operacione te rendesishme urbanistike qe po ja nderrojne krejtesisht imazhin kryeqytetit shqiptar dhe kane terhequr vemendjen e opinionit publik kryeqytetas, intitucioneve te huaja qe operojne ne vendin tone, si dhe te shtypit perendimor.
    Per t’u permendur jane:
    1-shembja e ndertimeve pa leje ne qender te qytetit te Tiranes dhe sidomos ne Parkun Rinia dhe hapesiren e Lumit Lana ,
    2-Rehabilitimi dhe lyerja e fasadave te rrugeve kryesore te qytetit,
    3-Iniciimi i procesit te legalizimit te ndertimeve pa leje,
    4-Zgjerimi dhe ndricimi i rrugeve kryesore te qytetit, veēanerisht zgjerimi dhe reabilitimi i rrugeve paralele me Lanen.
    5-Rikthimi i gjelberimit, ndertimi I shume lulishteve dhe gjelberimi I skarpateve te Lanes,
    6-rikonstruksioni i kompleksit historiko-monumental te ministrive
    7-Tendenca per te perfshire banoret dhe komunitetet ne procesin e permiresimit te qytetit,(aplikohet per here te pare) edhe pse kjo ka patur koston e vet per shkak te keqkuptimeve dhe veshtiresise te ndryshimit te mentaliteteve,etj.
    Vlen per t’u permendur prishja e ndertimeve ne Lane nga komuniteti I Biznesit,duke I kursyer Bashkise nje fond prej 2 milion $.
    Eshte vertet entuaziasmues fakti se tashme ne Tirane eshte hapur nje debat i shendetshem publik, i cili edhe pse ka veshtiresuar ose bllokuar realizimin e disa ideve, nga ana tjeter ka permiresuar ndjeshem demokracine dhe pjesmarrjen ne vendim-marrje, si dhe ka shtuar shansin per qendrueshmeri afatgjate.
    Synimi i Bashkise se Tiranes, eshte qe te pergatise nje vizion zhvillimi qe te jete fleksibel dhe i adoptueshem ndaj ndryshimeve te shpejta ne qytet, ne vend qe te pergatitet nje plan rregullues i ngurte i cili e do te donte te pakten 3-5 vjet per t’u hartuar, ndersa qyteti evoluon me ritme dramatike.
    Per kete qellim po punohet ne 3-4 drejtimet me kryesore, qe te pergatiten disa plan-veprime te shpejte te cilet jo vetem do t’i japin zgjidhje problemeve me emergjente te Tiranes, por ne vetvete do te perbejne se bashku thelbin e planit te ardhshem rregullues te qytetit.
    Me leto plane veprimi mund ecet paralelisht duke planifikuar dhe zbatuar. Kjo sepse, te pakten deri tani, ne Tirane zhvillimi ecen me shpejte se planifikimi, ndersa zgjidhjet afat-mesme dhe afat-gjata qe jane trajtuar mjaft mire ne Planin Strategjik te Tiranes se Madhe, mund te detajohen me pas.

    Planet e Veprimit
    Disa nga planet e veprimit me te cilat po punon Bashkia e Tiranes dhe qe po formojne bazen e planit te ri rregullues te qytetit jane:

    Plan Veprimi 1:
    Identifikimi i zones qendrore te qytetit e cila po vendoset ne nje regjim kontrolli ose frenimi per ndertime te reja. Kjo zone perfshin zonen brenda unazes ekzistuese te qytetit, hapesiren urbane pergjate bulevardit nga stacioni i trenit tek universiteti, si dhe parkun periferik te qytetit perreth liqenit artificial. Ne kete zone do t’i kushtohet vemendje e veēante permiresimit, rinovimit dhe mbrojtjes se objekteve me vlera historike apo arkitektonike, objekte te cilat jane percaktuar nje per nje ne bashkepunim me Institutin e Monumenteve te Kultures.
    Sidoqofte, kesaj zone nuk mund t’i ndalohen absolutisht ndertimet e reja, sidomos ne rastet e trojeve me vlera gjeografike dhe potenciale te larta ekonomike per zhvillimin e qytetit. Por keto lloj sheshesh per zhvillim po te percaktohen qe tani ne plan, duke identifikuar qarte kondicionet urbanistike si; siperfaqja e truallit, koeficienti i shfryrezimit, lartesia, volumet kryesore, materiali, afatet e ndertimit, etj.
    Nderkohe, ne qender do te vendosen kritere per kufizimin e lartesise se ndertimit. Kjo do te shmange mundesine per abuzim si nga administrata edhe nga investitoret duke siguruar nje transparence publike maksimale por edhe standarte me humane per qendren. Per shkak te rendesise qe paraqesin keto sheshe ndertimi, detajimi arkitektoniko-urbanistik i tyre do te behet me konkurse te hapura. Natyrisht, ne zonen qendrore nuk mund te perjashtohet mundesia e adoptimeve apo ndryshimi i funksionit te ndertesave sipas nje procesi te monitoruar me kujdes. Koncepti qe eshte perdorur ne projektin ‘Kthim ne Identitet’ eshte nje shembull konkret qe mund te perdoret ne zona te tjera te qendres.

    Plan Veprimi 2:
    Meqenese ne zonen qendrore do te vendosen masa shtrenguese, per te evituar presionin e ndertuesve dhe investitoreve me objekte intensive, eshte llogjike dhe e domosdoshme qe te sigurohet nje alternative e ligjshme per kete sektor jetik per ekonomine e qytetit, i cili per hir te vertetes konsiderohet tashme si partner ne zhvillimin e Tiranes.
    Per kete qellim eshte propozuar zgjerimi qendres se qytetit duke iniciuar konkretisht vazhdimin e bulevardit pertej stacionit te sotem hekurudhor ne drejtim te kodrave te Paskuqanit dhe te Kamzes. Ky eshte nje aks i cili prej kohesh eshte menduar si nje lidhje e shkurter me aeroportin e Rinasit dhe qe eshte rikonfirmuar si i tille nga specialistet vendas edhe te huaj qe po punojne per planifikimin e zhvillimeve te Tiranes.
    Per fat te mire zona pergjate linjes hekurudhore te stacionit eshte pothuaj e pandertuar. Bashkia synon te perdore nje llogjike te paster biznesi ne favor te interesit publik, duke mundesuar interesimin e biznesit privat per te investuar permes lehtesirave fiskale per te ndertuar atje objekte mikse shumekateshe per strehim dhe qellime administrative dhe biznesi, perfshi ketu edhe ndertimin e infrastruktures. Patjeter qe ketu lind nevoja e krijimit te strukturave mikse midis bashkise dhe biznesit privat qe merren vetem me zhvillimin e ketyre zonave nen monitorimin e shtetit, duke synuar qe te lehtesoje procedurat burokratike te zhvillimit te kesaj zone.

    Plan Veprimi 3:
    A-Hapja e akseve, degeve kryesore te rrjetit rrugor te qytetit sidomos unazat dhe radialet kryesore,
    B-Permiresimin e hapesirave urbane perreth siperfaqeve ujore (liqeni) dhe te lumejve te Lanes dhe Tiranes, perfshi sistemimin, gjelberimin dhe mobilimin urban.
    C-Hapja dhe vazhdimi i unazes se re nga rruga e Durresit pergjate bregut te Lumit te Tiranes per te evituar trafikun e rende qe aktualisht hyn ne qender te qytetit, duke e anashkaluar ate nga pjesa lindore e unazes ekzistuese .
    D-Hapja se rruges se re qe lidh Berrylin me Rugen e Elbasanit ne Sauk do te lehtesonte tani per tani trafikun e renduar edhe ndotjen shqetesuese ne qender te qytetit deri ne nje faze te mevoneshme te ndertimit te nje unaze bypass-i drejt Elbasanit permes lugines se Erzenit. Kjo do te ndihmonte edhe permiresimin e infrastruktures ne zonat depresive periferike, pavaresisht se kostot jane mjaft te kushtueshme, por sidoqofte minimale dhe urgjente po te krahasohen me nevojat.

    Plan Veprimi 4:
    Planifikimi, permiresimi i infrastruktures dhe legalizimi me kushte i ndertimeve pa leje ne periferine e qytetit, te pakten ne disa zona pilot per te krijuar legjislacionin, eksperiencen dhe modelin e duhur te punes qe do te ndihmojne me pas hartimin e politikave per gjithe qytetin.
    Ky proces i veshtire si nga ana sociale ashtu edhe politike, do t’i shebeje ne fakt ndjeshem integrimit te popullsise, reduktimit te problemeve sociale, sidomos kriminalitetit dhe papunesise. Me tej ai do te nxise investime te metejshme permiresimi ne banese dhe infrastrukture nga vete banoret, nderkohe qe do te sqaroje perfundimisht se cilat jane objektet ne konflikt te papajtueshem me ligjin dhe qe bien ndesh me interesin publik (p.sh. hapja e unazes ) dhe per kete duhen shembur perfundimisht, dhe cilat do te legalizohen me kushte duke paguar per demin e shkaktuar, pagesa te cilat ne rastet e dhunimit te prones do te shkojne ne favor te pronarit te ligshem, qofte publik apo privat. Mbi te gjitha ky process kerkon nje pjekuri politike te administrates dhe te te zgjedhurve lokale ne marrjen e vendimeve te rendesishme ekonomike si shitja apo dhenia me qira e tokes.
    Pamje nga projektet e ULMP dhe Co-PLAN,
    Projekti Roma, Habitat me Bashkine

    Plan Veprimi 5:
    Hartimi i rregulloreve perkatese urbanistike per zbatimin e planit i cili nuk duhet te jete thjesht nje vizatim i bukur, por mbi te gjitha duhet te jete nje dokument ligjor me akte dhe nene te qarta per detajimin e procedurave, guidave, normave e standarteve. Kjo provokon domosdoshmerisht edhe reformimin e plote te legjislacionit te urbanistikes si nje proces qe duhet te eci paralelisht me zhvillimin e qytetit. Rregullorja e re urbanistike e Tiranes mund te jete nje pikenisje e mire per paketen e re Ligjore te re te Urbanistikes qe ka nevoje vendi.
    Ne perfundim duhet nenvizuar se autoritet bashkiake te Tiranes kane kuptuar se hartimi i nje plani rregullues nuk duhet te absolutizohet, sepse ky plan nuk ka per te zgjidhur automatikisht problemet komplekse te Tiranes, pervecse do te rrise transparencen dhe do te udheheqe me mire administraten bashkiake ne procesin e hartimit te nje vizioni te qarte per zhvillimin e qytetit, duke permiresuar ndjeshem llogjiken e zhvillimit, me shpresen se do te minimizohen dhe parandalohen deformime te ngjashme me ato qe kemi pasur deri me sot.
    Hartimi i ketij plani rregullues si proces dhe ne partneritet me shume institucione te specializuara pavaresisht nga diferencat qe mund te ekzistojne, ka gjasa te jete efektiv dhe te mos kontestohet, per te krijuar bllokime dhe kaos urban si deri me sot. Le te shpresojme ne nje ndryshim pozitiv ne te ardhmen.
    Aktoret qe jane te interesuar dhe qe do te marrin pjese ne hartimin e Planit Rregullues te Tiranes dhe te gjithe rregulloreve bashkangjitur jane :
    -Bashkia e Tiranes
    -Ministria e Rregullimit te Territorit dhe Turizmit
    -Instituti i Studimeve dhe Projektimeve Urbanistike
    -Instituti i Monumenteve te Kultures
    -Departamenti i Arkitektures dhe Urbanistikes,Fakulteti I Inxhinjerise se Ndertimit,Universiteti Politeknik
    -Shoqata e Arkitekteve te Shqiperise
    -Shoqata e Ndertuesve te Shqiperise
    -Co-Plan-Qendra per Zhvillimin e Habitatit
    Boshtet Kryesore te Rritjes Urbane per Zonen Metropolitane
    Zhvillimet e fundit urbane ne vend e kane bere tashme realitet rajonin metropolitan Durres - Tirane - FusheKruje, ku dallohen dy pole :
    -Poli i zones Tirane-Durres,ne te cilin jane perqendruar kryesisht zhvillime industriale,
    -Poli i Kamzes,ku jane strehuar mijera te ardhur
    Ky rajon qe perben polin kryesor te zhvillimit ne vend,perfshin 5 bashki kryesore : Tirane, Durres, Kamez, Vore dhe FusheKruje, si dhe nje numer komunash dhe fshatrash qe nderveprojne ngushtesisht me njera-tjetren sidomos ne aspektin social dhe ekonomik.
    Ne dhjete vitet e fundit,popullsia urbane ne kete rajon trekendesh,eshte rritur rreth 45%.Gjate te njejtes periudhe,dendesia e popullsise ne rrethin e Tiranes eshte rritur rreth 40%,ndersa ne rrethin e Durresit rreth 43%.
    Megjithe evolucionin e thelle te kesaj zone,qeverisja lokale ka mbetur ne stadet e meparshme,si nga ana institucionale,ashtu edhe nga metoda e qeverisjes.E gjithe kjo shumice njesish administrative te metropolit,eshte nen ombrellen e dy qarqeve dhe dy prefekturave.
    Nevoja per nje Autoritet te Ri te Planifikimit dhe Menaxhimit Urban
    Copetimi i qeverisjes ne zonen e metropolit ka filluar te bjere ndesh me zhvillimin harmonik te ketij rajoni.Lipset qe te krijohen struktura te reja,te cilat do te sigurojne nje qeverisje me te mire dhe nje perdorim me te frutshem te burimeve financiare dhe materiale.
    Metropoli duket qarte se ka nevoje te ngutshme per nje strukture administrimi te unifikuar,qe te bashkerendoje dhe te organizoje me mire problemet e zhvillimit hapsinor,te planifikimit dhe zhvillimit urban,si dhe te ēeshtjeve mjedisore.
    Kjo nuk eshte parashikuar ne strategjine e decentralizimit dhe ne legjislacionin aktual te qeverisjes vendore e te urbanistikes.Deri me sot autoritetet lokale te njesive administrative te perfshira ne kete mega-njesi te re urbane,e shohin kete konceptim si te jete kunder prirjeve te decentralizimit te pushtetit, dhe nuk e vleresojne rendesine e nje riorganizimi te tille.
    Ne te vertete ketu nuk behet fjale per centralizim, por per nje pervoje tipike te metropoleve te vendeve me te zhvilluara.
    Qellimi eshte qe te shmangen pasojat negative qe shfaqen,kur zhvillimi shihet ngushtesisht ne kufijte e njesive baze lokale,dhe kur autoritetet qendrore e kane te pamundur te bejne bashkerendimin ne nivel rajonal apo metropolitan.
    Skenar i mundshem zhvillimi per te ardhmen e larget .
    Eksperienca e deritanishme me Tiranen dhe pervoja boterore na ben te mendojme se nje skenar i mundshem zhvillimi ne te ardhmen e larget do te kete pak a shume kete menyre.
    1. Urbanizimi – qendra e qytetit te Tiranes do te densifikohet cdo dite e me shume ne saje te konvertimit te shtepive te uleta ne ndertime shumekateshe. Kjo nxitet edhe per shkak se ne qender te qytetit ndodhet inftrastruktura me e nderkohe qe ende nuk ka zona alternative zhvillimi te paisura me infrastrukture. Kjo gje do te stimuloje me shume si investitoret ashtu edhe bleresit e apartamenteve/dyqaneve. Ky proces do te zgjase te pakten edhe per 15-20 vjete me ritme gjithnje e me te uleta.
    2. Sub-urbanizimi - Ne se autoritet nuk do te nderhyjne ne kohe, probleme te tilla si parkimi i veshtire, trafiku i madh, ndotja e ajrit, mungesa e hapesirave publike, dhe mbi te gjitha nje degradim i banesave per shkakte mungeses se kultures dhe ligjeve te mirembajtje se prones se grupit dhe komunitetit, do ta perkeqesojne situaten e qendres ne ate pike sa mjaft njerez nuk do te preferojne te banojne ne kete zone. Familjet me te ardhura te larta do te levizin ne periferite e gjelbera te qytetit, ne kerkim te qetesise dhe ajrit te paster. Ne menyre qe te ulin kostot e infrastruktures dhe te jene me te sigurt, kjo shtrese e popullsise do te vete-organizohet ne zona banimi vilash suburbane, te ngjashme me modelin e zhvillimit te qyteteve amerikane. Shume shpejt kjo forme jetese dhe komoditeti qe krijon periferia do te kopjohet edhe nga shtresat e popullsise me te ardhura me te uleta, duke nxitur nje kerkese ne treg per banesa individuale periferike. Nderkohe, per shkak te perkeqesimit te kushteve ne qender te qytetit, cmimet e banesave do te bien gjithnje e me shume. Kjo situate do te stimuloje levizjen e shtresave te varfera nga periferia e qytetit ne qender te saj, ndersa familjet ne gjendje te mire ekonomike gjithnje e me shume do te zhvendosen ne periferi. Ky lloj zhvillimi do te nxise permiresimin e infrastruktures ne periferi por edhe nje lloj ndarje klasore te popullsise, ndersa ne qender problemet sociale dhe kriminaliteti mund te behen te rrezikshme ne se nuk do te kete politika te qarta parandaluese. Qendra diten mund te jete nje ambient i zhurmshem dhe dinamik per shkak te biznesit, por pas perfundimit te orarit te punes rrezikon te kthehet ne nje vend bosh dhe te frikshem prej ku gjithkush deshiron te largohet. Kjo mund te ndodhi per nje periudhe 20-30 vjecare duke filluar nga fundi i dekades qe sapo kemi hyre.
    3. Ri-urbanizimi – nje nga pasojat kryesore te sub-urbanizimit do te jete rritja e distances pune shtepi dhe rrjedhimisht e trafikut. (shtresat me te ardhura te larta banojne ne periferi por punojne ne qender ku kane dhe bizneset kryesore dhe zyrat e admisnitrates, ndersa shtresat e uleta do jetojne ne qender por duhet te punojne ne periferi ku do jene ndermarrje dhe industrite kryesore te punes). Kjo gjendje do te perkeqesohet me rritjen e nivelit ekonomik, ku cdo njeri synon te kete makinen e tij. Gjendja do perkeqesohet me tej ne se autoritetet nuk marrin masa dhe nuk nxisin transportin e mire publik dhe te hapin akset kryesore te rrugeve te qytetit. Levizja te pakten 2 here ne dite: nga puna ne shtepi - dhe anasjelltas; do te krijoje ne orare te caktuara (mengjes, dreke dhe pasdite me mbarimin e orarit te punes) te dites nje trafik te madh, bllokim dhe humbje kohe qe mund te shkojne nga 2-4 ore ne dite. Kjo gje do ta shtyje biznesin dhe shtresat me te ardhura te larta qe te kerkojne te rikthehen perseri ne qender duke rehabilituar apartamentet ne qender. Kjo mendohet se do te rrise kerkesen dhe cmimet e banesave ne qender dhe do te rezultoje perseri ne nje cvendosje te famijeve me te ardhura te uleta drejt periferise ndersa ne qender do te dominohet perseri nga ato me te ardhura te larta. Ne kete moment mendohet qe do ndodhi ai fenomen qe njihet me emrin “xhentrifikim” (gentrification) qe do te thote nje rinovim dhe permiresim total te qendres perfshi edhe nje ndryshim te struktures sociale. Kete skenar mund t’a jetojme ndoshta nga mesi i ketij shekulli.
    Pavaresisht nga skenaret e siper permendur, e ardhmja e Tiranes eshte nje sfide qe varet edhe nga stabiliteti dhe siguria politike ne vend e rajon, dhe mbi te gjitha, nga puna e qytetareve te saj, nga roli i biznesit privat dhe nga lidershipi i administrates publike qe do te zgjidhet per t’a drejtuar ate. Tirana i ka te gjitha shanset qe te jete nje qytet kompetitiv ne Ballkan dhe te siguroje oportunitete per biznesin vendas dhe te huaj dhe te krijoje sherbime me te mira per qytetaret dhe vizitoret e saj. Pozicioni i favorshem geografik, klima, qenia prane resurseve natyrore dhe humane mund ti japin zhvillimit nje shtytje te madhe ne se kjo do te shfrytezohet nga nje administrate publike agresive, fleksibel dhe inteligjente e cila, nderkohe do te kete ne duar gjithmone e me shume kompetenca dhe me shume mundesi financiare per te bere siguruar qytetaret e saj dhe te gjithe Shqiperise se “ky vend do te behet”.

    Tirana si qėndėr e
    Historisė dhe Trashėgimisė Kulturore


    Dėshmitė arkeologjike nė rrethet e Tiranės
    Autor
    Prof.Dr. Muzafer KORKUTI


    Territori qė pėrfshin rrethi i Tiranės pėrbėhet kryesisht nga fusha e Tiranės dhe vargjet kodrinore e malore qė e rrethojnė atė nga tre anėt. Kushtet gjeoklimatike tė favorshme pėr banim kanė bėrė tė mundur banimin e saj qysh nė fillimet e shoqėrisė njerėzore. Kėtė e dėshmojnė gjetjet arkeologjike nė Rrėzė tė Dajtit dhe nė Shpellėn e Pullumbasit qė i takojnė epokės sė paleolitit (gurit tė vjetėr). Kjo trevė vazhdoi tė banohej gjatė epokės sė gurit tė ri, epokės sė metaleve dhe nė vazhdimėsi gjatė tėrė epokės historike. Kėtė e dėshmojnė kalatė, rrėnojat e monumenteve tė ndryshme dhe gjetjet arkeologjike, tė cilat janė ruajtur deri nė ditėt tona. Mė poshtė po i paraqesim sipas radhės kronologjike qendrat arkeologjike.
    Rrėza e Dajtit. Ky emėrtim ka hyrė nė arkeologjinė shqiptare nė fillim tė shek.XX, kur gjeologu austriak B.Richthofen, zbuloi nė afėrsi tė gurores sė sotme tė Dajtit disa vegla stėrralli tė cilat i takojnė epokės sė paleolitit tė lartė (30.000-10.000 vjet mė parė). Gati pas njė shekulli gjetje tė kėsaj epoke u zbuluan edhe nė Shpellėn e Pullumbasit. Ndaj mund tė thuhet pa mėdyshje se rrethina e Tiranės ėshtė njė nga trevat mė tė hershme tė banuara nė Shqipėri.
    Shpella e Pėllumbasit
    Shpella e Pullumbasit ose siē njihet nga vendasit Shpella e Zezė ndodhet rreth 2km. nė verilindje tė fshatit Pullumbas, pikėrisht nė krahun e majtė tė lumit tė Erzenit, aty ku lugina ngushtohet, sė tepėrmi, duke formuar grykėn e Skoranės. Shpella ėshtė vendosur nė faqen e thiktė qė formon mali i Pullumbasit, nė njė lartėsi rreth 300m mbi nivelin e detit. Shkėmbi formon njė strehė tė madhe e cila vjen gradualisht duke u zvogėluar dhe formon njė hyrje me gjerėsi 14m dhe lartėsi 10-12m. Me kėto pėrmasa shpella zgjatet nė formėn e njė tuneli tė gjatė 70-80m. Mė tej shpella zgjerohet duke formuar njė ambjent tė bollshėm nė formėn e njė dhome me njė tavan shumė tė lartė nė formė kupole, tė lartė 15-20m. Pas kėtij ambjenti, gjithashtu shumė tė pėrshtatshėm pėr banim shpella zhvillohet nė formėn e dy korridoreve tė gjatė, njeri me drejtim lindje-perėndim i gjatė 140-150m dhe degėzimi tjetėr nė drejtimin verilindor, i gjatė 110-120m.
    Nė ambientin qendror e veēanėrisht nė korridorin e gjatė e nėpėr degėzimet e shumta tė tyre, gjatė miliona vjet tė veprimtarisė karstike janė formuar stalaktite e stalamite qė tė befasojnė me shumėllojshmėrinė e bukurinė e tyre, duke krijuar nė ambjentet e brendėshme tė shpellės njė bukuri tė rrallė.
    Vlera e interesi qė paraqet Shpella e Pullumbasit merr pėrparėsi pėr faktin se ka qenė kthyer e pėrdorur pėr banim qysh nė fillimet e shoqėrisė njerėzore rreth 30.000 vjet mė parė.
    Pėr kėtė dėshmon prania nė Shpellėn e Pullumbasit e materialit arkeologjik pėr epokat e paleolitit, neolitit, eneolitit, bronzit e hekurit. Ato janė tė dhėna tėrėsisht tė reja pėr kėto epoka dhe nga njė zonė krejtėsisht e re e panjohur mė parė, ndaj edhe vlera e tyre shumėfishohet.
    Jetėgjatėsia e banimit tė Shpellės sė Pullumbasit dhe vendndodhja e saj nė njė zonė qendrore e krejt tė panjohur mė parė, i japin asaj pėrparėsi pėr tu bėrė objekt i gėrmimeve arkeologjike. Sė bashku me interesin qė ajo paraqet si shpellė karstike ajo shumė mirė mund tė kthehet nė njė pikė turistike, nė njė muze natyror i njė vendbanimi prehistorik dhe nė kėtė mėnyrė Parkut tė Madh Natyror tė Dajtit do t’i shtohen vlerat e do tė bėhet mė i preferuar pėr tu vizituar nga tė gjithė.
    Kalaja e Dorsit.
    Kalaja e Dorsit ėshtė njė qendėr e fortifikuar protourbane (paraqytetare) e ngritur nė njė nga majat e kuotave mė tė larta nė vargun e kodrave tė shkėputura nga malet e Krrabės, rreth 20km. nė jugperėndim tė Tiranės.
    Pėr ngritje e kalasė ėshtė zgjedhur njė pllajė e pjerrėt me sipėrfaqe shkėmbore, mė shumė e gjatė se e gjėrė, dhe gati gjysma e saj ėshtė e rrethuar me mur, kurse pjesa tjetėr e kodrės ėshtė e mbrojtur nga shkėmbi natyral.
    Muri qė rrethon kalanė ėshtė i gjatė rreth 300m dhe i gjėrė 2,50-3,00m i ndėrtuar me gur tė papunuar me lidhje tė thatė. Nė njėrėn anė tė murit ka njė hyrje nė formė korridori. Brenda mureve ka shumė pak gjetje, fragmente enėsh tė epokės sė hekurit shek.XI-VI p.e.sonė, kohė sė cilės i takon edhe ngritja e mureve rrethuese.
    Kėto lloj vendbanimesh tė fortifikuara shėrbenin pėr mbrojtjen e gjithė banorėve tė zonės, nė rast sulmi nga fise tė tjera.
    Kalaja e Persqopit ose siē njihet ndryshe kalaja eVilės, ngrihet mbi malin e Vilės, rreth 1km nė lindje tė kalasė sė Petrelės. Nga kalaja ruhet njė trakt muri i gjatė rreth 30m, i lartė 6m i bėrė me blloqe kuadratik me pėrmasa tė mėdha e mesatare, me lidhje tė thatė. Nė mesin e faqes ka njė kontraforte qė i ka dhėnė qėndrueshmėri murit. Nė anėn lindore tė kalasė ėshtė zbuluar njė varr monumental, i vetmi nė territorin e Shqipėrisė sė mesme. Ngritja e kėsaj qendre tė vogėl qytetare i takon kohės sė lulėzimit tė pėrgjithshėm tė jetės nė Iliri, shek.III-II p.e.sonė.
    Nė malin e Vilės ruhen edhe gjurmėt e fortifikimit tė periudhės sė vonė antike, shek.IV e.sonė i cili kufizonte njė sipėrfaqe mė tė madhe se ajo e periudhės sė parė.
    Kalaja e Petrelės. Kalaja e antikitetit tė vonė e mesjetės, ngritur mbi njė kodėr shkėmbore 400m tė lartė, nė juglindje tė qytetit tė Tiranės, nė bregun e majtė tė l.Erzen me njė pozicion dominues mbi gjithė zonėn pėrreth. Mė shumė gjasė, pas braktisjes sė Kalasė sė Vilės, banorėt kanė preferuar atė si mė tė pėrshtatėshme pėr banim.
    Nė gjendjen e sotme kėshtjellėn e Petrelės e rrethon njė mur i gjatė 100m., me dy kulla tė rrumbullakta nė anėn mė pak tė mbrojtur tė kodrės, me njė portė tė vogėl midis tyre. Nė pjesėn e brendėshme ndodhen dy stera, gjurmėt e dy ambienteve banimi si dhe njė kullė drejtkėndėshe nė pjesėn qendrore. Pėrveē kėshtjellės sė ndėrtuar nė pjesėn mė tė lartė tė kodrės njė mur i harkuar rrethon pjesėn mė pak tė mbrojtur tė shpatit lindor tė saj. Ky mur ėshtė pajisur edhe me njė portė qė ndodhet nė skajin e murit.
    Gjurmėt mė tė hershme duket se i takojnė ndėrtimit tė sterave dhe njė nymfeu(ēesme) tė shek.III p.e.sonė, kurse fortifikimi i parė i majės sė kodrės duhet tė jetė bėrė nė fillimet e mesjetės. Nė shek.XI kalaja e Petrelės ose siē njihet nga burimet e shkruara Petrula, rifortifikohet dhe bėhet pikė mbrojtjeje nė luftėn midis normandėve dhe bizantinėve. Fortifikimi i Petrelės mori formėn e njė kėshtjellė tė vėrtetė feudale nė kohėn e sundimit tė Topiasve. Nė kėtė kohė u ndėrtua njė kullė gjysmė rrethore. Kėsaj periudhe duket si i pėrket edhe muri i jashtėm rrethues. Pėr tė hyrė nė kėshtjellė duhej tė ngjisje njė palė shkallė guri qė mbėshteteshin nga jashtė murit dhe mbaronin me njė shesh pushimi para portės. Korridori i hyrjes formonte dy kthesa kėndrejt dhe mbulohej me qemerė. Pas ēdo kthese vinin nga njė palė shkallė me 4-5 kėmbė qė tė ngjisnin nė oborrin e kėshtjellės.
    Njė interes tė veēantė pėr arkitekturėn e kėshtjellės paraqet kulla gjysmė rrethore e skajit verilindor qė pėrdorej vetėm pėr luftime. Nė gjendjen e sotme kulla ka njė lartėsi 12.80m dhe formohet nga dy kate tė ndarė me dysheme druri. Kati i dytė mbulohet me njė kėsulė sferike prej tullash. Mbi tarracė ka patur edhe njė kat tė tretė me konstruksion druri. Kati i dytė ishte ambienti kryesor i luftimit, ai ėshtė i paisur me frangji pėr grykat e topave tė vegjėl e tė armėve. Nė kohėn e luftės kundėr pushtuesve osman Pertrela shėrbeu si parafortesė e Krujės dhe u pėrfshi nė sistemin mbrojtės tė Skėnderbeut. Nė shek.XIX e nė gjysmėn e parė tė shek.XX Petrela pėrmendet pėr mullijtė e blojes e zejet e ndryshme.
    Kalaja e Dajtit gjėndet nė anėn perėndimore tė malit tė Dajtit nė njė lartėsi 1200m. mbi nivelin e detit, nga mund tė vrojtohej njė territor mjaft i gjėrė nė drejtim tė perėndimit e jugperėndimit. Fortifikimi ka formėn e njė trekėndėshi qė rrethohet nga njė mur me gurė e llaē, i trashė 1,50-2,30m, qė ėshtė mjaft i dėmtuar. Nga teknika e ndėrtimit kalaja e Dajtit duhet tė datohet nė shek.VI tė e.sonė.
    Kalaja e Tujanit ndodhet pranė fshatit Tujan, mbi njė kodėr me shpate tė pjerrta qė mbyllin luginėn e lumit tė Tiranės, duke zotėruar rrugėn qė kalon pėr nė Dibėr. Muret e kalasė janė ndėrtuar nė pėrshtatje me terrenin, ato janė bėrė me gurė mesatar tė lidhura me llaē, dhe rrethojnė njė sipėrfaqe afėrsisht 190m x 160m. Brenda mureve ruhen gjurmė banesash dhe njė stere uji. Nga fragmentet e enėve tė gjetura dhe teknika e ndėrtimit tė mureve, kalaja i takon shek.IV-VI tė e.sonė.
    Kisha e Tiranės. Gjatė ndėrtimit tė bllokut tė banesave karshi Institutit tė Kulturės Fizike, (sot janė zyrat e Atelies sė Monumenteve tė Tiranės) nė vitet 70, u zbuluan rrėnojat e njė banese tė shtruar me mozaik. Gėrmimi i pjesės qė kishte shpėtuar nga dėmtimi, nxori muret e njė banese tė shek.II-III tė e.sonė, e cila nė shek.IV tė e.sonė ishte kthyer nė godinė kulti. Ajo ėshtė njė kishė njė nefshe qė pėrbėhet nga naosi, narteksi dhe absida. Naosi, 8m x 11,5m, e ka dyshemenė tė shtruar me mozaik me motive gjeometrike, ndėrsa narteksi 12,9 x 4m, pėr aq sa mund tė gjykohet nga fragmentet e ruajtura, ėshtė i shtruar me mozaik me motive gjeometrike, simbole tė kultit dhe figura kafshėsh.
    Gjatė kthimit tė godinės nė kishė janė pėrdorur pėr ndėrtim tulla me kryqe tė datueshme qė i takojnė kohės sė perandorit Konstandin (gjysma e parė e shnek.IV tė e.sonė). Ambientet ndihmėse nė anėn veriore tė ndėrtesės janė pėrshtatur pėr funksione tė tjera.
    Kalaja e Prezės. Kalaja ėshtė ndėrtuar mbi pjesėn mė tė lartė tė kodrės qė ka njė pozicion dominues mbi fushėn e Tiranės, duke kontrolluar njėkohėsisht edhe rrugėt me rėndėsi ekonomike dhe ushtarake qė lidhin Durrėsin me Krujėn, Lezhėn si edhe rrugėn qė e lidh me Petrelėn.
    Nė burimet e shkruara Kalaja e Prezės pėrmendet nga Marin Barleti nė veprėn e tij “Historia e Skėnderbeut”. Gjatė shek.XIX e XX ajo vizitohet nga disa studjues tė huaj.
    Kalaja ka planimetri katėrkėndėshe me pėrmasa mesatare (80m. gjatėsi me 50m gjerėsi). Nė tė katėr qoshet ėshtė e mbrojtur nga katėr kulla rrethore. Njė kullė tjetėr katėrkėndėshe ėshtė ngritur nė faqen jugore pėr tė mbrojtur mė mirė hyrjen e kalasė. Pikėrisht mbi hyrjen ėshtė ngritur njė xhami, kurse nė oborrin e kalasė ėshtė njė stere e madhe uji.
    Mendimi mbizotėrues ėshtė se kalaja u ngrit nė shek.XV. Muret rrethuese qė i takojnė kryesisht kėsaj periudhe ruhen sot nė lartėsi tė ndryshme. Lartėsinė mė tė madhe e ka muri perėndimor qė ėshtė 6,40m. i lartė. Tė kėsaj kohe janė edhe kullat e qosheve, tė cilat kanė qenė edhe 6-7m mė tė larta se muret rrethuese e tė mbuluara me ēati. Pas portės dy kanatėshe vazhdon njė koridor i gjatė 4,5m., i mbuluar me qemer guri, qė tė ēon nė oborrin e kalasė.
    Nė periudha tė ndryshme kalasė i janė bėrė rindėrtime e zgjerime tė pjesėshme. Kėshtu mund tė pėrmendim rindėrtimin e mureve tė dėmtuara, ndėrtimin e xhamisė dhe sė fundi ndėrtimin e kullės sė sahatit(fillim i shek.XIX).
    Kalaja e Ndroqit. Ngrihet pranė fshatit me tė njėjtin emėr mbi njė kodėr tė lartė 387m. nė krahun e majtė tė luginės sė Erzenit. Kodra mbaron me njė majė tė sheshtė rreth 300m gjatėsi e 150m gjerėsi, sipėrfaqja e sė cilės ėshtė e rrethuar me mure. Dallohen dy teknika nė punimin e mureve qė i pėrkasin njera antikitetit tė vonė dhe tjetra mesjetės, pa mundėsuar dhėnien e njė date mė tė saktė. Gjithsesi ndėrtimet e periudhave tė ndryshme dėshmojnė pėr kohėzgjatjen e funksionimit tė saj si dhe pėr rolin qė kalaja ka luajtur nė kontrollin e rrugės qė vinte nga Durrėsi.
    Kalaja e Lalmit. Nė periudhėn e antikitetit tė vonė e mesjetės ėshtė ngritur dhe kalaja e Lalmit, mbi njė kodėr qė ndodhet 2km. nė perėndim tė zonės sė Kombinatit. Nga rrethimi i sipėrfaqes sė kodrės nė formė vezake, me pėrmasa 100mx50m. kanė mbetur disa trakte muri tė shkėputura.
    Kalaja e Lalmit zotėron pamjen nė drejtim tė rrugėve qė kalonin nga lugina e Erzenit nė drejtim tė Petrelės dhe nga fusha e Tiranės.
    Kalaja e Shėn Gjergjit gjėndet nė anėn lindore tė malit tė Dajtit pranė fshatit homonim. Ajo ėshtė vendosur nė njė pllajė tė vogėl tė krijuar nė rrjedhien e sipėrme tė Erzenit, aty ku rruga natyrore pėr nė Qafėn e Priskės ngushtohet. Kalaja ka formė katėrkėndėshe, me pėrmasa 100mx40m. Brenda mureve ka gjurmė banesash dhe gjetje arkeologjike qė i takojnė shek.IV-VI tė e.sonė. Kalaja e Shėn Gjergjit mbronte e kontrollonte degėzimin rrugor qė kalonte nga qafa e Priskės ose Tujanit nė Shėn Gjergj, e cila tė nxirrte nė drejtim tė Elbasanit, Matit e mėtej Dibrės.
    Baldushku. Nė juglindje tė Tiranės, lugina e lumit tė Zhullinės, degė e Erzenit, formon njė zonė tė veēantė gjeografike e njohur me emrin e fshatit kryesor Baldushk. Udhėtarėt qė vinin nga Dyrrahu kalonin nė Baldushk nėpėr qafėn e Kumonės, nė Vrap pėr tė dalė nė Skampa(Elbasan) e mė tej nė lindje. Qė kjo rrugė kishte shėrbyer nė kohėn antike , e dėshmojnė gjetja nė fshatin Koēaj(zona e Baldushkut), rrėnojat e njė banese antike tė shek. tė parė tė e.sonė, dhe dy skulptura qė paraqesin njė kompozim-njerėz dhe kuaj. Poshtė tyre njė mbishkrim nė latinisht, qė u kushtohet dioskurėve(kastorėve). Kėto realizime skulpturore u kushtoheshin mbrojtėsve tė udhėtarėve.
    Vrapi. Fshati Vrap nė jug tė Tiranės, kufi me rrethin e Elbasanit, ka hyrė nė historinė e arkeologjisė shqiptare me gjetjen e Thesarit tė Vrapit, zbuluar rastėsisht nė vitin 1902. Thesari pėrmbante 9 enė tė arta bizantine me peshė 3,044kg, 30 enė argjendi me peshė 1,043kg, disa pajisje rripi me zbukurime tė ndryshme, shufra e sende gjysmė tė punuara prej ari me peshė 2,371kg. Kėtij thesari i pėrkasin edhe njė kupė qė u dėrgua nė Stamboll dhe njė tjetėr qė u shit nė Trieste. Mė 1917, 39 objekte tė kėtij thesari pėrfunduan nė fondet e Muzeut Metropolitan tė Nju Jorkut ku gjenden edhe sot
    Thesari i Vrapit duhet tė ketė qenė plaēkė lufte e kapur nga pushtuesit bullgar rreth viteve 680. Pastaj ėshtė sjellė dhe fshehur nė fshatin Vrap nė rrethana tė panjohura.
    Autor
    Prof.Dr. Muzafer KORKUTI

    -=-=-=-=-
    Pėrshėndetje ,
    Drini.

  15. #15
    Shpirt i Lirė
    Anėtarėsuar
    15-04-2002
    Postime
    907
    Faleminderit
    0
    0 falenderime nė 0 postime
    Drini,

    mund te shkruash te lutem nga i ke marre keto materiale qe ke sjelle ne forum?

  16. #16
    carpe diem Maska e drini_nė_TR
    Anėtarėsuar
    28-09-2002
    Vendndodhja
    Tiranė, AL
    Mosha
    32
    Postime
    1,589
    Faleminderit
    0
    0 falenderime nė 0 postime
    Eni, nga faqja web e Tiranės.

    Ēudia e parahistorisė sė Tiranės, zbulohet nėntoka romake

    Alma Mile

    Janė zbuluar dje nė Tiranė, nė afėrsi tė mozaikut, tre objekte tė tjera tė periudhės romake. Bėhet fjalė pėr disa gurė varri, mbi tė cilat janė gdhendur imazhe dhe gėrma


    Pjesė-pjesė, Tirana antike, po krijon imazhin e saj. Pas zbulimit tė rastėsishėm tė njė stereje uji dhe disa shkallėve, gjatė gėrmimit pėr shtrirjen e kanalizimeve tė ujėrave tė bardha, nga Bashkia e Tiranės, gjatė ditės sė djeshme, punėtorėt kanė gjetur disa objekte tė tjera. Bėhet fjalė pėr disa stela, apo gurė funerarė (varri), tė pėrmasave tė mėdha, tė cilat mendohet t’i pėrkasin shek. III tė erės sonė. Mbi tre objektet ka vizatime tė gdhendura, si edhe disa shkronja, tė cilat duhet tė studiohen dhe tė identifikohen. Mbi njėrin prej tyre dallohet fare qartė njė trajtė njeriu me veshje karakteristike, por pa kokė. Sipas drejtorit tė Drejtorisė Rajonale Monumenteve tė Tiranės, Genc Samimi, vendi ku kėto objekte u gjetėn, nuk ka qenė vendndodhja e tyre fillestare. Sipas tij, ato mund tė jenė gjetur gjatė hapjes sė njė tuneli aty pranė, apo tė ndonjė objekti tjetėr dhe janė groposur mė pas, pse jo edhe mund tė jenė fshehur. Kjo vėrtetohet prej faktit qė poshtė kėtyre gurėve tė varrit janė gjetur tulla tė zakonshme, apo materiale tė tjera qė i pėrkasin kohės sė tanishme. Punėtorėt e firmės sė ndėrtimit i kishin zhvendosur gurėt prej vendit, pėr nė oborrin e ateliesė rajonale, ku specialistėt janė duke punuar pėr pastrimin e tyre prej dherave, me qėllim daljen nė dritė tė elementėve tė tjerė. Pavarėsisht zhvendosjes, objektet nuk kanė pėsuar dėmtime falė kujdesit punėtorėve tė firmės qė po hap kanalizimet. “Nga sa kemi dalluar deri mė tani, nė bashkėpunim me specialistė tė tjerė, si nėndrejtorin e Institutit tė Arkeologjisė, Ilir Gjipalin dhe prof. Skėnder Muēėn, njėri prej objekteve tė gjetur, para se tė shėrbente si stelė varri, mund tė ketė qenė pjesė e njė qemeri me hark, ndėrsa tjetri, i cili ka edhe pėrmasa mė tė mėdha, ka karakteristikat tipike tė njė guri varri”, - thotė Samimi. Sipas tij, kjo ėshtė njė tjetėr dėshmi, qė nė zonėn ku ėshtė bėrė zbulimi, mund tė ketė ekzistuar njė komunitet i tėrė. “Nuk ėshtė e mundur qė Tirana ta ketė fillesėn e vetė nė vitet 1600. Objektet qė ne po gjejmė nga dita nė ditė, na bėjnė tė besojmė qė nė kėtė zonė, duhet tė ketė edhe shumė objekte tė tjera. Pėr kėtė arsye, jemi nė pėrpjekje pėr tė blerė truallin pėrreth muzeut, pėr tė bėrė gėrmime tė tjera arkeologjike. Gjithashtu do tė kemi nėn vėmendje dhe hapjen e themeleve pėr ndėrtimin e njė pallati kėtu pranė. Kėtu gjenden rrėnojat e njė ndėrtese romake tė shek.III, e cila mė vonė ėshtė pėrshtatur nė njė shtėpi tė krishterė dhe ku ka kishė, ka gjithmonė edhe komunitet”, - thotė Genc Samimi, duke shprehur edhe nevojėn e caktimit tė njė arkeologu, pėr tė ndjekur punimet qė po kryhen nga firma e ndėrtimit. Sipas Samimit e gjithė Tirana ėshtė e rrethuar nga kala tė rėndėsishme, siē ėshtė ajo e Persiopit, e Petrelės, Ndroqit, qė i pėrkasin periudhave tė hershme dhe si rrjedhim, Tirana ka njė parahistori.

    “Nuk ėshtė e mundur qė Tirana ta ketė fillesėn e vet nė vitet 1600. Objektet qė ne po gjejmė nga dita nė ditė, na bėjnė tė besojmė qė nė kėtė zonė, duhet tė ketė edhe shumė objekte tė tjera. Pėr kėtė arsye, jemi nė pėrpjekje pėr tė blerė truallin pėrreth muzeut, pėr tė bėrė gėrmime tė tjera arkeologjike.

    shekulli
    26/10/2003

  17. #17
    i/e regjistruar Maska e ALBA
    Anėtarėsuar
    21-05-2002
    Vendndodhja
    Gjermani (Dortmund)
    Postime
    2,636
    Faleminderit
    0
    0 falenderime nė 0 postime
    Tirana e 1900-ės nė sytė e tė huajve
    Tė papriturat qė "ēmendėn" konsuj dhe udhėtarė


    --------------------------------------------------------------------------------

    Rezarta Delisula

    TIRANE

    Tė huajt qė kanė vizituar kryeqytetin kanė mbetur tė habitur nga pastėrtia, pjelloria e fushave pėrreth dhe nga jetesa e mirė qė bėnin qytetarėt e saj. E mendonin ndryshe qytetin e vogėl, por nė fakt pamja qė I shfaqej pėrpara syve rrėzonte imagjinatėn e tyre. Nė mes tė shėnimeve tė tjera qė Hahn ka shkruar pėr Tiranėn, thuhet se popullsia mė e madhe I pėrkiste besimit mysliman dhe pak familje ishin ortodokse. Ndėrsa pėrsa u pėrket familjeve katolike, ato numėroheshin me gishta. Shifra tė tjera sjell konsulli francez pas pak vitesh, megjithjatė kėto tė fundit tregojnė se Tirana nė prag tė vitit 1900 ishte gjithnjė nė rritje.

    Austriaku
    Austriaku Johann Georg Von Hahn nė vitin 1852 vizitoi qytetin e vogėl nė zemėr tė Shqpėrisė. "Tirana dhe fushat e saj mė bėnė pėrshtypje shumė tė kėndshme. Skota e njerėzve qė banon kėtu mbahet nga mė tė zhdėrvjelltit, por edhe nga mė biramelat e Shqipėrisė sė Mesme. Arat, kopshtet e bimėt janė tė punuara me kujdes dhe kėto tė fundit tė rrethuara mirė. Bagėtia mbahet mirė dhe nė pjesėn mė tė madhe tė katundeve janė tė ndėrtuara shtėpi guri dykatėshe, shtėpi tė cilat janė shumė tė pastra. Kurkund nuk shihen gjurmė vobekėsie e mjerimi. Gjėja qė mė habiti mė tepėr ėshtė qyteti nė tė cilin unė pandehja tė gjeja njė ēerdhe tė errėt dhe tė ndyrė, kurse e gjeta tė pastėr e tė bukur dhe tė shtrirė nė njė fushė plot me kopshte e me pemė, shikimi I afėrt I tė cilave tė bėn tė kuptosh se asnjė nuk vuan dhe vdes pėr bukė. Ndėr tė gjitha rrugėt e qytetit ecin dy vija tė vogla uji qė lajnė e pastrojnė tė gjitha pisllėqet. Xhamijat janė tė pikturuara me ngjyra tė ndryshme, tė ndėrtuara me njė stil tė bukur dhe tė rrethuara me plepa e selvi, pyrgu rokoko I hijshėm I sahatit- tė gjitha kėto me lėvizjen e gjallė tė popullit qė nė ditė tė caktuara mbush tregun I cili pėrshkohet nga qerre tė shumta tė tėrhequra prej buajsh, bashkohen nė njė pamje origjinale qė se kam parė askund nė Shqipėri. Tirana ka 2000 shtėpi prej tė cilave 6 janė katolike, 100 ortodokse kurse tė tjerat myslimane.

    Francezi
    "Pak vite mė vonė nė Tiranė vjen konsulli francez nė Shkodėr, H.Hecquard. "Tri orė larg Krujės nė mes tė njė fushe qė ėshtė punuar nė njė mėnyrė tė admirueshme nė tė cilėn shihen ferma tė shumta e tė pasura ndodhet Tirana, qytet qė ka njė popullsi prej 20 mijė frymėsh, prej tė cilėve 1000 janė ortodoksė, 200 katolikė dhe resti mysliman. Kur vjen nga rruga e Shkodrės nė qytet hyrja ėshtė shumė e bukur. Nė tė djathtė e nė tė majtė janė dy xhamia tė bukura tė mbuluara me piktura fantastike, pak mė tutje ėshtė njė pyrg katėr-kėndėsh nė tė cilin ėshtė vendos sahati I qytetit. Rrugėt e Tiranės janė tė gjera dhe nė anėt e tyre janė dy vija uji qė e mbajnė tė freskėt e tė pastėr qytetin". Tė dy udhėtarėt e pėrshkuajnė gati njėsoj kryeqytetin duke kujtuar rrugėt me dy vija uji anash qė shėrbenin pėr freski dhe mirqenien e qytetarėve qė banonin aty. Tirana nuk ka harruar tė pėrmendet edhe nga Baldaci I cili tregonte se veshjet e femrave nė Tiranė ishin njėsoj me ato tė Europės dhe zhvillimi ekonomik I qytetit, I cili favorizohej edhe nga pozicioni gjografik, u jepte mundėsi banorėve tė shėtisnin nė shtete tė huaja. Tirana nuk ka qenė qytet i errėt me veshjet e zeza myslimane, ferexhetė, por qyteti qė provonte tė ishte, edhe pse I vogėl, i qytetėruar.
    "Jeten duhet ta paguash me cmimin e vuajtjes."
    .

  18. #18
    Perjashtuar
    Anėtarėsuar
    08-11-2002
    Postime
    1,509
    Faleminderit
    0
    0 falenderime nė 0 postime

    Vllehet e Tiranes, pak permiresime historise se Agimes e Rezartes

    [i]

    -----------------------------------------------------------------
    Rezarta Delisula
    Agime Kastrati

    TIRANE

    Nė fillim tė viteve 1600, rreth vendit qė sot quhet Ushtari i Panjohur, u vendosėn shtėpitė e para tiranase. Tė ardhur nga fshatrat pėrqark, banorėt zbritėn nė fushė pėr tė krijuar kėshtu qytetin e vogėl. E pozicionuar mirė gjeografikisht Tirana nisi tė rritej ēdo ditė. Tė "huajt" e parė qė prekėn qytetin, ishin ortodoksit. Ata u vendosėn nė qendėr tė Tiranės nga ish-Mapoja e Madhe apo sot 9-katėshet tek ish-kafe "Flora" pranė Rrugės sė Durrėsit. Ortodoksit kanė mbrritur nė Tiranė rrth viteve 1800. Mė pas njė grup i madh vllehėsh u stacionua te Liqeni Artificial apo tė Stani i Gogėve. Kėto ishin dy grupimet e para tė tė huajve qė prekėn kryeqytetin. Tentativat e zgjerimit tė qytetit tė vogėl u dukėn jo vetėm me pozitėn kyēe gjeo-grafike, por edhe me zemėrgjerėsinė e hapjen e dyerve pėr tė gjithė tė ardhurit e mėvonshėm.
    [/B]
    Grupi i vlleheve per te cilet behet fjale eshte stacionuar ne Stanin e Gogeve qysh me 1780-90, menjehere pas djegies se fshatrave te Mokres, Graboves, Nices dhe Llenges (Korce, Pogradec) nga Ali Pashe Tepelena. Kane qene rredh 150-200 familje dhe kane perbere popullsine e pare te krishtere te Tiranes pas vitit 1614. Mbiemra tipike te ketyre familjeve jane Vucani, Hobdari, Voilla, Shundi ose Nishku. Ka pasur edhe disa voskopojare te ardhur nga ato vende pikerisht per te njejtat aresye.

    Ne fund te shekullit te XVIII Leket e ardhur nga Malesia e Madhe zbriten per te plackitur Tiranen. Behesh fjale per nje nga luftrat e shumta qe feudalet e Shkodres benin per te marre edhe Tiranen nden vete. Vllehet e Tiranes qe asokohe rrinin jashte qytetit u organizuan dhe formuan qendrese duke mbrojtur qytetin dhe zoterimet e Ibrahim Pashes, sundimtarit te Tiranes. Me kete fitore kunder Lekeve ata fituan te drejten te futen ne qytet, si dhe mbrojtjen e Ibrahim Pashes. Ai u dhuroi tokat ku sot eshte Muzeu Kombetar dhe prapa. Historikisht ajo ka qene lagjja vllehe e Tiranes apo llaciface (nga rumanishtja llac facere = bej shtiza sepse grate apo llainkat benin gjithmone triko).

    Pra eshte pak ndryshe nga c'thone Agim Kastrati, dhe Rezarta Dabulla: E para nuk ishin te huaj, por ishin vllehe shqiptare nga Korca e Pogradeci, vllehe si shume te tjere ne qindra toponime vllehe shqiptare. Ata flisnin shqipe te paster. Mos harroni, vllehet kane bere shume per Shqiperine. Kostandin Kristoforidhi, shkruesi i kendimit te pare shqip ishte vllah. Asdreni, autori i tekstit te himnit kombetar ishte vllah. Shkollat e kishes llaciface te Tiranes dhe qyteteve te tjera ishin shkolla te fshehta shqipe qe ne fillimin e shekullit te nentembedhjete. Keto shkolla historikisht i ngjyenin rroten sulltanit qe te mbyllte nje sy. Ishin shkolla te shkelqyeshme tetevjecare nga te cilat kane dale nxenes qe shkonin neper gjimnaze e Universitete te huaja ku dalloheshin nder studentet e huaj.
    E dyta, llacifacet e fituan me gjak zemergjeresine e Ibrahim Pashes dhe u shperblyen per suksese ushtarake dhe per besnikerine ndaj feudalit vendas.

    Nga ana tjeter, mirenjohja e llacifaceve te Tiranes kundrejt Ibrahim Pashes dhe popullsise myslymane tiranase qe i mirepriti ka qene e madhe. Vllehet kane shkuar gjithmone mire me myslymanet e Tiranes dhe shkonin per vizita te ta per festa fetare, ashtu si keta te fundit shkonin per festa ortodokse te vllehet. Pak here ne Shqiperi ka pasur nje harmoni te tille nderfetare si ne mes ortodoksve dhe myslymaneve. Do jete valle sepse rronin ne qytetin perrallor me emrin Tirane?

    Pershendetje Tiranasve te vjeter dhe atyre te rinj qe kane fatin te rrine ne nje qytet te bekuar, nga nje Tiranas i vjeter qe s'e ka me ate fat.

    PS: Nese jeni te interesuar per historine e vlleheve te Tiranes mund t'ju flas me gjate.

  19. #19
    Perjashtuar
    Anėtarėsuar
    08-11-2002
    Postime
    1,509
    Faleminderit
    0
    0 falenderime nė 0 postime
    Edhe dicka tjeter per Tiranen. Enciklopedia e shpifur britanike, e bazuar mbi te dhena otomane, solli per here te pare idene sikur fjala Tirane vika nga Teheran. Marin Barleti flet per "fushen e Tiranes" 120 vjet para themelimit te Tiranes se Sulejman Pashes.

  20. #20
    xumparja
    Anėtarėsuar
    12-10-2002
    Vendndodhja
    SHBA
    Mosha
    29
    Postime
    573
    Faleminderit
    0
    0 falenderime nė 0 postime
    Postuar mė parė nga Brari
    Tironce..e cme zune ngusht mi mbesa e Rrem Qeleshpunisit qe ka pas dyqonin te pazari vjeter njit me Lom Samarxhiun ene me Xon Gegen, ai qi bojte tollumba me sherbet aty afer Sahatit.

    Ngjo neshti ti muve iher..


    Kinema republika ka pas njit shpin e Ali Ndroqit..ose ish ambasada turke..Kinemaja emrin ndoshta e ka pas GLORIA..

    rruga kavajes e ka pas emrin bulevard Musolini..

    Rruga Dibres e ka pas rruga Kont Urani..ose Hoxha Tahsim...sjom i sigurt..

    Ura mbi erzen ose Ura e farkes osh ndertu ka viti 1930 dhe e di se ka punu si topograf gjyshi Corazonit..ma shum sdi..lol.

    Ura tjeter osht Ura Beshirit..sdi kush e ka bo..ndoshta ing Gjadri..

    Kurse kino 17 Nentorit i kan pas thon..Kinemaja Beshirit..sepse pronari kish mbiemrin Beshiri..

    Ma shum sdi..

    ho i her kallxo tina....

    ..

    Si me na paske harru Uren e Brarit mer rezil, ku u hudhshim ne vere me kaptine.
    Un su hudhsha se kom qen fryks, po gjithmone bojshim tifozllik per ato qe u hudhshin.
    Ca jete e poshter, tu u hudh m'lum ka moja ures i kaloshim ditet e veres, ose tu u nrof ne tarrace.
    Pse o Braro s'patem Nintendo ne te shkretet, qe mos ju gjetcin kockat atij mizerjes. Sot e ksja dite i fergese nuk dim me e bo.
    Sa per llacifacet, ne aq mire nuk kan pas shku jo, se sot e ksaj dite, neper shpiat e Trionsave kur permenet llafi llacifac, nuk osh per me te lavdru.
    Po qekan me verte te vjeter dreqnit.
    Ndryshuar pėr herė tė fundit nga Fringo : 04-11-2003 mė 21:34
    Qetesi!
    Shoket lexojne!

Faqja 1 prej 6 123 ... FunditFundit

Tema tė Ngjashme

  1. Autostrada Durrės-Kukės mbaron ne qershor 2009
    Nga ganoid nė forumin Tema e shtypit tė ditės
    Pėrgjigje: 739
    Postimi i Fundit: 02-08-2010, 18:05
  2. SK Tirana
    Nga Pasiqe nė forumin Futbolli shqiptar
    Pėrgjigje: 251
    Postimi i Fundit: 22-06-2009, 19:19
  3. Pėrgjigje: 25
    Postimi i Fundit: 21-06-2009, 06:50
  4. Barbaria Komuniste
    Nga Lexuesja nė forumin Historia botėrore
    Pėrgjigje: 37
    Postimi i Fundit: 23-10-2006, 06:48
  5. Sorollatja per Ramen.. fundi i parlamentarizmit..
    Nga Brari nė forumin Tema e shtypit tė ditės
    Pėrgjigje: 22
    Postimi i Fundit: 02-04-2003, 16:48

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund tė hapni tema tė reja.
  • Ju nuk mund tė postoni nė tema.
  • Ju nuk mund tė bashkėngjitni skedarė.
  • Ju nuk mund tė ndryshoni postimet tuaja.
  •