Close
Duke shfaqur rezultatin 1 deri 2 prej 2
  1. #1
    ..... .....
    Antarsuar
    11-05-2008
    Postime
    2,532
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime

    Piktura Murale e Mesjets n Shqipri

    SHTPIA BOTUESE 8 NNTORI, 1974

    Teksti dhe materialet pregatitur nga: Dhorka Dhamo




    Arkitektura dhe piktura gjat mesjets n Shqipri si rregull bashkjetuan n nj
    unitet t plot stilistik. Muret e trash e masiv t shumics se tempujve
    kristian e humbasin prshtypjen e peshs reale nga zbukurimet e sajuara prej
    kombinimit me fantazi t motiveve t ndryshme prej tulle. Si nj qilim i endur
    me mozaik duken p.sh. muret e kishs n Mesopotam t Delvins, margaritarit
    t riviers shqiptare, afr Sarands. Nj si qilim tjetr akoma me madhshtor
    me piktura mvesh tejemban pjest e brendshme t tempujve. Dhe, ndonse
    kurdoher e kudo, i qndrohet besnik skems ikonografike bizantine t
    prcaktuar rigorozisht, nj pasuri e tr stilesh e nuanca t panumrta takohen
    brenda pikturave murale, fragmente t t cilave ruhen q nga shek. X.
    Piktura bizantine ashtu sikundr arti dhe letrsia mesjetare n prgjithsi u
    zhvillua brenda tematiks fetare. Klasa feudale e kleri e kan prdorur pikturn
    si mjet pr t larguar vmendjen e masave nga problemet e bots reale. Ata
    synonin t krijonin t besimtari iluzionin e nj bote qiellore dhe t ngjallnin
    shpresn pr jetn e amshuar t parajss, t ciln e identifikonin me jetn e
    vrtet t njeriut.

    Sipas estetve t Bizantit soditja hyjnore arrihet me an t figurave sensuale.
    Nga ky parim ideor estetik rrjedh prirja pr t zhdukur n piktur gjithka q
    sht materiale. N artin bizantin triumfoi kshtu parimi i irealitetit. Nga artisti
    krkohej q brenda rregullave e kanoneve t rrepta, q prjashtonin fantazin e
    tij. t mos pasqyrohej, figura reale por idea q qndronte n baz t tipit ideal,
    t shprehej esenca e pandryshueshme metafizike e saj. Tipet ikonografike q njeh tradita, portretet karakteristike t prototipit t Krishtit, shn Mris e t
    shnjtorve t tjer, si dhe skema ikonografike gjat procesit shumshekullor t
    zhvillimit t artit mesjetar, kan psuar ndryshime fare t vogla. Ja prse jan t
    muara ato tipare t njeriut e t jets s gjall q hasen si shprehje vrtet e
    rrall e ansore por shum kuptimplote e pasqyrimit t realitetit objektiv n
    kto piktura t prshkuara nga mistika fetare.
    N pikturn e hershme mesjetare u prdor n shkall t gjr aniambli i thurur
    me mozaik, q aq shpesh ndeshet n godinat antike t vendit ton, duke
    mbuluar tejemban dysheme t gjra. Doemos q, n fazn kalimtare piktura
    mesjetare m shum u mbshtet n prvojn e frutshme t s kaluars, s sa u
    prpoq t'i bj ndryshime regjistrit t prgjithshm t trashguar. Megjithat
    tradita e prvetsuar mir nga mjeshtri mesjetar, kurdoher u prdor pr t
    pruar prmbajtjen simbolike e dogmatike kristiane.

    Prher t par stili i ri shfaqet n mozaikun mural t faltores s vogl t
    adaptuar n amfiteatrin e qytetit antik t Durrsit. Mozaiku paraqet nj sken
    perandorake t realizuar me gur natyror dhe mozaik qelqi t zmaltuar me
    ngjyra t gjalla e t freskta. sht punuar me dor t lir e pa kurrfar sforcimi,
    po n nj kompozim t mbyllur pa perspektiv, me figura t stilizuara n baz
    t idealit estetik bizantin pr bukurin e njeriut q largohet shum nga ai i
    antikitetit. Gjithshka ikn me shpejtsi nga bota e vrtet. Figurat duken si pa
    jet, si hije t figurave reale por me nj shprehje spirituale t theksuar.
    Zhvillimin e shpejt e t lart t pikturs s hershme monumentale t realizuar
    me teknikn e fresks mund ta ndjekim n pikturn e shpellave eremite. T
    hapura n vende t ashpra, por piktoreske, larg qndrave t banuara, ato kan
    mundur ti shpejtojn dors s pushtuesve e grabitsve apo fuqive
    shkatrrimtare t natyrs, fat, t cilin nuk e kan patur shum kisha e manastire
    t ktyre shekujve. Piktura e shpellave shqiptare t ngjall interes si pr
    origjinalitetin ikonografik, me paraqitjen e shum skenave t pazakonshme pr
    Bizantin sikur jan, Krishti me tri pamje, skena Melizinos etj., ashtu edhe pr
    vlerat e larta estetike q prmban n vetvete. N pikturn e shpells se
    Bllashtojns shek. XII vijat lvizin me nj siguri t uditshme mbi at cop
    shkmbi paksa t suvatuar, duke reflektuar stilin m t lart t pikturs s
    formuar bizantine. A nuk mund t dilet s ktejmi n prfundimin logjik se, kur
    n nj shpell t largt e t humbur hasim kualitete t tilla t larta po kaq, n
    mos m t larta, duhet t ken qen pikturat e kishave dhe manastireve t
    qyteteve q, si dihet, kudo e kurdoher, i kan paraprir pikturs s shpellave?
    Lidhjen n mes t pikturave t shpellave eremite dhe t artit q realizuan
    mjeshtrit e kategorive m t larta npr qytete, e pikasim edhe n prsritjen e
    asaj tradite q fillon me mozaikun e Durrsit e vazhdon n shekujt e
    mvonshm, pr t paraqitur pran figurave hyjnore edhe figura reale.
    Prfaqsuesit e pushtetit laik e fetar t provincs sipas shembullit t perandorit
    e t oborrtarve t lart t kryeqytetit, e prjetsuan vetveten mes figurave
    hyjnor. N pikturn e shpells s Letmit, n t dy kraht e dhuruesit t kishs,
    radhiten edhe shtat pjestart e familjes s tij n poz lutse, me duar t uara
    prpjet nga shn Mria dhe pantokratori. Figurat laike jan trajtuar si nj brez
    dekorativ n miniatur dhe mezi sa shquhen. Autori i tyre Stano, i vetmi
    freskist q njohim deri n periudhn e pushtimit turk, nuk mund t radhitet
    ndr piktort e dors s par, por padyshim ai e njeh mir artin e stilit t
    formuar bizantin. Prmbas naivitetit dhe trajtimit skematik t figurave, dallojm
    nj ekspresivitet t madh. Me an t vizave lakonike e t qarta, Stano ka ditur t
    jap modelin dhe elegancn e veshjeve t trupit e t koks, e sidomos t
    mngoreve, me ato motive popullore q hasen edhe sot n qendisjet e ksaj
    krahine. Kto element etnografik q vrejm n pikturn e shpellave, jan
    pjes organike e asaj linje jetsore dhe realiste, vrtet t zbet, por shum t
    muar, q e prshkon t gjith artin ton mesjetar dhe q i japin atij, bri
    karakterit t theksuar kozmopolit, arom t prveme.

    Mbi nj cop shkmb t fshatit Kallmet pran Lezhs, vendvarrimit t heroit
    kombtar Gjergj Kastriot Sknderbeut, ruhet nj fragment pikture q paraqet
    martiren Eufemi, t hasur shum rrall n ikonografin ton. Shprehja
    thellsisht spirituale e fytyrs s heshtur t kujton sakaq pamjen e prvuajtur t
    nj asketi q Bizanti e kultivoi me endje deri n fund t egzistencs s tij.
    Piktura e Kallmetit bart tipare t atilla artistike q e lidhin ngushtsisht si me
    traditat paraardhse t mozaikut ashtu dhe me ato t freskave t mpastajme.
    Gama prgjithsisht e shuar e ngjyrave sht jehon e mozaikat t von antik
    q punohej me gur natyror, ndrsa n format e prcaktuara qart t
    kontureve, ndjehet jo vetm ndikimi i prirjeve monumentale por edhe i vet
    tekniks s mozaikut bizantin. Prpjekjet pr nj trajtim m t vllimshm t
    forms edhe n saj t prdorimit m t lir e m piktorik t reflekseve t
    drits, jan element pararendse t pikturs m t avancuar t rnesanss
    paleologe q gjeti zhvillim t plot n shum monumente t vendit ton. Piktura
    e Kallmetit, ashtu si dhe shum t tjera t zbuluara koht e fundit na lejojn q,
    kualitetet e larta te shek. XIII-XIV dhe t pikturs postbizantine, ti shpjegojm
    prfundimisht si rezultate te procesit t zhvillimit t brendshm t pikturs
    son, si rezultate t pasurimit pandrprerje t traditave t grumbulluara ndr
    shekuj dhe t evolucionit t tyre t parreshtur.

    N shekujt XIII-XIV n vendin ton u krijuan vepra t shumta artistike, ndr t
    cilat dallohen veanrisht freskat e manastirit t Apolonis e t Rubikut, t kishs s Vaut t Dejs, Maligradit n liqenin e Presps, e shum kishave t
    kalas s Beratit, e t tjera. Me vlera t larta artistike jan prgjithsisht dhe
    ikonat e ksaj periudhe. Ka midis tyre ikona me prmasa t mdha t trajtuara
    n mnyr t gjr q tregojn pr ndikimin e pikturs monumentale. Por nga
    fundi i ksaj periudhe vem re t kundrtn. Ky fenomen u duk n sistemin e
    copzuar dekorativ t pikturave murale q i ngjajn m shum nj ansambli t
    prbr nga ikona t vendosura pran e pran. monumentalizimi i pikturave t
    murit u shoqrua me ndryshime t mtejshme n shek. XVI-XVII krahas
    fuqizimit t vet kishs, t pozits s saj n kushtet e pushtimit dhe t
    islamizimit t vendit.

    Zhvillimi stilistik i artit t pikturs s shek. XIII-XIV prmban reflekse t nj
    heterogjeniteti. N t, prpos tiparit kryesor vendas, shquhen tipare me karakter
    t prgjithshm ballkanik t krijuara si pasoj e marrdhnieve t ngushta n
    mes t popujve t gadishullit ton, ndikime t artit t lindjes dhe atij
    perndimor, sidomos t artit t Italis.
    Traditat lindore ndihen m t forta n disa fragmente t kishs s Vaut t
    Dejs, me tipe shnjtorsh t orientalizuar, me fytyra rrumbullake e vetulla hark
    t bashkuara n midis. Emocionet e figurave nuk jan t thella e bindse, por
    naive e deri diku primitive. Ato jepn kryesisht nprmjet gjesteve t jashtme,
    pozs s figurs, duarve ose nprmjet deformimit t krkuar t fytyrs. N nj
    kish tjetr t Shqipris s Veriut, n at t Rubikut 1272 jehonn e ksaj
    tradite t lasht e ndjejm vetm prmes disa elementve ikonografike, ndrsa
    nga fundi i shek. XIII dhe fillimi i shek. XIV ajo do t tinglloj edhe m e
    zbet. Si elemente orientale mund t cilsohen objekte fare ansore si jan
    kapelat izraelite shumngjyrshe, t cilat do t'i pikturojn me endje edhe
    piktort tan mesjetar t mvonshm.

    N t dy monumentet e msiprm, po sidomos n at t Rubikut, mbizotron
    tradita klasike bizantine q shfaqet veanrisht n trajtimin linear t figurave.
    N skenn e kungimit, figurat, t grupuara tre e nga tre, ndjekin njra tjetrn, n
    hap t leht e t lirshm, e gati gati t duken sikur vallzojn. N kt lvizje
    merr pjes gjithshka: edhe kmbt n hap, edhe duart e zgjatura, dhe kokat e
    prkuluara sipas taktit t prgjithshm dhe veshjet tradicionale t pjestuara nga
    pala t shumta q t krijojn prshtypjen sikur jan endur nga qindra fije.
    Ndikimin e artit perndimor e ndjejm t fort n arkitektur. Katedralja e
    madhe e Sergut dhe Bakut buz lumit t Buns n Shkodr, kisha e Vaut t
    Dejs po n Shkodr t dyja t shek. XIII dhe nj numur kishash t shekujve t
    tjer, jan t stilit t pastr romanik. Ndikime t pjesshme t arkitekturs
    romanike vihen re dhe n kisha t stilit bizantin. sht interesante t theksohet
    s piktura n t gjitha kishat e stilit romanik ka qen bizantine. Tradita bizantine
    ishte aq e forte sa nuk i dha asnj mundsi zhvillimi stilit t pikturs s
    perndimit. Nga ajo, piktura bizantine mori vetm disa element, si jan
    aksesort e eterve t kishs, mitrat e skeptrit, format e pergamenave ose edhe
    vet mbishkrimet n gjuhn latine.

    Prjashtim prbn grupi i shnjtorve t paraqitur n kmb nj e nga nj,
    prbrenda harqeve me maj n kishn e Zejmenit, jo shum larg Rubikut. Nga
    trajtimi me pala t gjra i draperive q derdhn si natyrale dhe deri tek vet
    figurat e vllimshme me shpatulla t mbushura, t plota, e veshjet karakteristike
    perndimore, figurat e shnjtorve t Zejmenit duket q i prkasin nj drejtimi
    krejt tjetr. Ata jan realizuar n frymn e pikturave protorenesanse dhe
    prbjn nj fenomen m vete. Ky prjashtim e nxjerr edhe m n pah
    drejtimin e prgjithshm t zhvillimit t pikturs son.
    Lidhjen e pikturs son t shek. 13-14 me at ballkanike e pikasim n
    ornamentik, n prdorimin e motiveve t rrathve t vargzuar e t pleksur me
    njri tjetrin. N fushn e tematiks kt lidhje e dshmon prfytyrimi i shum
    asketve n brezin e poshtm te murit t kishs me shenjtort n kmb, cikli i
    udive si dhe pikturimi i portreteve n fasadat e tempujve, t ciln e ndeshim dy
    her tek ne, n Apoloni e Maligrad t Presps.
    Tradita e pikturimit t fasads vazhdon dhe n monumentet e shekujve XVIXVII.
    N kishat e shekullit t XVIII ajo shprehet kryesisht n pikturn e
    hajateve q prkufizohen nga ambjenti i jashtm me an t nj kolonade t
    hapt.

    Ne fasadn e Apolonis (1260-1328), sht prfytyruar portreti familiar i
    perandor Mihal Paleologut, t mbiquajtur Kostandin i ri si lirimtar i
    Kostandinopolit nga latint. Si zakonisht edhe ktu, perandori paraqitet n
    qetsi t rrept, me fytyr energjike e i gjithpushtetshm. Me shklqim, luks e
    gjith solemnitet jan prfytyruar gruaja e pasardhsi i perandorit: Androniku i
    dyt Paleolog. Si njerz jo t zakonshm rreth e qark koks u shtohen breroret
    n shenj te hyjnitetit t siguruar nga bota e qiellit, si mkmbs t Zotit n
    tok.
    N kishn e Maligradit (1345, 1369) t ndrtuar prbrenda nj guve t lart
    shkmbore, piktura e eksterierit e n mnyr t veant ajo e fasads, ruhet deri
    n ditt tona n gjendje mjaft t mir. Pjesn e siprme, m kryesore t saj, e z
    prfytyrimi i Krishtit deri n brez, duke bekuar me t dy duart. M posht
    zhvillohet tema: Kesar Novaku, si duket princ i ksaj krahine, n prezenc t
    antarve t familjes, i kushton tempullin shn Mris, t paraqitur n poz t
    Odigitries n kmb. N dallim nga portretet e Apolonis figurat ktu jan
    dhn t plota, por njsoj si dhe atje ato paraqiten statike dhe impozante. Q t
    dy, perandori dhe Novaku i titulluar Kosar, rrethohen nga brerore t arta. Pr
    nj ekzekutim mjaft t lart, shquhet veanrisht portreti kryesor. Poza prball,
    karakteristike n paraqitje t tilla, flokt e mjekra e thinjur, vshtrimi i
    prqndruar dhe modelimi me forma t qarta i fytyrs, shprehin prqndrimin
    dhe energjin e brndshme t princit. Artisti nuk mnon t nnvizoj nprmjet
    disa vijave grafike edhe rrudhosjen e ballit t Kalis, gruas s Kesarit.
    Krahas me modelimin plastik, n pikturn e brendis t kishs s Maligradit t
    bie n sy edhe nj graficitet i veant q mbrthen deridiku lvizjen. Pr kto
    piktura, q dallohen nga stili i tyre i veant ndrmjet pikturave t tjera
    bashkkohore t vendit ton, nuk sht i huaj edhe nj far akademizmi
    karakteristik pr shkolln e Kostandinopolit t gjysms s dyt t shek. XIV, q
    shprehet kryesisht nprmjet nj thatsie dhe efekti t jashtm. Piktori anonim
    q ka dekoruar m 1369 kishn e Maligradit brenda e jasht m 1385 pikturon
    nj nga kishat e Kosturit t Greqis.

    Ndonse traditat e ndryshme n disa monumente jan t ndrthurura, n to
    mund t shquhet e t cilsohet orientimi drejt tradits antike. Me von kjo
    karakteristik do t zr nj vnd m shum rndsi n zhvillimin e mtejshm
    t pikturs son monumentale. Ajo do t pasurohej mjaft me disa tipare t tjera
    me ngjyr t ndieshme lokale, t cilat, t akorduara s bashku, do t tingllojn
    m nj z t veant e t ndryshm nga ai q dgjohet prej monumenteve
    bashkkohs t vendeve t tjera t Ballkanit.
    Kto fillime me perspektiv zun fill n kishn e manastirit t Rubikut, n disa
    fragmente t veant t saj. Njra prej tyre sht figura e shn Mris nga skena
    e Deisisit, q shquhet pr nj modelim plastik t fytyrs, pr tone t buta e
    gradacione t holla. Kto karakteristika i gjejm m t formuara te figura e
    kryengjllit nga skena e ungjillzimit, q edhe sot trheq vmendjen e
    spektatorit me elegancn e prsosjen e formave. Vendosja n lvizje t lir dhe
    plasticiteti i prgjithshm, q vende vende arrin deri n rrumbullaksi klasike, e
    bjne prfytyrimin e tij t shquar ndrmjet pikturave t tjera.

  2. #2
    ..... .....
    Antarsuar
    11-05-2008
    Postime
    2,532
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    Orientimi n traditat e artit antik n fundin e shek. XIII dhe fillimin e shek.
    XIV, edhe m shum se n ndonje monument tjetr duket n freskat e
    trapezaris s manastirit t Apolonis s Fierit. Shumica e veprave jan pun t
    realizuara n nivel mjaft t lart artistik. Nga m t bukurat sht paraqitja e
    skens Lutje n Getsimani. Kompozimi prshkohet nga nj ritm i
    harmonizuar i ngjyrave, vijave dhe formave. Figurat jan koordinuar njra me
    tjetrn n mnyr mjaft organike. Lvizjet jan t prmbajtura, t qeta dhe
    ekspresive. Gjithkund mbizotron vija e prthyer plastike. T vendosura n
    pozicionet m t ndryshme dhe, ndonse mjaft ngjeshur me njra tjetrn, figurat
    nuk t krijojn vese prshtypjen e nj trsie t natyrshme e kompakte. Me
    hollsi sht parashikuar kombinimi i ngjyrave. Shtresa e par e ngjyrave,
    sankiri kafe, vende vende merr nj ngrohtsi t veant duke kaprxyer n
    tonin e siens s pjekur ose dheut t kuq. Me mjeshtri kombinohen ngjyrat e
    drits me tonin baz. Modelimi i formave sht i but, me tone t elur vija vija.
    Gradacionet, nuancat e t njjtave ngjyra, shkmbejn pafund njra tjetrn. Si
    n skenn Lutje n Getsimani edhe n skena t tjera, figurat kan humbur
    prpjestimet e zgjatura. Prpjestimeve prdhese u sht nnshtruar edhe figura
    e Krishtit. Nga nj karakter me jetsor prshkohen thuajse t gjitha skenat
    ungjillore, n t cilat mund t kundrojm mjaft detaje realiste q t kujtojn
    momente nga jeta e prditshme. E till sht p.sh. mnyra se si i drejtohet shn
    Mria Krishtit. Ajo sht prkulur pran tij dhe i prshprit n vesh si nna t
    birit, duke iu lutur q t kryej udin.

    Krkimi i formave dhe i momenteve sinletizues sht mjaft i ndjeshm n kto
    freska. Dhe vllimi sht m i qart dhe m plastik. N disa medalione p.sh.
    konturet thuajse nuk ekzistojn fare, aq tepr kan kaprxyer n plan t dyt.
    Format e karnacionit modelohen mbl, n mnyr t but piktorike. N to
    ndiehet nj plastik e nj fines e njom femrore, veanrisht n ovalet e
    fytyrave dhe n buzt e ngritura prpjet si t fmijve. Fytyrat ndriojn nga
    lirizmi, nga mendimi dhe nga nj jet e brendshme e pasur. Vetullat e ngritura
    n mnyr t gjall realiste shprehin at ast karakteristik kur njeriu me kujdes e
    vemendje prpiqet t prgjoj dika te heshtur, ndrsa vshtrimi i syve
    endrronjs tretet diku larg n hapsir. Dshira pr t dhn sa m t plot
    vllimin ka sjell disa her nj ngurtsim t vijs, por edhe nprmjet ksaj
    vrazhdsie relative, prohet e qart prirja pr ta br formn m t ndjeshme e
    m reale. Kjo mund t vrehet edhe n trajtimin e prgjithshm t veshjes me
    pala t gjra e t thella, gati t prekshme.

    Jo rastsisht roli m m rndsi pr zhvillimin e mtejshm t pikturs son
    mesjetare i takoi pikturave t Apolonis. N freskat e trapezaris m shum se
    kudo, u kristalizuan tiparet lokale t pikturs bizantine tek ne, si jan, interesi
    pr t dhn me forma m t plota e m t qarta, nprmjet nuancimit t holl
    t ngjyrs, figurn njerzore, botn e saj t brendshme pr ta br at m
    intime, m t afrt, duke e plotsuar me vrojtimet e artistit nga jeta reale.
    Kto tradita shrbyen si piknisje dhe mbshtetje frytdhnse pr krijimtarin
    e shum piktorve t shquar t shek. XVI me n krye Onufrin.
    Veprimtarin e tij artistike Onufri e zhvilloi kryesisht n kishat e shumta t
    Elbasanit e t Beratit. Me vepra t ktij mjeshtri sht stolisur gjithashtu kisha e
    shn apostujve n Kostur t Greqis. N freskat e ksaj kishe, pran dats 1547
    gjejm edhe kt mbishkrim nga dora e piktorit: ... Onufri i ardhur nga qyteti i
    shklqyer i Beratit. Me sa duket karriern e tij artistike Onufri e ka filluar si
    laik, por brenda nj kohe t shkurtr, m 1554, nj tjetr nnshkrim q ruhet
    prpos pikturave n kishn e Valshit, e cilson Onufrin si protopap t
    Neokastrs, Elbasanit t sotm, titull q u jepej personaliteteve t shquar t
    intelektualve fetare.

    Nga dora e Onufrit ruhen edhe disa ikona q, pr nga niveli artistik nuk bien
    posht freskave t tij. monumentalizimi i pikturs s mureve n shek. e XVI
    ka mundsi t ket ardhur edhe si pasoj e faktit q pothuajse t gjith piktort
    m n z t ksaj periudhe, kan krijuar m t njjtin potencial artistik si n
    teknikn e fresks ashtu dhe n at t kavaletit.
    N punimet e Onufrit sht i dukshm ndikimi i freskave t trapezaris s
    Apolonis, sidomos n lirizmin q prshkon botn shpirtrore t figurave t tij.
    Mjaft e dukshme sht lidhja e Onufrit me monumentet e lasht t Beratit,
    freskat e sh. Triadhs e Perondis. Ne shumicn e tyre ato ruajn vepra q
    dallohen nga kualiteti i lart i punimit. Kjo nuk mund t mos trhiqte vrejtjen
    e Onufrit i cili, si do mjeshtr mesjetar, e kuptonte artin t pashkputur nga
    zejtaria.

    Duhet ta ken trhequr Onufrin dhe pikturat e kishs n ishullin e Maligradit
    me ndrtimin kompozicional t qart t prcaktuar mir dhe teknikisht t
    prsosura. Duke ln mnjan thatsin relative dhe dramatizmin e tepruar t
    ktyre freskave, Onufrin sht e natyrshme ta ket entusiazmuar gdhndja
    plastike e fytyrave q me aq sukses e aplikon m von n pikturn e vet.
    N pikturat e Onufrit skenat duken si t gjalla. Ato kan gjithmon karakter t
    theksuar zhanri. Shum element t realizmit si mnyra e prcaktimit t figurs
    n siluet, modelimi i formave, flasin pr tendencat realiste t pikturs kishtare
    t ksaj periudhe. Krahas tendencave t prgjithshme realiste, n pikturn e
    Onufrit hasim edhe detaje t marra direkt nga jeta. N skenn e lindjes s
    Krishtit kungulli i bariut dhe qendisjet me pafta t mbuless ndeshen n fondin
    etnografik t vendit ton. Nga jeta prreth Onufri merr edhe tipat e tij q i
    prpunon n nj kualitet t lart artistik. Duke operuar me 5-6 tone baz, ai
    arrin kombinime t prsosura me an t kaprximit t ngjyrave. Koloriti i tij
    dallohet nga pastrtia dhe tingulli kumbues. Onufri priret t'i zbus kanonet
    tradicionale duke i mbrujtur ato me nj prmbajtje t re m jetsore. Prmes
    tipeve dhe kanoneve bizantine, ai arrin t'i jap mendimit nj far transparence,
    drite dhe qartsie, q t bn pr vete me karakterin e tij fisnik. Si artist, Onufri
    nuk iu largua shqetsimeve t kohs. Largimi nga ngurtsia kompozicionale
    karakteristike si dhe dramatizimi i skenave t freskave t tij, nnvizojn
    trthorazi, lidhjen e brndshme t artistit kishtar t shek. XVI me tensionin dhe
    gjndjen shpirtrore t mbushur plot e prplot me shqetsime t shqiptarit t
    ktij shekulli.

    Onufri del para nesh si piktor me dhunti t larta piktorike q zotron me
    shkathtsi t rrall penelin dhe ndjenjn artistike t forms. Piktura e Beratit,
    ndikimi i s cils u prhep jo vetm n Shqiprin e mesme por edhe n at t
    jugut, mban vuln e personalitetit krijues t Onufrit. Individualiteti i tij ndihet
    drejtprdrejt te shum piktor t shekullit, por sht merit e Onufrit msues
    q tek ata piktor, t cilt i udhhoqi n krijimtarin aktive, u prpoq t
    zhvillonte individualitetin krijues. Shembulli m i qart pr kt jan freskat e
    nxnsit dhe birit t tij Nikoll, piktorit t dyt m n z t shekullit.
    Veprat e Nikolls jan t shprndara n shum kisha t Shqipris qndrore
    dhe t zonave jugore bregdetare. Freska t tij ruhen dhe n kishn e shn
    Gjergjit n Arbanas t Bullgaris, t punuara n bashkpunim me nj piktor
    tjetr shqiptar, ende t pastudjuar mir, t quajtur Joan. Figurat artistike t
    krijuara prej Nikolls n t dy teknikat e pikturimit, shquhen prej tipeve t
    Onufrit. Ato dallohen nga silueti i veant, koloriti i ndezur dhe vshtrimi
    endrrimtar. Nikolla, ndryshe nga i ati, nuk sht aq dramatik dhe i furishm.
    Ritmi linear i skenave nuk ngrthen aq shum dinamizm, sa spiritualizm t
    mpreht, t sterholluar.

    Nikolla punon duke adhuruar do njoll q peneli i tij le mbi rrafshin e pastr,
    do linj q, but e mbl, shnon ovalin e qet t fytyrave aq t pasur n forma
    ose veshjen, q shpesh t duket si e endur nga fije t panumurta. Sado q
    shnjtort e tij kan hedhur vshtrimin diku larg dhe vshtrojn dika q ne
    nuk e shohim e nuk e kuptojm, prap se prap Nikolla, si talent i shquar, sjell n
    shprehjen e tyre vrojtimin e tij deprtues, u vesh atyre tipare reale, duke e
    zhvilluar kshtu traditn bizantine n drejtim m human. Sidomos fuqi
    shprehse n kto fytyra kan syt. Shprehja e tyre sht e but, her hre bile
    pak si e trishtuar, por gjithnj e qet dhe e urt. T rudhur leht m mblsi,
    syt e shnjtorve t Nikolls sjellin nj not lirizmi poetik e ndrrimi t
    paprsritshm.

    Nj tjetr piktor i talentuar i shekullit t XVI sht dhe Onufer Qiprioti. Ka
    mundsi t jet me prejardhje greke, por padyshim vendlindja e tij si artist sht
    Berati. Onufer Qiprioti e prhapi jehonn e shkolls beratase nga Shqipria e
    mesme n pjesn m jugore t saj dhe nga shekulli XVI n t XVII. Freskat e
    Vllaho-Goranxis t pikturuara prej tij n fillim t shek. XVII; n vitin 1622
    nuk shndrisin nga ngjyrat si prej emali t Nikolls, as nuk shprthejn me
    forcn e dramaticitetit t Onufrit. Piktura e Qipriotit sht prgjithsisht m e
    qet. N t ka m shum ekuilibr. As ana dekorative nuk rrmben mbi t
    tjerat, as tensioni i brendshm i figurave nuk dominon. Ka nj marrveshje te
    heshtur, si te thuash, n mes t siprfaqes se pikturuar bukur me njolla t plota
    t kuqe, t verdha t gjelbra, okr e t kaltra, e draperive me pala t
    pacoptuara imt dhe bots s brendshme t figurave prgjithsisht pa
    shprthime. Ngjyra e vizatimi prdoren n t njjtn mas e forc si
    komponent t harmonishm t njri tjetrit, pa marre asnjfi syresh siprin.
    Forma sht po aq e vizatuar sa dhe e pikturuar. Pran pikturave murale t
    kishs s Maligradit ansambli i Vllaho-Goranxis, do t na dukej shum
    piktorik. E megjithkt piktura e Qipriotit nuk t rrmben n rrjedhn e saj.
    Spektatori adhuron me logjik mjeshtrin e t pikturuarit, dikton n to dorn e
    kryemjeshtrit beratas nga e merr frymzimin Qiprioti. por nuk i ngjallen
    emocione si ato q lindin nga shprthimet dramatike, karakteristike t Onufrit
    msues.

    Kalaja e Beratit edhe pas kaq shekujsh, me kishat e pikturuara, t ngjall iden e
    nj atelieri t vrtet mesjetar. Ndikimi i pitkurs beratase, prmes veprs s
    Onufrit dhe pasuesve t tij, ndjehet deri n erekun e par t shek. XVII. N
    dekadat e mvonshme piktura murale pson nj rnie t ndieshme cilsore.
    Mungojn mjeshtrit e vrtet q do t mund t onin m tej mbrritjet e shek.
    XVI. Pikturat jan kryesisht pune t amatorve zanatinj. Dhe elementet
    popullore e etnografike q vrejm n to, kan m tepr rndsi historikoetnografike.
    Pushtuesi otoman fillon islamizimin e detyruar t popullsis. Me
    rregulla t posame e t rrepta ndalon ndrtimin e tempujve kristiane. Ja prse,
    n shumicn e zonave t pushtetit t fort otoman, kishat dhe manastiret si
    arkitektur shkrihen mes banesave t zakonshme popullore t fshatrave dhe
    qyteteve. Me prhapjen e islamizmit kudo filluan t ngrihen tempujt e fes s
    re, xhamit. Minaret e tyre t larta, t holla e delikate, e ftonin besimtarin prej
    s largu. Pr ndrtimin e tyre u mobilizuan mjeshtrit m t mir. Sipas
    shembullit kristian, siprfaqet e jashtme hajatet dhe t brendshme, u mbuluan
    me piktura. Por n dallim nga pikturat kristiane n ato islamike, nuk piptin
    asgj e gjall. Kudo ndr mure shpalosen motive ornamentale dhe tek tuk
    peisazhe t qyteteve fantastike, n shumicn e rasteve me dshirn pr t
    prfytyruar pamjen e Stambollit. N arabeskat ndjehet shkathtsia e dors dhe
    ndjenja e holl dekorative e pikturuesve anonime. Vlera t larta arkitekturale e
    piktorike kan sidomos disa xhami n Tiran, Shkodr e Gjirokastr, t
    ndrtuara e t pikturuara n shekujt XVIII-XIX.

    E topitur pr m s tre erek shekulli, piktura murale kishtare rilind me nj
    shkelqim t veant e pr t fundit her n shek. XVIII.
    Shek. XVIII ishte periudha e gjallrimit ekonomik t qyteteve dhe lvizjeve
    kulturore n to. T forcuara ekonomikisht, shtresat tregtare borgjeze q ishin
    porositsit kryesor t artit, nuk kishte si t'i knaqte m tej perdellimi tipik
    bizantin, devotshmria e dikurshme dhe nenshtrimi si prej skllavi ndaj
    dogms. N prputhje me kto krkesa dhe shijet e reja estetike, prmbajtja e
    njohur i nnshtrohet nj prpunimi t ri, q u pasqyrua prmes formave
    artistike ndjeshmrisht t ndryshuara. Ky kaprxim sht mishruar n
    krijimtarin e nj vargu piktorsh si, Kostandin Shpataraku, vllezrit korar
    Kostandin e Athanas Zografi e, mbi t gjith, te David Selenicasi, i cili n
    shekullin e XVIII z po at vend q zinte Onufri n t XVI.
    Krijimtaria e Davidit nuk u faq rastsisht n Voskopoj. Si fshat Voskopoja ka
    ekzistuar qysh n shek. e X ose t XI. Si e qysh ky fshat i vogl u shndrua n
    nj qytet t lulzuar, nuk dim asgj, por faktet tregojn se n shekullin e XVIII
    Voskopoja ishte nj qndr e lulzuar ekonomike dhe kulturale q mbante
    lidhje tregtare me Laipcigun, Vienn, Budapestin dhe me qytete t tjer t
    rndsishm evropian. Aty funksiononte e vetmja shtypshkronj n t gjith
    perandorin turke. Ajo kishte akademin e saj, t lart, nj bibliotek shum t
    pasur dhe mbi 20 kisha madhshtore t tipit bazilikal t pikturuara. Por qytetin
    e madh me 12 mij shtpi e 60 mij banor e ndjekin fatkeqsit njra pas
    tjetrs. M 1769 digjet nga turqt, kurse 20 vjet m von nga ushtrit e Ali
    Pash Tepelens dhe Ibrahim Pashs s Beratit q luftonin kundr njri tjetrit
    n ato vise. Nj shkatrrim t madh psoi n Luftn e par botrore dhe m
    von gjat Lufts s dyt botrore. Sot nga gjith ajo kultur e hershme kan
    mbetur vetm 7 kisha, njrn prej t cilave, at t shn Kollit, e ka pikturuar
    David Selenicasi (1726).

    Pikturat e murit ne kishn e shn Kollit e habisin vizitorin me pasurin e madhe
    t fantazis. Mbi dy mij figura shpalosen tejemban mureve t kishs npr
    subjekte dhe tema ikonografike nga m t ndryshmet. Ktu gjejm tema, nga
    historia e shnjtorve. nga gojdhnat apokrife, tema t rralla dhe interesante, si
    p.sh. skena nga cikli i udive, skena e Solomes apo ajo freska e madhe mbi
    portn kryesore ku sht pikturuar Krishti si djal i fjetur me shn Mrin
    pran. Skema bizantine e pikturimit me kanonet e saj t rrepta, n pjesn m t
    madhe sht shkatrruar. Skenat jan kombinuar dhe prshtatur arkitekturs s
    godins me qllim q t theksohet nj problem arkitektural i nevojshm. Kjo
    krkonte nga piktori nj teknik t lir pikturimi, punim t cilin e gjejm kudo.
    Davidi shkoi shum m tej se paraardhsit e tij bashkatdhetar. Me an t
    prpjestimit, ngjyrs, volumit dhe elementve jetsore e etnografike, ai
    mundohet t'i largohet iracionalizmit t figurave, t'i bj shnjtort sa m t afrt
    me njeriun e gjall.
    Kompozimi n prgjithsi sht lakonik dhe i konceptuar si nj kuadr realist
    nga jeta. Interes t veant tregon piktori pr ambjentin. detajet, pr planet dhe
    perspektivn.

    Si n gjith pikturn mesjetare edhe ktu mungon individualizimi i karaktereve,
    por Davidi i kushton kujdes t veant ndrtimit anatomik t do figure, i
    vierson ato edhe nprmjet nj koloriti t ndryshm. Prandaj, vetm pas nj
    shikimi shum t vemendshm, mund t vresh prsritjen disa her t s
    njjts figur brenda nj skene.
    Piktori prdor ngjyra t afrta n nuanc, por t ndryshme si njoll, duke krijuar
    kombinime t mahnitshme t toneve t qart dhe t errt. Ai ruan kurdoher
    nj burim drite t natyrshm.
    Transparenca e ngjyrave dhe vizatimi n prgjithsi i pikturave, e n mnyr t
    veant, dinamizmi i lvizjeve, ndrtimi grafik mjaft realist dhe funksional i
    palave t veshjes s profeteve, mbajtja e tyre n raporte ngjyrash t qarta
    dekorative dhe me kontraste tonale q i bn t mirlexueshme edhe n distanc,
    tregon njohjen e padyshimt t Davidit me pikturn protorenesanse dhe
    renesanse t Italis.

    Tipat e tij Davidi i merr prgjithrisht nga jeta duke i mbrujtur me nj forc
    mahnitse shprehse. Prej tyre t mbetet n kujtes figura e kryedhjakut t ri,
    Stefanit, shikimi i tij i qet dhe i dlirt, fytyra e bukur djaloshare tipike
    shqiptare. Por m tepr se kudo, prirjet e Davidit shfaqen n portretin e
    ktitorit, n portretin e par realist t artit ton kishtar. Freska z nj siprfaqe t
    madhe n hapsirn e murit jugor. Ktitori me gjeste t gjra, i vetknaqur me
    pozitn dhe pushtetin e tij, i tregon shn Kollit tempullin q i dhuron. Fytyra e
    ktitorit sht punuar n menyr krejt realiste, pa kushtzime ikonografike.
    sht nj portret i vrtet i mbushur plot jet, krejt i rregullt nga, ana
    anatomike. Mjafton t vshtrojm n t si sht punuar syri, goja, hunda e
    skuqur nga pleqria e sidomos duart. Ato jan nj studim prej natyre t dors s
    plakut ku jepet me mjaft realizm lkura dhe gjith struktura e vijave te
    pllmbs. Fytyra e shn Kollit sht dhn gjithashtu n menyr realiste, e
    gjall, pa dhmb, me vshtrim t rrept t syve q lotojn. T vetmet detaje q
    kan mbetur nga kanunet e ikonografis jan balli i madh dhe mjekra krela
    krela.

    Krijimtaria e Davidit shnon shklqimin m t lart t pikturs murale kishtare
    mesjetare. Ajo prkon me krkesat e reja realiste q kishin lindur brenda ksaj
    pikture n t gjith gadishullin e Ballkanit.
    David Selenicasi sht n t njjtn koh dhe ylli i fundit i ksaj krijimtarie.
    Shekulli XIX, duke prjashtuar deri n nj far mase gjinin e ikonave q pati
    nj jet pak m t gjat n prgjithsi n Shqipri sht shekulli i dekadencs s
    plot t pikturs ikonografike.

Tema t Ngjashme

  1. Si mund t ulet ndikimi grek n shqipri ?
    Nga Anton n forumin shtja kombtare
    Prgjigje: 192
    Postimi i Fundit: 14-08-2011, 18:46
  2. Misioni Amerikan N Shqipri (1946)
    Nga DriniM n forumin Historia shqiptare
    Prgjigje: 8
    Postimi i Fundit: 30-07-2010, 22:39
  3. "Dr. dituria"
    Nga Sabriu n forumin Komuniteti musliman
    Prgjigje: 20
    Postimi i Fundit: 18-12-2008, 06:32
  4. Ervin Hatibi
    Nga erzeni n forumin Komuniteti musliman
    Prgjigje: 9
    Postimi i Fundit: 18-11-2006, 00:39
  5. Bashkim Gazidede prononcohet n media pr ish-detyrn si kreu i SHIK
    Nga Brari n forumin Tema e shtypit t dits
    Prgjigje: 29
    Postimi i Fundit: 01-11-2006, 13:17

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •