Sektet islamike n Shqipri. Bektashizmi


Islami u prhap n tokat shqiptare jo vetm n variantin e vet kryesor, sunit, por edhe n formn e sekteve (tarikateve) t ndryshme, si ishin bektashizmi, halvetizmi, rufaizmi etj. Dshmi t pranis s ktyre sekteve mistike n territorin shqiptar jan teqet e ndrtuara n nj numr vendbanimesh. Midis sekteve islamike n fjal, bektashizmi fitoi nj popullaritet dhe shtrirje t konsiderueshme n viset shqiptare.
Bektashinjt u shfaqn s pari n formn e nj urdhri dervishsh n pjesn aziatike t Perandoris Osmane (Anadoll). Themelues dhe mbrojts i ktij urdhri mistik ishte Haxhi Bektashi, i lindur n Iran m 1249 dhe i vendosur n Turqi m 1284. Rol t veant n ngjizjen e ideve t Haxhi Bektashit patn kontaktet e tij me besimet aziatike t budizmit dhe t hinduizmit gjat udhtimeve q ai kreu n Indi, Tibet e n Kin. Themeluesit e bektashizmit q n fillim doln kundr rreptsis doktrinare dhe dogmatizmit, duke shpallur dashurin pr t gjith, vllazrin dhe bashkimin. Ndryshe nga tradita islamike, bektashinjt e zhvilluan letrsin e vet fetare kryesisht n gjuhn osmane dhe jo arabisht dhe persisht.
Nj nga misionart kryesor t Haxhi Bektashit, i cili u b i famshm pr predikimin e urdhrit bektashian n hapsirat ballkanike, ka qen Sari Salltku, pr t cilin qarkullojn mjaft tregime dhe legjenda. Sari Salltku, i cili u shndrrua n nj nga personalitetet m t shquara t bektashizmit, n fillim t shek. XIV u drgua nga Haxhi Bektashi n Ballkan e n Shqipri dhe i maskuar me veladonin e nj murgu t krishter, me durim e maturi t veant, punoi pr t mbjell farn e besimit bektashian. Shkupi, Ohri, Kruja dhe Janina ishin disa nga qytetet kryesore, ku ndaloi Sari Salltku pr t prmbushur misionin e lartprmendur. Shenjtori bektashian ndihmohej n punn e vet nga nj numr dervishsh, t cilt i prhapnin parimet bektashiane duke u paraqitur publikisht n emr t profetit Jezu Krisht dhe jo t Haxhi Bektashit. Madje Sari Salltku dhe bashkpuntort e vet themeluan n Korfuz edhe nj institut ortodoks, i cili n t vrtet u prdor pr t prhapur n popull idet e liris, dashuris dhe t disiplins bektashiane.
Q prej kohs s themelimit sekti (tarikati) bektashian erdhi duke u plotsuar nga pikpamja ideore dhe organizative, derisa n fundin e shek. XV Balim Sulltani do ti jepte trajtn prfundimtare ktij urdhri.
Bektashizmi q n fillimet e veta u paraqit si nj sekt islamik liberal, duke qen i afrt n shum aspekte edhe me krishterimin. Tri ishin elementet kryesore mbi t cilat mbshtetej besimi bektashian: e vrteta (hakikati), dituria (marifeti) dhe ligji (sheriati). Kta tre element konsiderohen si shtylla t ktij besimi dhe si parimet udhheqse t veprimtaris s njeriut. N kt mnyr porositej q ndjeksit e ktij urdhri t ishin t drejt dhe t sinqert kudo dhe kurdo, t luftonin pr t qen sa m t ditur dhe t zbatonin ligjet e vendit ku jetonin.
Ndryshe nga besimtart sunit, bektashinjt nuk e kishin t ndaluar prdorimin e pijeve alkoolike dhe nuk e pranonin mbulesn e fytyrs s grave kur dilnin n publik. Bektashizmi respektonte ekzistencn dhe zhvillimin e lir t kombeve dhe t besimeve t ndryshme fetare. Parajsa (xheneti) dhe ferri (xhehenemi) pr bektashinjt sishin gj tjetr vese prehja e shpirtit kur njeriu bn mir dhe vuajtja e tij kur njeriu bn keq n jet. Falja gjithashtu paksohej nga pes her vetm n dy her n dit, ndrsa agjrimi, nga nj muaj n dhjet dit, duke ndrprer vetm t pirt e ujit.
Natyra liberale dhe eklektike e bektashizmit e bri kt sekt mjaft t pranueshm e trheqs pr mjedisin ballkanik e veanrisht pr at shqiptar, ku feja e krishter bashkjetonte me element t fuqishm t trashgimis pagane t periudhs parakristiane. N kt mnyr, prhapja e bektashizmit n tokat shqiptare u b nj nga aspektet kryesore t procesit t islamizimit t popullsis, duke e shoqruar kt proces q nga fillimet e tij. Edhe pse, si u theksua m sipr, tradita bektashiane duhet t ket qen e hershme n Shqipri (fundi i shek. XIV-fillimi i shek. XV), burimet historike t njohura deri m tani i regjistrojn gjurmt e saj q nga gjysma e dyt e shek. XVII. Sipas t dhnave t prftuara nga udhprshkrimi i gjeografit osman Evlija elebiu, n disa qytete shqiptare t ksaj kohe ekzistonin vende t shenjta dervishsh, si teqe, tyrbe etj. Me terma m konkret prmendet teqeja e Haxhi Bektash Veliut n Kanin t Vlors e ndrtuar nga Sinan Pasha si vepr bamirsie. N qytetin e Vlors gjithashtu ekzistonte nj teqe bektashiane me emrin e Baba Sulltanit (e njohur ndryshe me emrin Kuz Baba). Prania e bektashizmit dshmohet n kt koh edhe n qytetin e Gjirokastrs, kur thuhet se shumica e popullsis s ktij qyteti ulej dhe ngrihej duke thirrur pr Aliun (sht fjala pr dhndrin e profetit Muhamed, imam Aliun, pr t cilin bektashinjt kishin adhurim t veant); festonin krahas dy Bajrameve si dit t shenjta, Shn Gjergjin, Nevruzin, Shn Mitrin, Sari Salltkun, dhe n kto festa pinin ver t kuqe dhe raki. Edhe n vendbanime t tjera shqiptare, si n Pogradec, Mitrovic, Kaanik etj., sipas burimit t msiprm, ekzistonin teqe bektashiane, ka flet pr shtrirjen relativisht t gjer t ktij sekti islamik deri n vitet 60-70 t shek. XVII.
Nj nga qendrat e spikatura t bektashizmit shqiptar ishte br qyteti i Krujs, ku disa dshmi interesante, si jan gurt e varreve me simbole bektashiane q datojn prkatsisht n vitet 1717 e 1728, flasin qart pr pranin e ktij urdhri n qytet t paktn q nga dhjetvjeart e par t shek. XVII. Lidhjet e ngushta t Krujs me bektashizmin duken qart edhe n faktin se, krahas disa teqeve e zavijeve (teqe t vogla) bektashiane, n rrethinn e qytetit ka ekzistuar n Kreshtn e Malit edhe vendi i shenjt me emrin e Sari Salltkut, qendr e njohur pelegrinazhi jo vetm pr besimtart e ktij sekti, por edhe pr njerz t besimeve t tjera.
Ritmet e prhapjes s bektashizmit n radht e popullit shqiptar u shpejtuan gjat gjysms s dyt t shek. XVIII dhe fillimeve t shek. XIX, koh kur urdhri i msiprm fitoi mbshtetjen e Ali pash Tepelens, sundimtarit t Pashallkut t Janins. Duke qen kundrshtar i pushtetit qendror osman, n mnyr t vetvetishme pashai tepelenas u afrua me korpusin e jenierve, n kt koh opozitar i pushtetit sulltanor. Me kt shpjegohen prirjet e tij adhuruese ndaj sektit bektashian, i cili ishte fe sunduese n radht e jenierve. Madje, thuhet se vet Ali Pasha prqafoi bektashizmin dhe bri mos pr fuqizimin e ktij urdhri n Shqipri. Sundimtari i Janins u lidh ngusht edhe me nj nga misionart e bektashizmit n Shqipri, Sheh Memiun (Sheh Mimi), veprimtaria e t cilit ishte veanrisht e spikatur n Kruj dhe n rrethin e saj, ku u ndrtua n vitin 1802 edhe nj teqe me emrin e tij.
Kryeqendra e pashallkut, Janina, ishte kthyer n vendqndrim pr mjaft dervish e misionar t ndryshm t urdhrit bektashian, t cilt vinin nga Stambolli apo qendra t tjera t Perandoris Osmane, t larguar prej andej pr arsye t ndryshme. Brenda territorit t pashallkut dervisht bektashian gjenin kushte t prshtatshme dhe trajtim t privilegjuar nga ana e Ali Pashs. Atyre u viheshin n dispozicion shuma t hollash dhe ndrtesa pr banim, ndrsa n mjaft raste edhe prona t konsiderueshme. Kshtu, Sheh Bursaliu i ardhur nga Anadolli, shef i nj teqeje n Prevez, gzonte nj benefic vjetor prej 20 000 frangash dhe nj shtpi t kushtueshme, kurse nj tjetr dervish me prejardhje nga Maroku, Seid Ahmet Efendiu (misionar diplomatik i Ali Pashs), u pajis me prona toksore t konsiderueshme me t ardhura prej m se 20 000 frangash, duke u emruar njkohsisht edhe si sheh i nj teqeje pran qytetit t Pargs.
Nj tjetr dinjitar i urdhrit bektashian n Pashallkun e Janins, Sheh Ahmeti nga Siria, shef i nj teqeje n hyrje t qytetit t msiprm, zotronte gjithashtu siprfaqe t gjera toksore me t ardhura t lakmueshme.
Pas likuidimit t korpusit t jenierve nga sulltan Mahmuti II m 15 qershor 1826, n Stamboll dhe n qendra t tjera t Perandoris Osmane, shprtheu nj stuhi e fort dhune e represioni kundr urdhrit bektashian. N kryeqytetin e perandoris u shkatrruan mjaft teqe t ktij urdhri, u arrestuan, u burgosn, u ezekutuan ose u dbuan baballar, dervish, si dhe u konfiskuan libra t shumt. Mirpo nuk kaloi shum koh dhe urdhri bektashian filloi ta rimarr veten me shpejtsi. Nga ana tjetr, furtuna kundrbektashiane e sulltan Mahmutit II n viset shqiptare kaloi pa pasoja t rnda, duke mos prjashtuar ktu ndonj ndikim negativ q ushtroi n kt drejtim rivaliteti midis Ali pash Tepelens si mbrojts i bektashizmit dhe Bushatllinjve t Shkodrs si mbrojts t islamit sunit dhe kundrshtar t bektashizmit.
Pas bektashizmit, halvetizmi ishte sekti (tarikati) kryesor islamik q deprtoi n viset shqiptare. Emri i ktij sekti lidhet me themeluesin e tij Omer el Halveti nga Tabrizi i Iranit (shek. XIV). Rndsi t veant n historin e ktij sekti ka figura e Sejid Jahja Shirvaniut (mesi i shek. XV) nga Bakuja, i cili njihet si themelues i vrtet i tij. Praktika fetare e sektit halveti konsiston n trheqjen e besimtarit n nj dhom t veuar pr t kryer ritin e zikrit, rit i cili lidhet me prmendjen e Zotit me z t lart nn emra t ndryshm t gjetur posarisht pr nj gj t till.
Shehlert dhe dervisht halvetinj n t shumtn e kohs, kan qen aleat t pushtetit politik osman n ruajtjen dhe konsolidimin e islamit sunit n vendet e sunduara dhe n luftrat e tij kundr fuqive t krishtera.
Fillesat e prhapjes s halvetizmit n tokat shqiptare i takojn fundit t shek. XIV dhe gjysms s par t shek. XV. Megjithat, deprtimi i ktij sekti n mesin e popullit shqiptar bhet m i dukshm duke filluar nga gjysma e par e shek. XVI. Vendprhapja e tij fillestare u bn krahinat e Shqipris Jugore. Qendrat kryesore ku u vendosn misionart halvetinj qen Delvina dhe Vlora. Nxitsi kryesor i ktij procesi ishte Jakup Efendiu, nj nga shehlert e dgjuar t ktij sekti n kt koh, ndrsa qendr e rrezatimit halvetian pr krahinat e lartprmendura ishte qyteti i Janins, ku, q n vitin 1390 ishte themeluar nj teqe e ktij sekti nga Gazi Evrenoz beu me autorizimin e sulltan Bajazitit I.
Duke u nisur nga fakti se n Berat, Kor, Elbasan dhe n Vlor n fund t shek. XV dhe fillim t shek. XVI dshmohet t jen themeluar teqe halvetiane, do t pranohet se prhapja gjeografike e ktij sekti ishte zgjeruar jo pak. Evolucioni i ktij procesi shpejtohet edhe m shum gjat shek. XVIII, shekull gjat t cilit tarikati halvetian shton pranin e vet edhe n Kosov dhe n trevat shqiptare n Maqedonin Perndimore. Kjo shihet n rrjetin e teqeve halvetiane q themelohen gjat ksaj kohe n kto treva. Kshtu, Prizreni, Gjakova, Rahoveci, Manastiri, Krova etj., u bn qendrat kryesore t halvetizmit.



http://www.shqiperia.com/kat/m/shfaq...ktashizmi.html