Shkruan: Shevki SH.VOCA

Nj vepr e veant pr historin ton kombtare e shkruar pak m ndryshe

"Nga perandoria Osmane ne Shqipri e shkruam historine me tolerance..."
(Osmanlid'dan Arnavutluk'a tarihi hoşgryle yazdik...)

Vepra n fjal sht botim i prmbledhjes s kumtimeve t mbajtura gjat zhvillimit t punimeve t "Konferencs Shkencore Ndrkombtare" e mbajtur n Tiran me 2 e 3 qershor 2005., nn organizimin e Zyrs s Administrats Turke pr Bashkpunim e Zhvillim pran Kryeministris (TIKA), dhe Zyrs Rajonale n Tiran, me titull "Toleranca n aktet administrative osmane", ("Osmanli Idari Yazişmalarinda Hoşgr"). Karakteristik e ktij libri sht botimi i saj n dy gjuh; n gjysmn e par t librit gjenden kumtesat e botuara n gjuhn shqipe ndrsa gjysma tjetr e ktyre kumtesave sht n gjuhn turke dhe ka 481 faqe me materiale shkencore, plus shtojca me disa faqe n fund t librit e ilustruar me fotografi t pjesmarrsve t ksaj konference.
N kt Konferenc me kumtimet e tyre u angazhuan njzet studiues, q vinin nga Turqia, Maqedonia, Kosova, Greqia dhe nikoqirt nga Shqipria. Kumtimet e mbajtura n Konferenc q si thot n parathnien e veprs prof. as. Nevila Nika, i kushtohen dshmive t tolerancs dhe mirkuptimit, t nxjerra nga burimet osmane duke ju referuar nj baze t re t dhnash. N 'mnyr ato japin pa dyshim nj ndihmes akoma m t madhe n kuptimin m realist t historis. Ndoshta ktu sht me vend t themi se nprmjet tyre gjithkush ka mundsi t gjej nj shpjegim m shkencor t shkaqeve se si mundi nj super shtet si Perandoria Osmane shumkombshe shumgjuhshe dhe shum fesh t mbijetoj kaq gjat, gati pr pes shekuj me radh. (N. N.).
Kumtesa e par e prezantuar n kt libr sht i studiuesit t njohur prof. dr. Shaban Sinani, me titull: "Burime pr pozitn e kishs n ish-perandorin osmane", n t ciln mes tjerash autori shpjegon pr aktet e administrats s lart osmane (fermane, berate) t cilat urdhronin ndrtime dhe meremetime manastiresh, qelash e kishash katolike. Ato gjithashtu informojn pr raportet e ish-perandoris osmane me rendet (urdhrat) e t krishterve roman n Shqipri, pr regjistrimin e kishave dhe t pasurive t tyre, deri pr konfirmimin apo emrimin e funksionarve t lart kishtar (ipeshkvij, abat etj.), ku autori m pas i radhit disa prej fermanve t sulltanit dhe korrespodencat e ipeshkvit t Shkodrs e t tjer...Ndrsa nj kategori t veant fermansh q jan me mjaft rndsi pr t kuptuar dhe analizuar raportet midis pushtetit perandorak dhe t kishs ortodokse, apo si thot ky autor qndrimi m i sakt ndaj besimit t t tjerve, jan fermant me karakter nominimi, konfirmimi, apo rikonfirmimi n detyr t prelatve t lart t kishs n fjal. Ferman t till shkruan m tej autori njoftojn se autoritetet perandorake jo vetm q e njihnin pushtetin e kishs, por i jepnin fuqi shtetrore juridike atij pushteti, brenda autonomis s vet.
Autori i shkrimit n vazhdim "Pronat e t krishterve dhe pozita e faltoreve t tyre n fermant sulltanor" sht prof. dr. Aleksander Meksi, i cili prve tjerash kur bhet fjal pr interesat e pronsis individuale n mes tjerash thekson fermanin e vitit 1737 ku, ndr
t tjera, i trhiqet vmendja pr cenime t t drejts pronsore t nj krishteri. Ndrkaq q autori prmend edhe ferman tjer si ai i dats 1690, ku urdhrohen spahinjt e Delvins q t mos krkojn taksa nga pronat kishtare, pastaj rastin e Kamenics (1699) ku gjithashtu urdhrohet n mos cenimin e pronave kishtare, e deri tek nj ferman i sulltan Abdyl Mexhidit i vitit 1852, ku bhet fjal pr nj urdhr n t ciln thuhet q t mos preken me taksa banort e krishter t kalas s Elbasanit... Petrika Thngjilli nga Universiteti i Tirans sjell punimin "Ligji dhe drejtsia n fermant", n t ciln pos tjerave ofron t dhna interesante t shek. XVII pr mbrojtjen q i bnte perandoria osmane rajs s fshatrave t Elbasanit dhe t Shpatit nga fajdexhinjt me rastin kur raja ishin ankuar kundr fajdexhinjve t ktyre dy qyteteve t cilt i kishin gjobit me kamata t larta pr borxhin e huazuar. Sulltani kishte urdhruar gjykimin e fajdexhinjve n Stamboll n pranin e prfaqsuesve t t ankuarve. Shteti gjithashtu, vazhdon autorja duke theksuar se rajn e mbronte edhe nga prerja e parave fals t cilat zhvlersonin monedhn dhe prkeqsonin nivelin e jetess. Ndrsa n gjysmn e dyt t shek. XVII (1677), sulltani i kishte br me dije kadiut t Vlors, meqense myteselimi njfar Aliu, n kundrshtim me ligjin e shenjt u kishte br zullum t vobektve dhe u kishte ra n qaf ktyre, u pushua nga puna. T mos lejoni njeri t veproj n kundrshtim me ligjin e shenjt dhe me urdhrin tim t nderuar. Jo rrall sulltani shkarkonte edhe kadi nga detyra, etj. Ndrsa as. Prof. dr. Nevila Nika, n nj studim relativisht t shkurt, me temn "Probleme t familjes dhe pronsis n dokumentet e administrats osmane", trajton problemet n lidhje me familjen si nj qeliz thelbsore e nj shoqrie, si dhe problemet e pronsis, ku bie n pah dokumenti m i hershm q bn fjal pikrisht pr nj problem t till q sht fermani i sulltan Bajazitit t II, i vitit 1484 me an t t cilit ai i dhuronte si favor pr shrbimet e tij, Iljaz bej Mirohorit, nj timar n katundin Vithkuq...Shkrimi "Fermant sulltanor si forma t dhnies s t drejts ndr shqiptart" t autorit Kaliopi Naska, bn fjal pr fermant si dokumente q kryesisht dalloheshin mbi t gjitha tipat e tjer t dokumenteve pr prkryeshmrin e tyre nga pikpamja kompozicionale, gjuhsore, kalo-grafike dhe prmbajtjesore. Autori thekson se brenda 600 fermanve t Shqipris zbulohet nj realitet q na lejon t kuptojm se ka toleranc n kto akte etj. Ndrkaq n qendr t kumtess s studiuesit t njohur t shtjes kombtare prof. dr. Gazmend Shpuza, sht punimi me titull "Bashkjetesa ndrfetare midis shqiptarve", ku autori me fakte dhe argumente shtjellon shtjen e ksaj dukurie t popullit ton e cila me siguri sht ndr t radha n bot. Ajo ka i dallon dukshm shqiptart e t dy besimeve nga t tjert e veanrisht nga fqinjt thot autori, sht bashkjetesa e ngusht ndrfetare q ka mbijetuar me shekuj. Ai citon studiuesin e mirnjohur Aristidh Kola i cili n librin e tij "Arvanitt" (Athin, 1986) mes tjerash me t drejt thekson, q nuk ka ekzistuar asnj rast i kthimit t fes me dhun nga ana e turqve, duke e konsideruar kt si "gnjeshtr qllim keqe". M tej ai ngul kmb q "Ndrrimi i fes s shqiptarve me dhun sht pjell e fantazis dhe shpikje e murgjve dhe nuk sht aspak e hijshme q ta pretendojn kt historiant" (A. K.). Pason shkrimi "Elita kulturore shqiptare n letrsin shqipe me alfabet arab", me autor Dr. Genciana Abazi Egro, nga Instituti i Gjuhsis Tiran. Autorja pasi zn n goj letrsin shqipe t krijuar n viset shqiptare nga komuniteti mysliman kryesisht gjat shek. XVIII., pr ka thot se sht nj segment letrar m pak i studiuar n historin e letrsis shqipe, dhe pasi sqaron fenomenin e ktij emrtimi letrar, ajo thekson se letrsia shqipe me alfabet arab sht produkt i elits s re myslimane t krijuar n trojet shqiptare, pas vendosjes s turqve osman n Shqipri. Ajo lindi n radh t par si nevoj shpirtrore e ksaj elite pr t krijuar dhe shprehur n shqip etj. "Administrata e Perandoris Osmane Nuk I Ndryshoi Me Forc Toponimet E Popujve T Krishter T Ballkanit" sht kumtesa e studiuesit t njohur kosovar prof. dr. Ilijaz Rexha nga Prishtina, i cili na jep t dhna mjaft interesante pr tolerancn e administrats osmane e cila kishte sistemin e saj specifik administrativ-juridik, me ka ajo qysh n fillim u tregua tolerante ndaj institucioneve q i kishte hasur n territorin e ish Perandoris-bizantine dhe shteteve tjera t Ballkanit, duke mos i ndryshuar ligjet tradicionale dhe zakonore t popujve t krishter. Duke u bazuar n burimet shkrimore dhe arkivore, autori thekson se shihet qartazi q administrata osmane nuk kishte vepruar ashtu si kishte vepruar administrata e mhershme mesjetare sllave, ku shumicn e toponimeve t popujve autokton t Ballkanit, e sidomos ato t popullit shqiptar, i ndryshoi n mnyr arbitrare, duke i sllavizu trsisht etj. Ndrsa nga Instituti i Historis Nacionale t Maqedonis nga Shkupi, vjen prof. dr. Ahmet Sherif me punimin "Vakfet dhe roli i tyre n Perandorin osmane" i cili prezanton rolin e rndsishm t vakfeve q ka pasur n jetn e prditshme n zhvillimin e jets arsimore, kulturore dhe fetare-shpirtrore t popullats gjat Perandorin osmane. Autori shpjegon se vakfet e para n vendet e Ballkanit, jan paraqit menjher pas deprtimit dhe pushtimit t Osmanlinjve. Vakfet paraqitnin komplekse t mdha t prbra nga objekte t shumta fetare, bamirse dhe objekte me karakter profan t cilat ndrtoheshin me ndihmn e tyre, thekson mes tjerash studiuesi A. Sherif. "Fermant sulltanor dshmi t tolerancs ndrfetare n shtetin Osman" sht kumtesa e prof. dr. Nezir Bata i Universitetit t Tirans, i cili pasi jep shpjegime rreth prmbajtjes s vlerave estetike dhe artistike t konsiderueshme t fermanve t cilat shprehen edhe n aspektin stilistikor, kaligrafik, dekorativ etj., dhe q shtrihen n nj hapsir kohore pr nj periudh gati 600 vjeare, dhe n nj hapsir gjeografike q sjellin t dhna pr historin e mbi 20 shteteve t pavarur t formuara pas shkatrrimit t Perandoris Osmane, ai shpjegon pr tolerancn e ksaj perandorie ndaj popullsive dhe grupeve jo myslimane gj q tregon edhe fakti q emrat dhe fet e vendeve Ballkanike vazhduan t ekzistonin gjat gjith sundimit Osman. Fermant n vazhdim thot autori, tregojn se politika e taksave e ndjekur nga shteti osman ishte shum e kujdesshme. Tema tjetr e radhs "Forma dhe prmbajtja e fermanve sipas burimeve arkivore" e Dr. Entela Mua, nga Arkivi shtetit t Tirans, jep t dhna interesante pr Perandorin Osmane rreth saktsis n organizimin dhe funksionimin e saj, duke filluar nga elementet q n pamje t par duken jo fort t rndsishme e deri n hallkat m t ndrlikuara, nga elementi m i thjesht e deri tek ato t hartuara nga vet padishahu, dhe vazhdon duke theksuar q krijimit t ktyre dokumenteve u sht kushtuar kujdes deri n detaje m t imta. M pas fillon me sqarimin e dokumenteve ve e ve prej asaj q i prkiste vet padishahut, t atyre me urdhra shtetrore, dokumente brenda qytetit dhe zyrave, dokumente me raporte dhe lutje-krkesa e shum t tjera. Autorja pastaj sqaron problemet e trajtuara n fermant sipas degs s veprimtaris e cila reflektohet n prmbajtjen e tyre q i ndan n shtat grupe duke dhn shpjegime t duhura ve e ve. Prof. dr. Nevzat Yalintaş, n punimin me titull "Islami drejtsia dhe Osmant", jep t dhna interesante studimore n lidhje me
prcaktimin e drejtsis n islam, ku duke zbrthyer drejtsin e cila thot autori ka prejardhje hyjnore ndalet n pika t shkurta n drejtsin n nivel t individit, drejtsinsi themel i sistemit social etj. Pastaj kalon n vlerat m t ndritura t Qytetrimit dhe t Kulturs Osmane q i bn Osmant t njohur, si pr shembull: Drejtsia, shteti ligjor, barazia, liria e plot fetare, punt botore dhe kshtu me radh. Ndrsa Dr. Mehmet Ayka-koordinatori i puns sociale pran ambasads turke n Tiran i cili kishte zgjedh kumtesn me temn "Kndvshtrimi i shtetit osman mbi qeverisjen dhe shrbimin (shembuj nga urdhresat)" n t ciln prqendrohet pr Listn e amaneteve t zotrimeve, Arshivat Osmane, Urdhresat. Pastaj bn fjal pr urdhresat q ruhen n arkivat e Shqipris, dhe pr shembuj q vinin nga Urdhresat lidhur me Shqiprin, Urdhresa q i sht drguar gjykatsit t ligjit t Beogradit, n t ciln bhet fjal pr ligjin e sulltan Sylejmanit, q i mbron t drejtat e popullit, i cili jeton n zonn e Beogradit, q lidhet me Shqiprin e pushtuar n luftn e Kosovs t vitit 1389, e deri tek nj urdhres e t drejtave t njeriut drguar gjykats s Beogradit n vitin 1558. Me nj material mjaft joshse pr interesin e historis ton kombtare, shkruar m ndryshe nga ato deri m tani, me prjashtim t disave, vjen Prof. dr. Muzafer Tufan, me trajtesn e tij q mban titullin "Toleranca Osmane q mbrojti identitetin e popullit shqiptar" i cili me nj shpjegim t thell dhe t qart q si shprehet prof dr. Nevzat Yalintasi, tregon nj profesionalizm mbi historin e popujve t Ballkanit, me t ciln me pa dyshim jep nj ndihmes shum t madhe pr kt shtje. N fund t ksaj trajtese prve t dhnave tjera autori ka ln vend, me ka pasurohet edhe m tepr ky shkrim, pr prezantimin e t gjith Kryeministrave, kryesekretarve dhe kapitenve t flotave Osmane me origjin shqiptare. N ka prmenden 9 kapiten flotash, 5 kryesekretar dhe 35 kryeministra.
Nocioni i mirkuptimit sht nj nocion q ka nj histori kultur dhe filozofi fetare. Kshtu e fillon punimin e tij as. prof. dr. Ahmet Hikmet Eroğlu nga Universiteti i Ankaras, Fakullteti Teologjik, me titull "Mirkuptimi i shtetit Osman ndaj atyre q nuk ishin mysliman" dhe vazhdon me zbrthimin e ksaj trajtese duke u prqendruar n politikn q ndiqte shteti osman n lidhje me popujt jomysliman, pastaj me mirkuptimin e treguar ndaj njerzve jomysliman n certifikatat e tyre, duke br fjal pr shtetin osman e cila ishte e organizuar sipas atij sistemi q quhej sistemi popullor, e q ky sistem popullor thekson m tej autori ka qen nj sistem jo i mbshtetur n rac, por n besim. N nj sistem t till njerzit jan organizuar sipas besimeve t tyre n 'mnyr ata edhe i kan vendosur kontaktet me shtetin. Pedagogu n degn e Gjuhs dhe Letrsis Turke n Universitetin e Shkupit, Dr. Fadil Hoxha sjell kumtesn "Rreth poetve shqiptar n poezin e divanit Osman", n t ciln pasi q jep sqarime rreth etimologjis s fjals tezkire nga gjuha arabe "ziker", q do t thot dika q shrben, q bhet shkak pr t kujtuar e q n fushn e letrsis ka nj game shum t gjer t prdorimit, ai n qendr t objektivit t ktij shkrimi e ven njfar Ali Emiri i cili n veprn e tij "Tezkire-i Shuarayi Amid" flet pr autobiografin e gjithsejt 212 poetve t ndryshm t cilt me shkrimet e tyre kan kontribuar n poezin e divanit osman, n mesin e t cilve bn fjal edhe pr 20 poet t njohur shqiptar q kan vepruan brenda kufijve t Shqipris, prej t cilve nnt jan nga Shkodra, katr nga Tirana, tre nga Kruja, dhe nga nj prej Peqini, Ulqini, Kavaja, dhe Zileja. Ndrsa n vijim t ksaj kumtese autori i prezanton edhe emrat e tyre. Dr. Giyasettin Aytaş sjell trajtesn me
temn "Analizat thelbsore t nocionit t mirkuptimit n dokumentet e periudhs Osmane dhe Shqipria". Autori pasi ndalet n prgjithsi mbi nocionin "mirkuptim" ai ndalet edhe mbi rndsin q ka ky nocion pr shtetin dhe individin. Dr. Aytaş n kt punim m tepr prqendrohet rreth rolit t tarikatit bektashi n Shqipri, pr ka thot se shtrirja e bektashizmit n Shqipri sht m tepr nj fryt i gjendjes politike, historike, fetare, kulturore, ekonomike dhe ushtarake, etj. dhe m pas e jep historikun e informacioneve t para t bektashizmit n Shqipri, duke e prcjell me disa urdhresa t sulltanve. Trajtesa tjetr e radhs "PAQJA, SIGURIA DHE DREJTSIA N MODELIN OSMAN" me nntitull Rikthimi i Paqes Kundra Dhuns Globale, i autorit nga Turqia Dr. Hilmi Demir, i cili me punimin e vet mundohet t jap shpjegime pr bazat juridike dhe morale t modelit Osman, e cila pr tu sjell paqen dhe vlerat fetare dhe filozofike mbshtetjen e gjente tek nj siguri dhe drejtsi e mirfillt. N shembujt q i sjell autori m von shihet se n rajon roli kryesor do t jet i politiks paqedashse Osmane dhe Shqiptare. Prve ksaj autori n kt kumtes duke br krahasime bn fjal edhe pr fenomenin e globalizmit q po e prjetojm sot. Ndrsa shkrimi "Gjendja Administrative e Zons s Shqipris s Jugut n Periudhn Klasike dhe mnyra e Drejtimit t Perandoris Osmane n Shqipri" i autorit Dr. nder Bayir, prve titullit m t gjat prej t gjitha kumtesave tjera t mbajtura n kt konferenc, ajo gjithashtu, edhe pr nga prmbajtja sht m e gjata me rreth 50 faqe. Kt trajtes autori e ka nda n tri pjes q ofrojn t dhna mjaft t pasura, duke filluar prej gjendjes administrative t zons s Shqipris s jugut n periudhn klasike me regjistrat e zonave q supozohet t jen banuar nga shqiptart, pastaj kalon n njsite administrative t Livas s Vlors n Ejaletin e Rumelis sipas regjistrit numr TD 99 te vitit 926 H., e deri tek mnyra e qeverisjes s perandoris Osmane n Shqipri, n t ciln prfshihen aktiviteti i lidhjeve publike, jeta fetare, arsimi, administrat-financa etj. t cilat prcjelln me faksimile dokumentesh. Ndrkaq q kumtesa e fundit n kt libr sht e Dr. Mustafa Bali-t , pedagogut n Universitetin e Tirans, me titull "Stili zyrtar osman n fermane". Autori pas sqarimit etimologjik t fjals ferman q vjen nga Persishtja dhe ka kuptimin urdhr, urdhres, ai kalon pr t sqaruar kuptimet e prafrta q hasen n burime t ndryshme. Ndrsa q n vazhdim na bie n sy nj estetik e shum anshme t cilin autori pr interesa studimi e ka ndar n kt mnyr:
Ann figurative me nn grupe si: a) shkrimet, b) vendosja mbi flet c) zbukurimet, dhe Ann letrare si: a) semantik dhe b) vokale etj. pastaj jepen edhe disa sqarime n lidhje me kto.
Me siguri se shfrytzimi i ksaj vepre nga ana e studiuesve (lexo historianve) paraqet nj interes t madh dhe t veant, q n t ardhmen t shkruhet dhe t flitet pak m objektivisht rreth s kaluars ton kombtare e posarisht t kohs s qndrim pesqind vjear turk n vendet Ballkanike.

mesazhi.com