Roli Historik I Demonstratave Shqiptare Të Vitit 1968

Llapi · 19-03-2008, 11:29

Sheradin BERISHA: ROLI HISTORIK I DEMONSTRATAVE SHQIPTARE TË VITIT 1968

Përmbajtja e lëndës:

- Pozita kushtetuese e Kosovës dhe e viseve tjera shqiptare në ish -Jugosllavi, në periudhën 1946-1968;
- Konfliktet politike në mes të forcave byrokratike dhe atye unitariste (për çëllime sunduese), që rezultuan me shkarkimin e Rankoviqit - në plenumin e Brioneve;
- Debatet e nxehta publike për ndryshimin e kushtetutës së vitit 1963 dhe avansimin e statusit të Kosovës në republikë;
- Dyftyrësia e Fadil Hoxhës;
- Demonstratat studentore të vitit 1968 në Kosovë dhe në viset e tjera shqiptare:
- Kush i organizoi Demonstratat e tetorit 1968 në Prizren, në Therandë (ish – Suharekë) dhe në Pejë?
- Kush e përbënte ”Komitetin e Studentëve”, i cili përgatiti demonstratat e nëntorit 1968 ?
- Si u morë vendimi për organizimin e demonstratave në disa qytete të Kosovës më 27 nëntor 1968 ?!
- Si u zhvilluan demonstratat e 27 nëntorit 1968, në Prishtinë, në Ferizaj, në Gjilan dhe në Besianë (ish – Podujevë) ?!
- Demonstrata në Prishtinë;
- Demonstrata në Ferizaj;
- Demonstrata në Gjilan;
- Demonstrata në Besian (ish-Podujevë)
- Çfarë masash politike propozoi Veli Deva ndaj organizatorëve të demonstratave ?!
- Kush i gjykoi - denoi në „emër të popullit“ organizatorët e demonstratave?
- Si u organizuan demonstratat e dhjetorit 1968 në Tetovë?
- Kush u denua për organizimin e demonstratave në Tetovë?
- Përfundim.

Pozita kushtetuese e Kosovës dhe e viseve tjera shqiptare në ish - Jugosllavi, në periudhën 1946-1968

Dihet mirëfilli se pas Luftës së Dytë Botërore, Kosova me Kushtetutën e parë të Republikës Federative Popullore të Jugosllavisë, miratuar më 31 janar 1946, u definua si njësi autonome territoriale - administrative brenda Serbisë e quajtur: ”Qarku Autonom i Kosovës dhe Metohisë (QAKM)”. Dhe, ky bashkim i dhunshëm i Kosovës me Serbinë qe vetëm një pjesë e padrejtësisë që u bëhej shqiptarëve të ndarë nga Shqipëria londineze, për faktin se kompaktësisë gjeografike të Kosovës iu shkëputën trevat etnike shqiptare në Maqedoninë Perëndimore, në Mal të Zi por edhe Presheva, Medvegja dhe Bujanoci, ku shqiptarët ishin shumicë.
Akti më i lartë juridik-kushtetues i QAKM-s ishte statuti, i cili duhej të ishte në pajtim me Kushtetutën e RFPJ dhe atë të Sërbisë. Pas aneksimit të Kosovës (Republikës së Sërbisë) dhe pas sanksionimit të statutit të QAKM-s, shteti jugosllav e vazhdoi politikën diskriminuese ndaj shqiptarëve në çdo sferë të jetës. Në të gjitha dokumentet kushtetuese federative dhe republikane, nga viti 1946 deri në vitin 1963, statusi i gjuhës shqipe, ashtu si statusi i autonomisë së Kosovës, erdhi duke u rrudhur dhe në këtë kontekst e gjithë jeta private, shoqërore e politike e shqiptarëve ishte vënë nën kontrollë të plotë të UDB-së, e cila kishte hapur rreth 120 mijë dosje për shqiptarët. Me Kushtetutën e 7 prillit 1963, RFPJ shndërrohet në Republikë Socialiste Federative të Jugosllavisë (neni 1), ndërkaq Kosova shpallet Krahinë Autonome (neni 111), ndërsa shqiptarët nga nocioni “pakicë kombëtare” me këtë Kushtetutë u definuan si ”kombësi”. Kjo Kushtetutë nuk kishte sjellur ndonjë ndryshim esencial në trajtimin e shqiptarëve, por megjithatë sinjalizonte ndryshime që mund të bëheshin në të ardhmen.

Konfliktet politike në mes të forcave byrokratike dhe atye unitariste (për çëllime sunduese), që rezultuan me shkarkimin e Rankoviqit - në plenumin e Brioneve

Shqiptarët gjatë periudhës 1948-1966 (që në popull quhej si koha e Rankoviqit), u përballën me një fushatë të egër shkombëtarizimi e shpërnguljeje masive nga trojet e tyre stërgjyshore. Krahu shovinist serb, i drejtuar nga Aleksandër Rankoviqi, sekretar i Komitetit Qëndror të LKJ-së, ministër i Punëve të Brendshme dhe nënkryetar i Republikës Socialiste Federative të Jugosllavisë, gjatë kësaj periudhe pushtetin e vet të dhunës mbi shqiptarët e ushtroj nën ombrellën e kryetarit J.B.Tito. Asokohe A.Rankoviqi, bënte politikën e kuadrove partiake e shtetërore në të gjitha republikat e posaqërisht në Serbi dhe mbikëqyrte të gjitha institucionet partiake, shtetërore dhe ushtarake, madje ai mbikëqyrte edhe punën e jetën private të kryetarit të shtetit e të Partisë -Titos.

Së këndejmi, në fillim të viteve të 60-ta kur kreu shtetëror jugosllavë nisi një reform ekonomike në shkallë vendi, për shkak të pabarazisë ekonomike lindën kundërshtimet e para ndërmjet republikave, të cilat shumë shpejt u shndërruan edhe në konflikte të hapura politike. Kjo situatë e rëndë u shpërfaq në disa mbledhje të Komitetit Ekzekutiv të LKJ-së, të zhvilluara në nëntor të vitit 1965 e shkurt të vitit 1966. Pushtetarët serb, që me kohë kishin zënë pozita sunduese politike në federatë (UDB, ushtri, polici e në aparatin burokratik), meqë këtë reformë ekonomike me kërkesat e saj decentralizuese, e shihnin si formë të avancimit të Sllovenisë e Kroacisë dhe si një rrezik për dobësimin hegjemonist të tyre, atëherë u vunë në lëvizje për t´iu kundërvënë reformave të tilla.
Në këto zhvillime politike u krijuan dy forca rivale: forcat burokratike decentralizuese në krye me Titon dhe ato unitarise serbe në krye me Rankoviçin. Për t´i sfiduar forcat unitariste serbe në radhët e pushtetit, Titoja në qershor 1966 në mbledhjen e KE të KQ të LKJ-së formoj një komision të posaqëm, për të shqyrtuar veprimtarinë e aparatit të Sigurimit të Shtetit (UDB-së), që drejtohej nga Aleksandër Rankoviç. Dhe, në Plenumin e IV të KQ të LKJ-së të mbajtur më 1 korrik 1966 në Brione, fuknsionarët më të lartë të UDB-së si A.Rankoviç, Svetisllav Dolasheviç... akuzoheshin se kishin keqpërdorur pozitën, se nëpërmjet të rrjetit të gjerë të bashkëpunëtorëve të tyre në organizatat punuese e madje edhe në parti kishin synuar të vendosnin kontrollin mbi njerëzit e thjeshtë deri tek udhëheqësit më të lartë politik në vend, duke përfshirë këtu edhe vetë Titon. Ky Plenum rezultoi me dorëheqjen e Rankoviqit prej detyrave të partisë dhe të UDB-së, ndërsa në mbledhjen e dhomave të Kuvendit federativ, më 14 korrik 1966 ai dha dorëheqje si deputet dhe nënkryetar i RSFJ-së.
Në tetor të atij viti KQ i LKJ-së e përjashtoi A.Rankoviçin nga LKJ-ja, dhe pasi ka filluar një proces gjyqësor kundër tij dhe bashkëpunëtorëve tjerë është ndërpre, për shkak të numrit të madh të njerëzve, ndër ta shumë personalitete të larta politike, që ishin përfshirë në veprimtarinë kriminale të organeve të UDB-së. Denimi verbal i Rankoviçit, duke u ngarkuar me përgjegjësi për çrregullime serioze në shërbimin e Sigurimit të Shtetit, më shumë ishte një taktikë dinake e J.B.Titos, sepse ai me kohë i dinte të gjitha deformimet që ndodhnin në organët e UDB-së. Në Plenumin e Brionit nuk u tha asnjë fjalë për arsyet e vërteta të shkarkimi të Rankoviçit, pra për kundërshtimin e tij ndaj Reformave ekonomike e ndaj sistemit të vetadministrimit ,sepse fajësimi për shkeljet e shpërdorimet e rënda të përditshme të organeve të UDB-së, ishte një akuzë, e cila nga të gjitha shtresat e popullsisë pranohej më lehtë dhe ngjallte kundër tij një revoltë shumë më masive se sa të denoncojë kundërshtimet e tij ndaj Reformës ekonomike apo vijimsinë e kursit të vetadministrimit, ku iniciatorë ishte vetë Tito dhe grupi i tij.
Në kuadër të fushatës që ndërmori J.B.Tito për të goditur Rankoviçin, një vend të posaqëm kishin edhe shqiptarët. Shkarkimi i Rankoviçit dhe ithtarëve të tij nga postet e rëndësishme shtetërore e partiake, ndonëse ishte goditje serioze për regjimin e egër policor në Jugosllavi, njëherësh vinte në dukje edhe kontradiktat ndërnacionale dhe luftën e ashpër që po zhvillohej për pushtet në gjirin e udhëheqjes së saj. Brenda politikës koniunkturale, për të vendosur një ekuilibër të ri midis klaneve... kreu i PKJ (më pas LKJ-së) J.B.Tito filloi t´u ”buzëqesh” edhe shqiptarëve. Si fillim, pati kujdes të fshinte nga kujtesa popullore krimet e bëra prej vetë atij dhe Rankoviçit, dhe në diskutimet publike për “denoncimin” e veprimtarisë së klanit rankoviçian, u përpoq që ta thejë kompleksin e inferioritetit që u ishte imponuar shqiptarëve.

Debatet e nxehta publike për ndryshimin e kushtetutës së vitit 1963 dhe avansimin e statusit të Kosovës në republikë

Në këto rrethana për shqiptarët u krijua një klimë paksa më e relaksuar politike dhe duke e shfrytezuar këtë krizë të krijuar, një pjesë e intelegjencës shqiptare dhe disa segmente politike filluan të flasin hapur për padrejtësitë që i bëheshin popullit shqiptarë në arsim, kulturë dhe në fusha tjera të jetës politike e shoqërore. Këto hapsira lirije u bënë edhe më të mëdha në vitin 1967, pas fillimit të debatit publik për amandamentet e reja që do të ndryshonin Kushtetutën e RSFJ-së, kushtetutat e republikave dhe statutet e krahinave autonome të vitit 1963.
Në gamën e gjerë të diskutimeve rreth këtyre amandamenteve, në Kosovë nga dita në ditë problemi i pazgjidhur kombëtar u bë mbizotrues. Për pozitën kushtetuese të Kosovës, më 14 korrik 1967 dhoma krahinore e Kuvendit Popullor të KA të Kosovës vendosi formimin e ”Komisionit për studimin e çështjeve që kanë të bëjnë me ndryshimet dhe plotësimet e Statutit”. Me këtë rast Kryetar i këtij Komisioni u zgjodh Fadil Hoxha - kryetar i Kuvendit Krahinor të Kosovës. Ky komision hartoi ”projektin e propozimeve për ndryshimin dhe plotësimin e Statutit të KA Kosovës”, në konsultim edhe me Komisionin kushtetues të RSF të Jugosllavisë dhe atë të Serbisë. Ky “projekt” më 22 prill 1968 iu dorëzua KE të KK të LK të Kosovës dhe në diskutimet që pati, u vunë në dukje shumë pasaktësi që kishte në Kushtetutën ekzistuese (federative e atë republikane) të vitit 1963, lidhur me pozitën e KA të Kosovës. Në verën e vitit 1968 diskutimet për ndryshimet dhe plotësimet në Kushtetutën federative dhe në atë republikane të v.1963, lidhur me pozitën që duhej të kishte KA e Kosovës, u zhvilluan edhe në aktivet politike komunale të LK-së. Debati i parë u zhvillua në Gjakovë më 18-20 gusht 1968, për të vazhduar pastaj në Pejë, në Prishtinë, në Deçan, në Gjilan, në Gllogovc, në Lipjan, në Podujevë, në Prizren etj.
Në këto aktive u kërkua që Kushtetuta federative të garantonte të drejtën e vetvendosjes së shqiptarëve, ashtu si kombet tjera të Jugosllavisë; që Kosova të ishte njësi federale d.m.th republikë; që si ligj themelor i krahinës të ishte Kushtetuta e jo Statuti; që në dhomën e kombeve Kosova të kishte 20 deputetë, sikundër dhe republikat e tjera; që të zyrtarizohet përdorimi i simboleve kombëtare; që emri i krahinës të ndryshohet nga Kosovë - Metohi në Kosova - Kosovo; që Kosova të ketë gjyqin e vet suprem dhe kushtetues dhe të jetë i lidhur me gjyqet respektive në nivel të federatës; që të sigurohet barazia e gjuhës shqipe në nivel federativ; që në kushtetutën federative populli shqiptar të mos emërtohej në mënyrë fyese ”shiptari” por ”albanci”; që të precizohej në këtë kushtetutë e drejta për riatdhesim jo vetëm për pjestarët e kombeve, por edhe për pjestarët e kombësive etj.
Tubimeve të tilla publike, paraprakisht i ndihmuan edhe tri ngjarje të rëndësishme historike, të cilat tek shqiptarët ringjallën dinjitetin dhe krenarinë kombëtare:
- Konferenca Albanologjike e mbajtur në Tiranë (17 janar 1968) dhe Simpoziumi shkencor mbajtur në Prishtinë (9-12 maj 1968), me rastin e 500 vjetorit të vdekjes se kryetrimit Gjergj Kastriotit - Skënderbeut, ku morrën pjesë studjues shqiptarë e të huaj të fushave të historisë, të letërsisë, të gjuhësisë, të folklorit dhe të etnografisë;
- Konsulta e njësimit të gjuhës Shqipe e mbajtur më 22 - 23 prill 1968 në Prishtinë, në të cilën u konstatua se si “gjuhë letrare e shqiptarëve në Jugosllavi njihej njëzëri gjuha letrare e shtetit amë (Shqipërisë)”.
- Manifestimet e shumta, të mbajtura me rastin e 90 vjetorit (qershor 1968) të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit.
Meqenëse kërkesa që Kosovës t´i njihet statusi i Republikës, shpejt u përqafua nga poulli shqiptar dhe u bë kërkesë gjithëpopullore, çarqet shoviniste serbe për ta penguar këtë trend të ngjarjeve, më 31 gusht 1968 në një mbledhje të zgjeruar të kryesisë së Komitetit Ekzekutiv Krahinor të mbajtur në Prishtinë, gjykuan ashpër kërkesën që Kosova të bëhet Republikë. Në konkluzionet e miratuara në këtë mbledhje, nën presionin e serbëve u vendos, që ”në Kosovë nuk duhej të shtrohej kërkesa për republikë e vetëvendosje” dhe të ndalohen diskutimet për këtë çështje. Pavarësishtë nga këto vendime, zhvillimet e diskutimeve në aktivet politike të komunave të kosovës treguan qartë se aspirata e shqiptarëve për republikë ishte e fuqishme.
Alternativa e Republikës së Kosovës u shtrua edhe në një takim të delegacionit shqiptar që pati me Titon dhe Kardelin në tetor 1968, mirëpo Titoja (pavarësisht që kjo kërkesë kishte dalur nga tubimet e gjera të popullit shqiptar) në mënyrë diplomatike e kundërshtoj alternativën e republikës, duke deklaruar se ”republika nuk është shkop magjik e as i vetmi faktor që mund t´i zgjidh të gjitha problemet”, dhe konkludoi se ”zgjidhja e statutit të Kosovës dhe sigurimi i të drejtave të plota të krahinës duhet të realizohet brenda kuadrit të RS të Serbisë! Me këtë ”sugjerim” Titoja i mbylli diskutimet në rrugë legale për statusin e republikës.

Dyftyrësia e Fadil Hoxhës

Kundërshtimi i kreut jugosllav, i sinjalizoi qartë strukturat politike në Kosovë, për luftimin e opcionit të Republikës me të gjitha mjetet. Burokracia politike shqiptare, e cila deri në vitin 1966 qe zbatuese e verbët e politikës shoviniste të Rankoviqit, në këto rrethana për të dëshmuar lojalitet dhe basnikri të plotë ndaj politikës së reklamuar të Titos, për Socializmin Vetqeverisës, për vëllazërim - bashkimin e plotë e të slloganeve të tjera, doli hapur kundër kërkesës për Republikë.
Dy qëndrime të Fadil Hoxhës (Kryetar i Komisionit) duket se e vërtetojnë këtë përfundim. Më 22 prill 1968 në mbledhjen e Komitetit Krahinor të LK të Kosovës F.Hoxha deklaron: ”Gjatë disa mbledhjeve të zhvilluara në Beograd, unë kam thënë se mospranimi i këtyre kërkesave (Kerkesa republikë - vërejtja ime) dhe propozimeve të tjera, të cilat sipas mendimit tonë janë shumë realiste dhe të domosdoshme do të na detyrojnë të kërkojmë mënyra tjera për të gjetur zgjidhje”. Ndërkaq, në tetor të atij viti, në një mbledhje të Kuvendit të Kosovës ai thekson: ”Ne nuk jemi të orientuar për republikën. As Komisioni, as faktorët tjerë politikë të Kosovës, të cilët mbi vete e kanë përgjegjësinë e plotë, e as faktorët tjerë jashtë Kosovës, nuk janë të orientuar për krijimin e republikës”!!
Me këto veprime, Fadil Hoxha dhe përgjithësisht politikanët shqiptar kanë dëshmuar qëndrimet e tyre të dyzuara, pavendosmërinë për t´i tejkaluar kornizat e autonomisë, dhe për t´u përballuar me guxim karshi presionit serb e jugosllav, në mënyrë që të zgjidhet për momentin çështja kombëtare nëpërmjet satusit të republikës. Fushata antirepublikë e zhvilluar nga strukturat autonomiste nuk u mirëprit në popull, e veçanërisht nga intelektualë e studentë, që vepronin në kuadër të organizatave politike ilegale të kohës. Deri në vitin 1968, ndonëse të gjitha grupimet politike ilegale kishin si synim të vetin - çlirimin e Kosovës me viset tjera shqiptare dhe bashkimin e tyre me Shqipërinë, pa hequr dorë nga nga ky qëllim, do të angazhohen edhe për jetësimin e opcionit të Republikës, të përfshirë këtu Kosovën dhe viset tjera shqiptare nën Jugosllavi dhe kjo u konsiderua si shkalla e parë për realizimin e bashkimit kombëtar.

Demonstratat studentore të vitit 1968 në Kosovë dhe në viset e tjera shqiptare

Ndonëse viti 1968 njihet si vit i lëvizjeve studentore në Evropë, ku universitetet më të njohura të Francës, të Gjermanisë dhe të Anglisë u përfshinë në valën e trazirave studentore të së”majtës së re”,megjithatë ato nuk reflektuan aspak tek lëvizja studentore shqiptare e Kosovës,për faktin se lëvizja studentore evropiane kishte karakter social,ishte lëvizje shoqërore dhe synonte një rend më të mirë shoqëror, ndërkohë që lëvizja studentore e Kosovës kishte karakter kombëtar,karakter të rezistencës kundër një robërie të egër shekullore. Në qershor 1968 shpërthyen demonstratat studentore edhe në Beograd,të cilat ndonëse u përpoqën të manifestonin jehonën e demonstratave studentore të Evropës,ato u përshkuan me kërkesa ultranacionaliste e shoviniste. Në këto rrethana u planifikuan demonstratat studentore në Kosovë.

Kush i organizoi Demonstratat e tetorit 1968 në Prizren, në Therandë (ish – Suharekë) dhe në Pejë?

Në Kosovë demonstratat e inicuara nga grupimet e organizuara studentore, fillimisht shpërthyen në tetor, vazhduan në nëntor dhe përfunduan në dhjetor 1968. Demonstrata e parë, pas Luftës së Dytë Botërore, u organizua më 6 tetor 1968, në qytetin e Besëlidhjes shqiptare në Prizren. Vatër kryesore e saj ishte Shkolla e Lartë Pedagogjike ”Xhevdet Doda” në këtë qytet. Në organizimin e demonstratës u shquan studentë, nxënës e arsimtarë të Gjimnazit: Meriman Braha, Isa Demaj, Pashk Laçi, Haxhi Maloku, Zymer Neziri, Gjergj Camaj, Shpresë Elshani, Simon Kuzhnini, Rafet Rama, Lemane Braha, Pjetër Dreshaj, Isë Morina etj, ndërsa u përkrahën edhe nga intelektualë, zejtarë të qytetit dhe fshatarë të fshatrave përreth.
Demonstruesit e grumbulluar në afërsi të SHLP - ”Xhevdet Doda”, tek vendi Qafa e Pazarit (tani Qafa e Kishës), të prirë nga flamuri kombëtarë, që mbanin lartë vajzat Shpresë Elshani dhe Lemane Braha, marshuan në drejtim të sheshit ”Shadërvan” dhe kaluan rrugës kryesore duke brohoritur parullat: ”Rroftë flamuri kuq i e zi!”, ”Rroftë populli shqiptar!”, ”Duajm Universitet!”, ”Duam barazi!” dhe Kosova Republikë!”. Masa e demonstruesve që tashmë kishte arritur në rreth 3 mijë vetë, pas paraklalimit rrugëve të qytetit u grumbulluan në sheshin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit.
Para demonstruesve në shesh, organizatorët: Meriman Braha, Isa Demaj e Zymer Neziri shpalosën Flamurin Kombëtar, ndërsa Haxhi Maloku e mbante në duar me krenari. Pasi iu bënë nderime drejtuesve të LSHP-së, Abdyl Frashërit dhe Ymer Prizrenit, para shtatoreve të tyre, u lexua edhe një letër ku u paraqitën synimet e popullit shqiptar, që të jetojë i lirë si popujt e tjerë; t´i gëzojë të gjitha të drejtat ashtu si popujt tjerë në Federatë; të flasë lirisht kudo gjuhën e vet shqipe dhe t´i përdorë lirisht simbolet e veta kombëtare; të shkollohet në gjuhën amtare nga fillorja e deri në universitet; të ketë punë edhe për shqiptarët, në administratë të përdoret gjuha shqipe etj. Masa e tubuar për të manifestuar kërkesat për barazi kombëtare, nga sheshi i lidhjes, marshuan rrugëve të qytetit për t´u kthyer mëpastaj sërish në sheshin e selisë së LSHP-së dhe nga aty u shpërndanë të qet. Gjatë tërë kohës, demonstruesit ishin nën vëzhgim të forcave të mëdha policore, të cilat për të mos eskaluar situata në përmasa të paparashikueshme, nuk intervenduan për shpërndarjen e tyre. Pas kësaj demonstrate u arrestuan disa nga organizatorët e saj, të cilët pasi u mbajtën 2-3 javë në izolim u liruan, me qëllim që të mos i jepet publicitet kësaj ngjarje të madhe historike.
Një demonstratë e ngjashme me këto kërkesa, dy ditë më vonë (8 tetor) u organizua edhe në Suharekë, nga veprimtarët: Hamëz Morina, Haxhi e Ajshe Bajraktari etj. Ndërkaq demonstrata e tretë u mbajtë më 27 tetor 1968 në Pejë. Organizatorë të demonstratës ishin: Skënder Kuçi, Isa Demaj, Zyber Neziri, Ramadan Blakaj, Xhemail Gashi etj, të cilët për të qenë pjesmarrja sa më masovike në demonstratë shkruan dhe shpërndanë një thirrje drejtuar popullit. Ditën e caktuar, në orën 14 nxënësit dhe studentët e Shkollës së Lartë ekonomike-Komerciale në Pejë, u brumbulluan në oborrin e shkollës Normale ”Ali Kelmendi”. Aty iu bashkuan edhe nxënësit e shkollës bujqësore ”Boris Vukmiroviq”. Nga kjo qendër shkollore që gjindet në Vitomiricë, demonstruesit, duke ju prirë i riu Skënder Kuçi me flamurin kombëtar në dorë, marshuan rrugës që vjen prej Mitrovicës në drejtim të Pejës, e cila të shpien në qendër të qytetit.
Gjatë rrugëtimit, demonstruesit u përpoq t´i ndalonte Kryetari i Komitetit të Lidhjes së Rinisë së Pejës Lekë Vuksani, por nuk pati sukses. Një pjesë e demonstruesve, ndërkohë shkuan në tregun e qytetit dhe ju bënë thirrje tregëtarëve që t´i bashkohen demonstratës. Me këtë rast tregu u boshatis dhe të gjithë u solidarizuan me studentët dhe nxënësit. Në ato momente numri i demonstruesve arriti në rreth 7 mijë veta. Kjo masë demonstruesish në orën 15 u grumbulluan në sheshin e qytetit, përpara Kuvendit të Komunës dhe aty mbi çoshkun e “Rilindjes” (që ishte përskaj ndërtesës së Komunës) përreth 20 minuta e mbajti një fjalim S.Kuçi. Më pastaj edhe 2-3 të rinjë tjerë hipën përmbi çoshk dhe brohoritën parulla për: flamurin, për Kushtetutën, për Republikën, për universitetin etj dhe masa e tubuar me ovacione të vazhdueshme i përsëriste këto parulla. Meqenëse demonstrata ishte paqësore dhe s´pati dëme materiale, formacionet e policisë edhe pse të përgatitur me të gjitha paisjet për intervenim, nuk patën urdhër për shpërndarjen e demonstruesve, nga frika e eskalimit të situatës në përmasa të paparashikueshme. Me demonstratën e Pejës u përmbyllë cikli i parë i demonstratave shqiptare, të cilat pushteti, duke dashur t´i minimizojë ato, organizatorët e saj nuk i dënoi shumë, përveçse me disa ditë burg për kundërvajtje.

Kush e përbënte ”Komitetin e Studentëve”, i cili përgatiti demonstratat e nëntorit 1968 ?

Vazhdimi i demonstratave në muajin nëntor 1968 shënon artikullim më të zëshëm të kërkesës për vetëvendosje të shqiptarëve. Grupin e organizatorëve të demonstratave të nëntorit 68, që do të quhej “Komiteti i demonstratave” e përbënin studentë të fakulteteve të Prishtinës. Anëtarë të këtij grupimi ilegal politik ishin:

- Osman (Xhemail) Dumoshi, nga Prishtina - student i Fakultetit Teknik dega e Maqinerisë;
- Adil (Murat) Pireva - nga Lupçi i Poshtëm komuna e Podujevës, gazetar student me korrespodencë i Fakultetit Filozofik, dega e Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe;
- Selatin (Ismail) Novosella - nga Vushtrria me vendbanim në Prishtinë, student i Fakultetit Filozofik, dega e Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe;
- Ilaz (Ejup) Pireva - nga Lupçi i Poshtëm komuna e Podujevës - student i Fakultetit Teknik-dega e Maqinerisë;
- Xheladin (Jetish) Rekaliu - nga fshati Dobratin i Podujevës, student i Fakultetit Teknik-dega e Maqinerisë;
- Afrim (Ragip) Loxha - nga Peja, student i Fakultetit Teknik - dega e Maqinerisë;
- Skënder (Ismail) Muçolli - nga fshati Bajçinë i Podujevës, student i Fakultetit Teknik, dega e Ndërtimtarisë;
- Skënder (Ibrahim) Kastrati - nga fshati Karaçevë komuna Kamenicës, student i Fakultetit Ekonomik dhe
-Hasan (Hasan) Dërmaku - nga fshati Shipashnicë, komuna e Kamenicës, student i Fakultetit Filozofik - dega e Historisë.
Bërthama e këtij grupi formohet në qershor 1964, vetëm disa ditë pas zbulimit dhe arrestimit të organizatës atdhetare ”Lëvizja Revolucionare për Bashkimin e Shqiptarëve” LRBSH-së në krye me Adem Demaçin. Ky grup, duke pasur parasysh pasojat e burgosjeve të anëtarëve të LRBSH-së, fillimisht veprimtarinë e tij e përqëndroi në ngritjen ideopolitike, përmes leximit të veprave të ndryshme letrare e historiografike, përmes zhvillimit të debateve për çështje të ndryshme politike dhe pas një periudhe tri vjeçare, në gusht 1967 nis veprimtarinë konkrete në mënyrë të organizuar. Ky grup politik (fillimisht i paemërtuar) me rastin e riorganizimit më 1967, fushëveprimin e vet e përcaktoi duke u bazuar në programin dhe statutin e LRBSH-së, ashtu sikurse të gjitha grupet dhe organizatat tjera të mëvonshme, edhe pse mbanin emra të ndryshëm, programet do t´i kenë të njëjta, të LRBSH-s. Dhe jo rastësisht është thënë se të gjitha organizatat politike ilegale të asaj kohe, ishin vazhdim-transformim i organizatës së Adem Demaçit.

Si u morë vendimi për organizimin e demonstratave në disa qytete të Kosovës më 27 nëntor 1968 ?!

Gjatë periudhës gusht 1967 - gusht 1968, kur Kosova dhe viset tjera shqiptare jetonin nën ankthin e debatit publik për ndryshimet kushtetuese, ky grup dhe shumë intelektualë të tjerë atdhetarë u kyqën aktivisht në avancimin e pozitës kushtetuese të Kosovës. Në mbledhjet e tyre të shpeshta që mbaheshin në shtëpitë e Osman Dumoshit, të Selatin Novosellës dhe të Adil Pirevës, grupi me seriozitetin më të madh i analizonte rrethanat politiko-shoqërore dhe reagimet e pushtetit serbo-jugosllavë dhe të burokracisë politike shqiptare, kundër vullnetit të Shqiptarëve për të qenë të barabart, në kuadër të federatës jugosllave. Në varshmëri me situatën e krijuar, asokohe grupi i studentëve pas një sërë takimesh në fshatrat Lupç i Poshtëm dhe Bajçinë të Llapit dhe zhvillimit të një ankete gojore me të gjitha shtresat e shoqërisë shqiptare, hodhën idenë për organizimin e demonstratave në disa qytete të Kosovës. Gjatë mujave shtator, tetor dhe gjysmës së parë të nëntorit 1968 grupi politik i studentëve që tanimë do të emërtohet me emrin ”Komiteti i Demonstratave”,i bëri të gjitha përgatitjet për organizimin e demonstratave.
Rol të rëndësishëm në organizimin dhe orientimin politik të demonstratave të nëntorit 1968 kanë luajtur edhe atdhetarët: Ismail Dumoshi dhe Metush Krasniqi, të cilët qëndruan në prapaskenë (me insistimin e Osman Dumoshit) me qëllim që të ruheshin nga burgosja, për të vazhduar aktivitetin e tyre pa u hetuar nga UDB-a. Në një takim të mbajtur më 16 nëntor 1968 në shtëpinë e Osman Dumoshit, ku morën pjesë: Osman Dumoshi, Selatin Novosella, Adil Pireva, Ilaz Pireva, Afrim Loxha dhe Skënder Muçolli, është vendosur që më 27 Nëntor 1968 të organizohen demonstrata në disa qytete të Kosovës, si në: Prishtinë, Podujevë, Ferizaj dhe Gjilan. Të pranishmit morën detyra që të përfitojnë sa më shumë nxënës dhe studentë për pjesëmarrjen e tyre në demonstrata. Më 16 Nëntor 1968 Adil Pireva ka shkruar edhe një thirrje për demonstratë në vargje me titull: ”Eni në demonstratë”. Në Prishtinë është vendosur që demonstrata të filloi nga Fakulteti Filozofik.
Pas aktivitetit një javorë, më 23 Nëntor grupi takohet në shtëpinë e Selatin Novosellës, ku marrin pjesë edhe Xheladin Rekalu dhe Hasan Dërmaku dhe secili raporton për “aktivitetin e vet në përgatitjen e demonstratave”. Në këtë takim u vendos gjithashtu që të shkruhen parollat: ”Duam vetëvendosje”, ”Askush të mos luaj me fatin tonë”, ”Poshtë politika kolonialiste ndaj Kosovës”, ”Viset e banuara me shqiptarë t´i bashkohen Kosovës”, ”Për të drejtat tona gjakë do të derdhim”, ”Në një dorë kazmën e në tjetrën pushkën”, ”Duam Republikë” etj, të shumëzohen ato; të shkruhet një fjalim (që do të lexohet para demonstruesve); të sigurohen flamujë kombëtar etj. Dhe ky takim rezultoi me detyra konkrete: Osman Dumoshi, Hasan Dërmaku dhe Adil Pireva morën përsipër që të përpilojnë fjalimin; Skënder Muçolli dhe Ilaz Pireva t´i shkruajnë parollat sipas propozimeve të bëra në mbledhje; ndërsa Afrim Loxha dhe Skënder Muçolli u caktuan si roje e atyre që do ta lexojnë fjalimin para demonstruesve. Përveç këtyre detyrave, Osman Dumoshi ka shumzuar edhe këngën ”Poshtë Padrona padrejtësia... ” të cilën ua shpërndau pjesëmarrësve me qëllim që të këndohet gjatë demonstratave.
Me qëllim të koordinimit, Komiteti i demonstratave angazhoi Xheladin Rekaliun dhe Ilaz Pirevën të kontaktojnë me grupin e Podujevës: Hamit Abdullahu, Hakif Sheholli, Sabit Syla, Hasan Shala etj; ndërsa Skënder Kastratin dhe Hasan Dërmakun të kontaktojë me grupin e Ferizajit: Ramadan Hazirin, Ismet Ramadanin, Hasan Abazin.... dhe grupin e Gjilanit: Rexhep Malën, Fatmir Salihun, Irfan Shaqirin etj. Në këto takime, grupet u njoftuan edhe me platformën e organizimit të demonstratave.

Si u zhvilluan demonstratat e 27 nëntorit 1968, në Prishtinë, në Ferizaj, në Gjilan dhe në Besianë (ish – Podujevë) ?!

1.Demonstrata në Prishtinë
Ndonëse masat e rinisë studentore dhe masat e gjera popullore ishin njoftuar për kohën dhe vendin e fillimit të demonstratave, që në orët e para të pasdites, përkundër forcave të mëdha policore të përqëndruara nëpër udhëkryqet kryesore të Prishtinës, ato ishin tubuar nëpër fushat sportive të qytetit, nëpër konviktet e studentëve, nëpë shkolla fillore dhe të mesme si dhe nëpër vende tjera publike, duke pritur çastin e filllimit të demonstratës. Ashtu siç ishte përcaktuar, demonstrata nisi në orën 16 e 55 minuta, para Fakultetit Filozofik të Prishtinës. Deri në orën 17 masa e demonstruesve u rrit në rreth 8 mijë veta. Duke qenë në ballë të masës së grumbulluar, organizatorët e demonstratës dhe disa të rinjë me flamuj kombëtar, kolona fillloi marshimin nëpër rrugën: Marshali Tito” në drejtim të qendrës së qytetit.
Demonstruesit, mbanin në duar shumë transparente me parulla të shkruara si:
”Duam vetvendosje deri në shkëputje”,
”Poshtë politika kolonialiste ndaj Kosovës”,
”Duam bashkimin e të gjitha viseve shqiptare me Kosovën”,
”LNÇ-ja nuk na solli lirinë!”,
”Duam Kushtetutë!”,
”Duam Universitet!”,
”Duam bashkimin e Preshevës... me Kosovën!”,
”Për të drejtat tona edhe gjak do të derdhim!”,
”Askush të mos luaj me fatin tonë!”,
”Në një dorë kazmën, në një dorë pushkën!”...
Para qendrës së studentëve, tash rektorati i Universitetit të Prishtinës, demonstruesit u përballën me kordonin e policisë dhe gjatë përleshjeve masa e demonstruesve e shpërtheu bllokimin. Pas kësaj fitoreje, masa vazhdoi marshimin rrugës krysore duke brohoritur e kënduar këngën: ”Bashkohuni, bashkohuni!... Ejani mblidhuni këtu, këtu, këtu...!” Masa e demonstruesve pas parakalimit nëpër rrugën kryesore, përgjatë ndërtesës së Kuvendit Krahinor, u grumbullua në platonë (sheshin) përpara Tetarit Popullor. Me këtë rast Osman Dumoshi dhe Skënder Kastrati që të dy ideatorë të kësaj demonstrate u ngjitën mbi kioskën ”Optika” dhe lexuan një fjalim para masës së tubuar.
Masa e demonstruesve leximin e referatit e priti me ovacione duke brohoritur parollat:
”Duam Republikë!”,
”Republikë, republikë!”,
”Duam-vetëvendosje!”,
”Vetëvendosje-vetëvendosje!”,
”Republikë-Kushtetut”,
”Kushtetut-kushtetut!”,
”Duam Universitetë!”,
”Universitet, universitet!”etj.
Masa, me të përfunduar referati, zuri të lëvizte rrugës kryesore drejt Kuvendit Krahinor dhe me këtë rast qyteti buçiste nga brohoritjet për vetvendosje deri në shkëputje, për Republikën e Kosovës, për Kushtetutën, për Universitetin... dhe nga këngët atdhetare:
”Frynë murlani me stuhi
Qielli ç´bubullonte,
Nën flamurin kuq e zi
Skënderbeu luftonte...”,
”Besa besë, besën ta kam dhënë
për Kosovën jetën ka me dhanë!...”.
Masa e demonstruesve që kishte arritur në disa mijëra vetë, u ndalë para ndërtesës së Kuvendit Krahinor, e cila ishte e rrethuar nga kordonet e policisë të paisur me automatik dhe me helmeta në kokë. Me këtë rast masa kërkonte t´ju fliste Fadil Hoxha ose do të hynin me dhunë në objekt të Kuvendit. Ndërkohë masa e revoltuar brohoriti parulla kundër burokracisë politike si:
”Poshtë burokracia!”,
”Poshtë tradhëtarët!”,
”Poshtë Veli Deva!”,
”Rroftë Klasa punëtore!”,
”Rrofshin minatorët”,
”Rroftë fshatarësia”,
”Rroftë rinia”,
”Poshtë Fadil Hoxha”,
”Rroftë vëllazëria shqiptare”...
Para Kuvendit Krahinor, forca të mëdha policore dhe njësitë e zjarrëfikësve, me qëllim të shpërndarjes i sulmuan demonstruesit me shkopinjë gome e vrushkuj uji, ndërsa demonstruesit iu kundërvunë me gurë të kalldermit. Me këtë rast policia e kishte izoluar një numër demonstruesish afër ëmbëltores ”Pçella” (Bleta), përballë ndërtesës së Kuvendit Krahinor dhe i rrihte pamëshirë me shkopinjë gome e me shqelma. Në ato momente një grup tjetër demonstruesish arritën t´i marrin në duar të veta cisternat e zjarrfikësve dhe me ujin e ftoftë sulmuan policinë dhe i nxorën nga rrethimi demonstruesit tjerë. Policia në këto rrethana tërhiqet dhe gjatë tërheqjes kishte mundur t´i ndajë nga turma disa demonstrues, të cilët edhe i arrestuan. Pas këtyre përleshjeve, ku pati edhe shumë të lënduar nga të dya palët, masa e demonstruesve me buçima këngësh e brohoritjesh, vazhdoi demonstrimin nëpër rrugën kryesore, në drejtim të Fakultetit Filozofik.
Mbi një tarac përpara ndërtesës së Fakultetit Filozofik (ku u rikthyen sërish demonstruesit) u zhvillua një tribunë popullore. Aty shumë oratorë folën për vuajtjet e popullit shqiptar nën robërinë serbo (jugo)sllave, për krimet që kishin bërë ata, qysh prej vitit 1912 mbi popullin tonë, për historinë e qëndresës shqiptare kundër kësaj robërie mesjetare etj. Më pastaj u nderuan edhe dëshmorët: Shaban Shala e Fazli Gajçevci, si dhe u fol me pietet për simbolin e qëndresës shqiptare Adem Demaçi, i cili atëkohë vuante dënimin prej 15 vjetësh, nëpër kazamatet serbe, së bashku me shumë të burgosur tjerë. Demonstruesit me të dëgjuar emrin e Adem Demaçit filluan ta kërkojnë lirimin e tij nga burgu, duke brohoritur:
”Rroftë Adem Demaçi”,
”Rroftë Kadri Halimi”,
”Duam lirimin e të burgosurve politikë”...
Strukturat e burokracisë plitike për t´i bindur demonstruesit se duhej të shpërndahen,me qëllim të qetësimit të situatës, kishin caktuar Ismail Bajrën për të biseduar me ta. Ai për t´i shqyrtuar kërkesat e shtruara përmes bisedimeve, kërkojë nga demonstruesit që të formohet një Kryesi të tyre, mirëpo masa e tubuar njëzëri ju përgjigjë se ”Të gjithë jemi kryesi!....”të gjithë jemi kryesi!” Kur pushoi së foluri z.Bajra, filloi të buças zëri i demonstruesve për lirimin e shokëve të burgosur, gjatë këtij demonstrimi. Me brohoritjet ”Lironi shokët, lironi shokët”, masa e tubuar nisi marshimin në drejtim të burgut famkeq të Prishtinës. Nga udhëkryqi, përballë shtëpisë së vjetër të mallrave, masa mori rrugën në drejtim të shtëpisë së armatës (APJ) dhe u grumbulluan para hotelit”Avalla”, në afërsi të burgut. Forcat policore për ta shpërndarë masën e tubuar përdori gazin lotësjellës, shkopinj gome dhe armë zjarri. Në ndihmë të policisë me këtë rast kishin ardhur edhe ushtria. Gjatë kësaj përleshjeje nga breshëritë e plumbave që vinin nga banesat e ballkoneve shtetërore,që gjendeshin mbi hotelin”Avalla”, vritet i riu 17 vjeçar Murat Mehmeti, nxënës i shkollës së mesme teknike në Prishtinë dhe u plagosën shumë të tjerë.
Pas këtij sulmi barbarë nga ana e policisë dhe ushtrisë, masa tërhiqet në mënyrë të çrregullt (kaotike) në drejtim të Kuvendit Krahinor, shkojnë deri te shkolla teknike dhe prej andej marshojne rrugës për t´u kthyer sërish rreth orss 22 të mbrëmjes në oborrin e Fakultetit Filozofik. Gjatë rrugëtimit, masa e revoltuar nga gjakderdhja e shkaktuar, duke brohoritur parullat:
”Gjakatarët-gjakatarët”,
”Barbarët,barbarët”,
”Ja vdekje-ja liri! Më mirë vdekje se robëri”,
”Hakmarrje, hakmarrje”!... i rrotulluan disa automjete dhe me gurë thyen dhjetra vitrina të shitoreve shtetërore.
Në sheshin e Fakultetit Filozofik, pasi u nderua me një minut heshtje dëshmori i sapo rënë i lirisë Murat Mehmeti, para masës folën shumë oratorë nga radhët e studentëve, nxënësve, punëtorëve, minatorëve, fshatarëve etj, të cilët shfryn mllefin e tyre kundër pushtetit titist serbo(jugo)sllavë. Për të qetësuar studentët, me kërkesën e strukturave pushtetore, para masës paraqitet edhe prof.Mark Krasniqi, i cili u bëri thirrje demonstruesve që të shpërndahen, por masa nuk e përfilli kërkesën e tij. Duke brohoritur parulla tani më të njohura dhe duke kënduar këngë të ndryshme patriotike, një pjesë e demonstruesve qëndruan në platonë e Fakulteti Filozofik, deri në orën 3 të mëngjesit, të datës 28 nëntor 1968. Atë mëngjes kur populli shqiptar ishte përgatitur ta festoj ditën e Flamurit, Prishtina ishte vënë në një shtetërrethim të plotë ushtarako-plicor!!

2. Demonstrata në Ferizaj

Demonstrata e dytë për nga fuqia dhe intenziteti u zhvillua në Ferizaj, në orët e para të mesditës së 27 nëntorit 1968. Atë ditë ndonëse ishte ditë tregu në qytet, masa e demonstruesve, të cilën e përbënin nxënës të shkolllës së mesme ”Hivzi Sylejmani”, studentë, punëtorë e fshatarë, lëvizi nga shumë drejtime për në qendër të qytetit… Afër shtëpisë së kulturës, kolonës së demonstruesve u doli përpara Sinan spra , kryetar i Komitetit Komunal të LK të Feizajt, i cili kërkojë që të mos marshojnë në drejtim të qendrës së qytetit, por masa nuk e dëgjon dot. Në këtë situatë një kordon i policisë përpiqet t´i pengojë demonstruesit, por nuk patën sukses. Para demonstruesve (mbi 3 000 veta) të cilët u mblodhën në platonë para ndërtesës së Kuvendit Komunal, mbajti një fjalim veprimtari Ismet Ramadani. Gjatë tërë kohës masa e tubuar brohoritën parulla: ”Duam vetëvendosje!”, ”Kosova Republikë!”, ”Barazi-Liri!”, ”Duam Kushtetut!”, ”Duam Universitet!”.. .Ndërkohë forcat policore të ndihmuar nga ekipi i zjarëfikësve, intervenuan për t´i shpërndarë demonstruesit, mirëpo masa e revoltuar u mbrojtën, duke hedhur gurë dhe gjësende tjera të forta në drejtim të tyre. Meqë përleshjet qenë të spra u lënduan dhjetra demonstrues dhe disa policë. Demonstrata në Ferizaj përfundojë rreth orës 16 dhe zgjati katër orë. Pas shpërndarjes të saj, shumica e pjesëmarrësve shkuan për t´ju bashkuar demonstratës në Prishtinë.

3. Demonstrata në Gjilan

Për organizimin e demonstratës në Gjilan, më 10 nëntor 1968 dy studentë të Komitetit të Demonstratave takohen me Rexhep Malën, Fatmir Salihun dhe Irfan Shaqirin, në këtë qytet. Në takim u caktuan detyrat rasparente e dhe teknike, të cilat duhej të kryheshin për mbarëvajtjen e demonstratës dhe masovizimin e saj. Që nga 21 nëntori grupi organizativ është takuar për çdo ditë në një strehimore (bunker) afër shtëpisë së Fatmir Salihut dhe aty kanë përgatitur parullat që do të barteshin në dorë nga demonstruesit…
Më 26 nëntor 1968 në shtëpinë e Rexhep Malës mbahet mbledhja e fundit e grupit dhe aty finalizohet mbarëvajtja e demonstratës. Në këtë demonstratë u dalluan nxënësit dhe studentët:
Vahide Hoxha-Braha,
Zija Shemsiu,
Fazli Abdullahu,
Xhavit Dërmaku,
Njazi Korça,
Ilmi Ramadani, etj.

Demonstrata filloi në orën 12:05 dhe parakalimi u bë nga shkolla e mesme ekonomike deri të stacioni i autobusve. Në ballë të demonstruesve, numri i të cilëve arrinte në rreth 2 mijë vetë, ishin organizatorët e demonstratës dhe flamuri kombëtar që e mbante në duar raspa Hoxha-Braha, ndërsa Mehmet Emini e mbante flamurin jugosllavë. Gjatë rrugëtimit demonstruesit brohoritën parullat, të cilat edhe i mbanin në duar të shkruara në rasparente:
”Duam Vetëvendosje”,
”Duam Kushtetutë”,
”Kushtetutë-Republikë”,
”Duam Universitet”,
”Duam barabarësi të gjuhës” etj.
Me qëllim të parandalimit, para masës së demonstruesve dolën aktivistët e Kuvendit komunal të LK të Gjilanit, mirëpo masa kishte marrë hovë dhe demagogjitë e tyre nuk mundën ta ndalin dot marshimin nëpër qytet. Meqë strukturat shtetërore dështuan, kundër demonstruesve paqësorë intervenuan forcat policore të paisur me shkopinj gome. Me këtë rast edhe demonstruesit ju kundërvunë me gurë dhe gjatë përleshjeve u lënduan shumë demonstrues por edhe disa “ruajtës të rendit”. Pas 4 orësh, demonstruesit u shpërndanë, ndërsa shumica prej tyre udhëtuan për të marrë pjesë në demonstratën e Prishtinës.

4. Demonstrata në Besian (ish-Podujevë)

Edhe demonstrata e Podujevës u zhvillzua në orët e paradites, të datës 27 nëntor. Masa e demonstruesve fillimisht u mblodhë në sheshin e qytetit, në qendër ku përfshihej edhe hapsira e parkut. Në ballë të demonstruesve (ku u bashkuan edhe fshatarë që kishin ardhur për të bërë treg) valonte flamuri kombëtar, i qëndisur nga Elhame Shala-Bogujevci. Demonstruesit hodhën përulla për vetëvendosje, për kushtetutë dhe për barazi kombëtare. Para demonastruesve folën: Sabit Syla - student nga fshati Obraqë i Podujevës, Hasan Shala (vëllai i dëshmorit Shaban Shala) nga fshati Letancë etj. Meqenëse demonstruesit nuk u provokuan nga policia, demonstrata përfundojë e qet pa asnjë eksces. Më pas shumë llapjanë do t´i bashkohen edhe demonstratës së madhe në Prishtinë.

Çfarë masash politike propozoi Veli Deva ndaj organizatorëve të demonstratave ?!

Ndonëse demonstratat e nëntorit, përmes agjensive telegrafike botërore, shtrypit,radios dhe televizionit jehuan fuqishëm, kryetari J.B.Tito ndërmori një propagandë intensive për të dezinformuar opinionin ndërkombëtar për këto ngjarje. Në intervistat që dha për gazetarët vendas e të huaj, në Jajcë (ku ishte duke festuar 29 nëntorin) Titoja me kujdes i anashkalojë kërkesat themelore të demonstratave për vetëvendosje e republikë dhe mundohej t´i paraqiste ato si trazira të zakonshme studentësh, të cilat sipas tij nuk duheshin dramatizuar e hiperbolizuar dhe nuk duhej t´u jepej rëndësia që nuk e kishin.
Megjithatë këto demonstrata do të bëhen objekt shqyrtimi dhe analize në të gjitha strukturat partiake e shtetërore të fedratës, të Serbisë dhe të Kosovës dhe kundër tyre do të organizohet një fushatë e egër shoviniste. Qysh në mbledhjen e parë të jashtëzakonshme, të mbajtur në mbrëmjen e 27/28 nëntorit 1968, në Prishtinë, Komiteti Krahinor - demonstratat e asaj dite në Prishtinë e gjetiu i cilësoi si ”armiqësore të organizuara nga elementët armiqësorë, kundër rendit kushtetues dhe shoqërisë socialiste vetëçeverisëse, kundër platformës ideologjike të LKJ-së dhe kundër vllaznim - bashkimit të kombeve dhe kombësive tona”.
Ndërkaq kërkesat e demonstruesve u kualifikuan si ”platformë e fuqive më reaksionare në shoqëri” dhe se demonstruesit ishin të lidhur” me agjenturat e huja..., me mbeturinat e forcave reaksionare shoviniste e deri te devijuesit e ndryshëm brenda Lidhjes së komunistëve”. Në këtë mbledhje ende pa u ditur zhvillimet e demonstratave dhe pa u analizuar mirë shkaqet që quan në shpërthimin e tyre, Veli Deva, kryetar i Kryesisë së KK të LK të Kosovës, kërkojë që “të merren masa energjike kundër nxitësve të çrregullimeve... të qërohen hesapet me nxitësit e mërisë nacionale dhe veprimtarisë armiqësore”.

Kush i gjykoi - denoi në „emër të popullit“ organizatorët e demonstratave?

Këto vlerësime pashmangshëm, i hapën rrugë burgosjes së organizatorëve të demonstratave. Më 28 nëntor 1968 arrestohen: Osman Dumoshi. Afrim Loxha dhe Skënder Muçolli; më 1 dhjetor arrestohen: Hasan Dërmaku, dhe Skënder Kastrati; më 3 dhjetor arrestohet Xheladin Rekaliu; më 11 dhjetor arrestohet Adil Pireva; më 25 dhjetor Ilaz Pireva, ndërsa më 27 janar 1969 arrestohet Selatin Novosella.
Gjatë kësaj periudhe arrestohen edhe dhjetra studentë, nxënës, mësues e punëtorë, që morën pjesë në demonstrata, mirëpo shumica prej tyre do të lirohen, ndërsa një pjesë e tyre denohen për kundërvajtje. Pas katër muaj hetimesh, më 2, 3, 4 e 7 prill 1969, në Gjykatën e Qarkut në Prishtinë u mbajtë një proces gjyqësorë kundër organizatorëve të demonstratave. Në këtë proces u përfshi, trupi gjykues i përbërë nga Nazmi Juniku – kryetar, me anëtarët tjerë – porotë: Beçir Shehi dhe Hysamedin Oruçi si dhe Prokurori i deleguar nga Peja Sahit Meraku. Kjo trupë gjyqtarësh – porotësh më 7 prill 1969 ”në emër të popullit” për shkak të “krimit - propaganda armiqësore nga neni 118 al. 1 e KP” këta studentë i shpalli fajtorë dhe ua shqiptoi dënimin prej 37 vjetësh burg të rëndë.
Me këtë rast studentët: Osman Dumoshi, Hasan Dërmaku, Selatin Novosella dhe Adil Pireva, u dënuan me nga 5 vjet burg; Skënder Kastrati dhe Xheladin Rekaliu me nga 4 vjet burg, ndërsa Ilaz Pireva, Skënder Muçolli dhe Afrim Loxha dënohen me nga 3 vjet burg. Për pjesëmarrje aktive në demonstratën e Prishtinës, u denuan edhe studentët: Asllan Kastrati, me 6 muaj burg; Sylejman Kastrati me 3 muaj burg; Skënder Berisha me 2 muaj, Bedri Novosella, Sylejman Peposhi dhe Halil Qosja me nga 1 muaj; ndërsa Tefik Qitaku dhe Ramadan Ramadani (që të dy rrobaqepës) u dënuan me nga 2 muaj burg.
Për demonstratën e Ferizajit u denuan:Ali Mehmeti, arsimtar me 1 vit burg, Ismet Ramadani dhe Hasan Abazi (që të dy studentë) me nga 10 muaj; ndërkaq me nga 1 muaj u denuan; Beqir Qerimi, student dhe nxënësit: Sylejman Bytyqi, Hasan Muhaxheri dhe Ekrem Beqiri.
Për demonstratën e Gjilanit u denuan studenti: Irfan Shaqiri me 1 vjet burg, ndërsa me nga 1 muaj burg u denuan: Beqir Qerimi, student dhe nxënësit: Rexhep Mala, Fatmir Salihu, Ahmet Hoti etj
Ndërkaq për demonstratën e Podujevës u denuan: Hamit Abdullahu (berber)me 1,6 muaj burg; Sabit Syla (student) me 1,4 muaj burg; Haki Sheholli me 1 vjet burg; ndërsa me nga 1 muaj burg u denuan: Hasan Sh.Shala dhe Bahri Shabani, që të dy studentë. Po me nga 1 muaj u denuan edhe mësuesit: Hasan Shala, Xhafer Ejupi, Skënder Hoxha, Shaqir Shala dhe Selatin Vokrri si dhe Nexhip Ejupi e Abdulla Nishevci, që të dy me profesion rrobaqepës.

SI U ORGANIZUAN DEMONSTRATAT E DHJETORIT 1968 NË TETOVË ?!

Demonstratat e muajve tetor - nëntor 1968 që u organizuan në Kosovë, ndikuan fuqishëm edhe në viset shqiptare në Maqedonin perëndimore. Nismëtarë për organizimin e Demonstratës në Tetovë u bënë studentët shqiptar nga Tetova, Gostivari, Kumanova..., që studjonin bashkë me studentët nga Kosova në Universitetin e Beogradit, Zagrebit dhe në disa fakultete të Prishtinës. Me këtë rast në krye të këtyre aktiviteteve atdhetare u vunë mësuesit: Mehmet Gega nga Tetova, i cili në vitin 1955 u denua me 10 vjet burg, per shkak të pengimit të shpërnguljeve të familjeve shqiptare për Turqi; Hysniqemal Sherifi (i cili në vitin 1963 ishte udhëheqës i grupit patriotik e revolucionar ”Flamuri” ), pastaj studentët: Faik Mustafa nga fshati Shipkovicë, Ramadan Sinani nga fshati Gajre, Hysenxhevat Kalishta, Abdylmenaf Rustemi, Arbër Xhaferi, Fehmi Rufati etj.
Popullit shqiptarë në këto vise etnike, përveç se i mohoheshin të drejtat në arsim, kulturë, punësim etj, kishte të ndaluar edhe përdorimin e simboleve kombëtare. Përkundër ndalesave shtetërore, shqiptarët gjenin forma për kremtimin me dinjitet të festave kombëtare.
Me rastin e 28 Nëntorit - Ditës së Flamurit, më 27 nëntor 1967 në shtëpinë e Mehmet Gegës mblidhet një grup të rinjësh për të festuar këtë ditë të madhe kombëtare. Në këtë mbrëmje festive ishin të pranishëm:
Faik Mustafa,
Ramadan Sinani,
Hysenxhevat Kalishta,
Miftar Zymberi,
Fehmi Rufati,
Abylselam Selami,
Xhemil Mustafa,
Arbër Xhaferi,
Abdylmenaf Rustemi. Atë natë derisa grupi këndonte dhe bisedonte për pozitën e rëndë të shqiptarëve, sidomos në fushën e punësimit dhe të arsimit, vajza e Mehmetit, Valdetja do ta qëndis flamurin kombëtar, të cilin po këtë natë e përfundon së qëndisuri.
Më 27 nëntor 1967 edhe Shefit Pollozhani nga Struga, bashkë më Sejdi Llogën, Olloman Selën dhe Xhevat Lenën ngritën flamurin kombëtar dhe shkruan parullat: ”Rroftë 28 Nëntori”, ”Rroftë populli shqiptar”, ”Rroftë Shqipëria” dhe të nesërmen festuan këtë ditë të madhe kombëtare. Një vit më vonë ditën e Flamurit, e festuan edhe dy grupe të rinjësh në Gostivar: Zyhdi Bilalli, Shaip Bilalli dhe Naim Bilalli nga Çegrani dhe Hysen Hasani me disa të tjerë u tubuan në ambientet e shkollës fillore ku ngritën flamurin kombëtar dhe kremtuan këtë datë historike.
Ndërkaq një grup tjetër arsimtarësh nga Gostivari në përbërje: Jusuf Dalipi, Xhavit Muharremi, Imer Imeri, Mustafë Rushiti, Refik Dauti, Flora Muharremi dhe Jamin Nuredini, pikërisht në paraditen e 28 nëntorit 1968 i vendosin flamujt në vetura dhe parakalojnë nëpër fshatrat Gajre, Florinë dhe Çegran, kthehen në qytet dhe sërish nisen e shkojnë në drejtim të kundërt, në fshatin Debresht. Pasdite Jusuf Dalipi, Jamin Nuredini, Refik Dauti, Mustafë Rushiti dhe Imer Imeri me flamur në veturë shkojnë në Mavrovë (18 km. larg Gostivarit) dhe hyjnë në restorantin e ”Haneve të Mavrovës” duke e vendosur edhe flamurin kombëtar mbi tavolinë.
Para këtyre ngjarjeve, më 18 tetor 1968 në Tetovë, u bë bojkotimi njëditor i mësimit të nxënësve shqiptarë të Gjimnazit të Tetovës. Ata kërkonin hapjen e paraleleve shqipe, propozim ky që ishte dhënë një vit më parë..., mirëpo qarqet shoviniste maqedonase e pengonin realizmin e tij. Këtë ngjarje edhe pse të gjithë instancat politike dhe shtypi i kohës e karakterizuan si një akt të rëndë në prishjen e marrëdhënieve ndërnacionale, megjithatë pas shqyrtimit të kësaj kërkese, më 20 tetor 1968 filloi punën paralelja në gjuhën shqipe.
Populli shqiptar në Maqedoni ndonëse jetonte në pozita diskriminuese, grupi i Mehmet Gegës me rastin e ditës së Flamurit u mblodhën në shtëpinë e Faik Mustafës, pikërisht në vigjilje të kësaj feste kombëtare, (27 nëntor 1968) në kohën kur në Prishtinë dhe në disa qytete tjera të Kosovës u mbajtën demonstrata të fuqishme, dhe aty shtruan për diskutim organizimin e një demonstrate në Tetovë, Gostivar, Kumanovë, Shkup dhe në qytete tjera shqiptare. Meqë ato ditë, ishte ramazan, Mehmet Gega për ta përgatitur masën popullore për demonstratë, më 28 nëntor 1968 xhematit të mbledhur në xhaminë e sahatit i foli për rëndësinë historike të festës së Flamurit, që prej Kuvendit të Lezhës (28.XI.1444) e deri në Kuvendin e Vlorës (28.XI.1912), kur u shpallë edhe Pavarësia e Shqipërisë, si dhe për padrejtësitë e shumta që i bëheshin shqiptarëve para dhe pas luftës së dytë botërore. Me propozimin e tij u bënë edhe lutje për dëshmorët e rënë.
Ndërkaq, gjatë gjysmës së parë të muajit dhjetor 1968 u zhvillua një aktivitet i dendur organizativ. Anëtari i grupit Faik Mustafa vuri kontakte me dy studentë nga Gjakova: Agim Jakën dhe Ibrahim Rudin, me të cilët u konsultua rreth kërkesave që duhet shtruar në demonstratë. Ndërkohë u shkruan dhe u shumzuan (me ciklograf) qindra thirrje për demonstratë, të cilat u shpërndanë nëpër fshatrat përeth Tetovës dhe në disa qytete. Paraprakisht u shkruajtën edhe kërkesat në transparente. Në mbrëmjen e 19 dhjetorit 1968 (në vigjilje të kremtes së Bajramit) me porosi të Mehmet Gegës, në disa minare të xhamive të Tetovës u vendosën flamujt kombëtar shqiptar.
Fillimisht, flamuri vendoset në Xhaminë e Sahatit, që gjendet ne qendër të qytetit, dhe atë e vendos Myrtezan Myrtezani (vëllai i Mehmet Gegës); në xhaminë e vjetër Eski Xhami e vendos Abdullah Jusufi, ndërsa në Xhaminë e Pashës flamurin e vendos Haqif Ferati. Flamuri u ngrit edhe në disa shtëpi private dhe punishte zejtare, si dhe në disa fshatra përreth si në Radovicë, në Reçicë, në Shipkovicë, në Gajre etj. Derisa ngritja e flamurit kombëtar, për shqiptarët e Tetovës ishte një fitore e madhe, qarqet shoviniste maqedonase këtë aksion nuk e shikuan me sy të mirë, prandaj dhe organizuan një skenar provokues.
Në orët e mbrëmjes të 22 dhjetorit, fotografi maqedonas Sreçko Janevski nga Tetova, e grisi flamurin shqiptar, të ngritur në punishten e Ismail Ejup Spahiut (rrobaqepës) në rrugën ”Ilindenska”, mu në qendër të qytetit. Të revoltuar nga ky akt shovinist, me shpejtësi në vendin e ngjarjes u grumbulluan dhjetra tetovarë dhe deri rreth orës 20 të mbrëmjes, masa u shtua në disa qindra vetë. Masa e tubuar e ndoqi sllavomaqedonin S.Janevski, i cili gjatë ikjes me revole në dorë kërcënonte shqiptarët dhe futet në ambientet e hotelit ”Makedonija”. Protestuesit shqiptar pasi i thejn xhamat e dritareve hyjnë brenda në hotel, por ndërkohë vjen policia dhe e merrë në mbrojtje këtë provokator. Masa e revotluar shqiptare në krye të së cilës u ndodhën mjekët: Harun Jakupi dhe Mahmut Bajraktari si dhe arsimtarët: Selajdin Hyseni dhe Abdullah Kalishta ,protestuan duke marshuar rrugëve të qytetit dhe hodhën parolla kundër pushtetit maqedonas dhe rreth orës 21 u shpërndan të qetë.
Nisur nga kjo situatë e krijuar, grupi i Mehmet Gegës mori qëndrim për vazhdimin e protestës. Të nesërmen më 23 dhjetor, protesta u shndërrua në demonstratë. Rreth orës 11 organizatorët e demonsratës: Faik Mustafa, Ramadan Sinani, Ismail Emini, Hysniqemal Merxhani etj, ishin tubuar përpara dyqanit të provokatorit Sreçko Janeski. Masa e demonstruesve, lëvizi nga qendra e qytetit në drejtim të kuvendit komunal dhe me këtë rast nxënësi i gjimnazit Hamit Salihu me disa shokë u futën në ambientet e komunës dhe në dritaren e një zyreje në katin e tretë e shpaluan flamurin kombëtar. Pasi njoftohet policia nga kujdestarët e komunës, aty shkaktohet një përleshje midis demonstruesve dhe ”ruajtësve të rendit”. Policia për t´i shpërndarë demonstruesit përdorën shkopinjtë e gomës, ndërsa demonstruesit shqiptarë mbroheshin me gjësende që gjenin përreth. Pas këtij marshimi demonstruesit kthehen andej ka kishin ardhur (rrugës kryesore), dhe meqë ishin informuar rrejshëm se tashmë ishin burgosur disa demonstrues, masa u ndalua fuillimisht para ndërtesës së Sekretariatit për Punë të Brendshme dhe qëndruan një kohë të gjatë, duke kërkuar lirimin e të burgosurve. Më pastaj demonstruesit marshojnë në drejtim të tregut të qytetit, rrugës që të shpije për Ferizaj. Gjatë rrugëtimit bashkohen punëtorët shqiptar të Kombinatit ”Tetex”, zejtarët dhe popullata e fshatrave të Tetovës.
Demonstruesit mbanin në duar flamuj kombëtar dhe transparente me parullat:
”Poshtë shovinizmi maqedonas”,
”Kërkojmë hapjen e Universitetit të Kosovës”,
”Kërkojmë përdorimin e lirë të Flamurit Kombëtar”...
, ndërsa masa parreshtur brohoriste:
”Kushtetutë, kushtetutë!, ”Flamuri, Flamuri”,
”Duam mësim në gjuhën shqipe” etj.
Në orët e vona të pasdites, masa prej 4 - 5 mijë vetësh (e cila vinte akoma duke u rritur) u grumbullua në qendër të qytetit, ndërkohë që edhe përforcimet e policisë të ardhur nga Shkupi u shtuan shumë. Në këtë situatë entuziazmi, të përcjellur me brohoritje e parulla për barazi kombëtare, para masës, djaloshi 20 vjeçar Shifajet Fetahu, u ngjit në një shtyllë metalike dhe vendosi flamurin kombëtar. Ngritja e flamurit para demonstruesve qe akti me kulminant i kësaj demonstrate.
Më pastaj demonstruesit filluan sërish marshimin drejt kinemas “19 nëntori” ku policia duke përdorur shkopinjtë e gomës dhe kondakët e revoleve dhe të automatikëve u përpoqën t´a shpërndajnë masën. Gjatë këtyre përleshjeve pati dhjetra shqiptarë të plagosur si dhe u arrestuan shume të tjerë. Ndërkaq në këto përleshje u shkatërrua një vetur e policisë, një kamion, shumë vetura zyrtare e private, Komiteti Komunal i LK të Tetovës, Komuna dhe zyrat e Sindikatës etj. Demonstrata nëpër rrugët e Tetovës përfundoj në orën 20 të mbrëmjes.
Manifestime të hapura në frymën e demonstratave pati edhe në: Gostivar, Kërçovë,Kumanovë, Preshevë si dhe në Ulqin, ku me ekspozimin e flamurit kombëtar u shpreh vullneti i popullit shqiptar për vetvendosje.

Kush u denua për organizimin e demonstratave në Tetovë?

Për demonstratat e Tetovës, e cila e aktualizoj çështjen e përdorimit të flamurit shqiptar dhe hapjen e paraleleve të mësimit në gjuhën shqipe, u denuan 170 shqiptarë, ndërsa 54 veta u denuan me mbi 1 vjet burg, jo vetëm nga Tetova por edhe nga Shkupi, Gostivari, Struga dhe Kërçova. Vetëm në gjykatën e Tetovës dhe atë të Shkupit “për vepër penale kundër shtetit”u denuan:
Mehmet Myrtezani - Gega, mësues me 7 vjet burg;
Faik Mustafa, student me 5 vjet burg;
Abdylselam Selami - mësues, me 1,6 muaj burg;
Ramadan Sinani - student me 2 vjet;
Fehmi Rifati, student me 2 vjet burg;
Abdylmenaf Rystemi student me 2 vjet;
Hysni Qemal Sherifi arsimtar me 1,6 muaj;
Refki Murati murator me 2 vjet;
Nexhmidin Neziri mësues me 1,6 muaj;
Ibrahim Rudi student me 3 vjet;
Agim Jaka student me 2,6 muaj;
Hysenxhevat Kalaishta student me 5 muaj burg;
Xhemil Mustafa student me 5 muaj;
Arbër Xhafëri student me 3 muaj;
Agim M.Xhaferi student me 3 muaj burg e shumë të tjerë.
Asokohe, pas burgosjeve në Tetovë, pushteti shovinist maqedonas, burgosi e dënojë edhe shumë të rinjë shqiptar, që nuk kishin aspak lidhje me demonstratat e Tetovës. Në Shkup u denua Sejdi Kryeziu me 5 vjet burg, gjoja se ka bërë propagand armiqësore për shkëputjen e Maqedonisë perëndimore dhe bashkimin e saj me Shqipërinë, ndërsa Inajet Bariu u denua me 1 vjet, po për propagand armiqësore. Asokohe në strug u denua Irfan Vlashi me 6 vjet burg, për diversion, Tosun Roçi me 4 vjet burg, ndërsa në Kërçovë u denuan: Syrja Qura, Sali Ramadani etj

Përfundim

Demonstratat e vitit 1968 patën një rol të madh në zhvillimet e mëvonshme politike. Ato e detyruan udhëheqjen jugosllave të rishqyrtojë statusin juridik të Kosovës dhe me këtë rast u ndërmorën disa veprime konkrete. Në shkurt 1969 u miratue ligji kushtetues për Kosovën, i cili hapi rrugë që ajo ta ketë Kushtetutën e vet. Me anë të ligjeve emërtimi ”Kosovë e Metohi” si krahinë e Sërbisë, ndërron emrin në “Krahina Socialiste Autonome e Kosovës” (KSAK); Po atë vit gjuha shqipe u sanksionua me ligj si gjuhë e dytë zyrtare, krahas gjuhës serbo-kroate; u legalizua përdorimi i flamurit kombëtar; ndërsa në nëntor 1969 Kuvendi i Kosovës shpalli ligjin për themelimin e Universitetit të Kosovës, i cili do të jetësohet më 15 shkurt 1970. Së këndejmi, pas debateve maratonike për ndryshimet kushtetuese (1967-1971), Kuvendi federativ i Jugosllavisë më 21 shkurt 1974 miraton Kushtetutën e re të RSFJ-së, ndërsa një javë më vonë (28 shkurt) edhe Krahina Socialiste Autonome e Kosovës e miraton Kushtetutën e parë të saj, e cila Kosovën e definon njëkohësisht, si: ”pjesë integrale të Sërbisë” dhe ”element konstituiv të federatës jugosllave”. Megjithatë kjo Kushtetutë nuk do të kënaqë asnjëherë vullnetin e popullit shqiptarë, prandaj dhe organizatat politike ilegale nuk do ta ndalin dot veprimtarinë e tyre atdhetare për asnjë moment, për të realizuar synimin dhe aspiratën madhore - vetëvendosjen dhe bashkim kombëtar.

----------------------------------------

Referencat

1 A.Lalaj: Kosova - rruga e gjatë drejt vetvendosjes (1948-1981), Tiranë 2000, fq.137-140.
2 Pa vetvendosje – s´ka barabarësi, “Rilindja“, 19 gusht 1968; Vetëvendosja-pjesë përbërëse e mekanizmit vetqeverisës (po aty) 5 shtator 1968; Krahinës kompetenca më të mëdha (po aty) 6-8 shtator 1968; A.Lalaj - vepra e cituar, fq.188-189.
3 A.Lalaj, vepra e cituar, fq.283.
4 Konkluzionet e konsultës gjuhësore të 22-23 prillit të vitit 1968, mbajtur në Prishtinë, ”Përparimi” 1968, nr.3-4, fq.325-326.
5 K.Rexha- „Fati i luleve (Rruga jetësore e shkrimtarit dhe atdhetarit Jusuf Gërvalla), Prishtinë 1993, fq.104. / A.Lalaj: vepra e cituar, fq.334.
6 F.Hoxha: Jemi në shtëpinë tonë, Prishtinë 1986. /”Kosovo, Past and Present”, Beograd 1989, fq.389 /A.Lalaj: Vepra e cituar, fq.335.
7 Dr.Z.Neziri: “Isa Demaj jeta dhe veprimtaria atdhetare, Prishtinë 2002, fq.179 Mr.E.Çeku: Mendimi politik i lëvizjes ilegale në Kosovë 1941-1981,
Prishtinë 2003, fq.169. /Sh.Braha: Gjenocidi serbomadh dhe qëndresa shqiptare (1884-1990), Gjakovë 1991, fq.504.
8 Dëshmi e Prof.Meriman Brahës dhënë autorit, në korrik 2001 në Prizren.
9 Dr.Z.Neziri: Vepra e cituar, fq.181-182 /Mr.E.Çeku: Vepra e cituar, fq.169.
10 Nga deklarata e Meriman Brahës dhënë autorit, në korrik 2001 në Prizren.
11. Demonstratat popullore të vitit 1968 në Kosovë dhe viset e saja, Zëri i Kosovës“-organ i LPRK-së, Nr.11/12, nëntor-dhjetor 1988, Zvicër, fq.9-10.
12 Po aty
13 A.Pireva: vepra e cituar, fq.38-41.
14 Po aty
15 Po aty
16 Mr.E.Çeku: Mendimi politik i lëvizjes ilegale në Kosovë 1945-1981, Prishtinë 2003, fq.170.
17 Sabri Novosella: Flijimi për ëndrrën e lirisë (Rrëfim) Zëri 26 dhjetor 1996, fq.22.
18 Aktgjykimi K.nr.23/69 Gjyqi i Qarkut Prishtinë, fq.3.
19 A.Pireva: vepra e cituar, fq.7
20 Aktgjykimi i cituar, fq.4.
21 A.Pireva: vepra e cituar, fq.53-55.
22 “Zëri i Kosovës“-Organi LPRK-së, artikulli i cituar... nr.11/12 nëntor-dhjetor 1988, fq.8.
23 Po aty
24 A.Pireva: Vepra e cituar, fq.fq.78.
25 Po aty
26 Po aty
27 Po aty
28 S.Novosella: artikull i ctuar, 4 dhjetor 2003, fq.9.
29 Po aty
30“Zëri i Kosovës“....artikulli i cituar, fq.8.
31 S.Novosella: artikulli i cituar, fq.9
32 Po aty dhe libri i cituar i A.Pirevës , fq.112.
33 Po aty
34 A.Pireva: vepra e cituar, fq. 113-115.
35 Po aty
36 Po aty
37 S.Novosella: Në 35 vjetorin e demonstratave të 68-tës, Kosova Sot, 3 dhjetor 2003, fq.9
38 “Zëri i Kosovës“….artikulli i cituar, fq.9.
39 Nga biseda e autorit me Irfan Shaqirin, 15.XI.2004
40 ALK-„Kosovapres“ Prishtinë 28 mars 2001.
41 “Zëri i Kosovës“…artikulli i cituar,fq.9.
42 Po aty
43 Po aty
44 A.Lalaj-Kosova-rruga e gjatë drejt vetëvendosjes(1948-1981),Tiranë 2000,fq.361.
45 Arkovi i Kosovës, fondi i KK të LKK, Dosja: Mbledhja e Komitetit Krahinor, 28.XI.1968. /Mr.E.Çeku: vepra e cituar, fq.172
46 Gazeta”Rilindja”, 30 nëntor 1968 (raport nga mbledhja e KK të LKK-së), /A.Lalaj: vepra e cituar, fq.353.
47 Po aty
48 Aktgjykimi K.nr.23/69 i shpallur nga gjykata e qarkut në Prishtinë (7 prill 1969) fq.1-2.
49 Aktgjykimi i cituar, fq.1
50 Aktgjykimi i cituar, fq.2-3
51 A.Pireva: Gjashtëdhjetëeteta shqiptare, Prishtinë 1994, fq.175-176 52 “Zëri i Kosovës“... artikulli i cituar, fq.10.
53 B.Berisha: Çështja kombëtare shqiptare dhe “ultrakomunistët“shqiptar, Tetovë 1996, fq.192.
54 B.Berisha: Vepra e cituar, fq.192. /Selatin Novosella: Cilat ngjarje i paraprinë demonstratave në Tetovë, Kosova Sot, 8 dhjetor 2003, fq.9
55 Revista ”Koha” Prishtinë, mars 1991, /S.Novosella: Artikulli i cituar, fq.9
56 B.Berisha vepra e cituar, fq.196. /Revista ”Koha” Prishtinë, mars 1991
57 B.Berisha, vepra e cituar ,fq.193, /S.Novosella, artikulli i cituar, fq.9
58 Revista ”Koha” ,Prishtinë, mars 1991 /S.Novosella: artikulli i cituar, fq.9
59 B.Berisha: vepra e cituar, fq.197, /Revista “Koha” Prishtinë mars 1991. /S.Novosella: artikulli i cituar, fq.9
60 “Zëri i Kosovës“… artikulli i cituar, fq.10
61 Po aty
62 Po aty
63 B.Berisha: Vepra e cituar, fq.198. /S.Novosella: artikulli i cituar, 9 dhjetor 2003, fq.9
64 Revista ”Koha”, Prishtinë mars 1991 /S.Novosella: artikulli i cituar, fq.9
65 Po aty, /“Zëri i Kosovës“, artikulli i cituar, fq.10.
66 B.Berisha: vepra e cituar, fq.198.
67 “Zëri i Kosovës“…artikulli i cituar, fq.10.
68 Sot fillon gjykimi i organizatorëve të demonstratave të Tetovës, ”Rilindja” 1-3 qershor 1969.
69 A.Pireva: vepra e cituar, fq.176-177.
70 B.Berisha: vepra e cituar, fq.199-200.
71 N.Gjeloshi: “Kosova në udhëkryq 1989“, Itali 1997,fq.2

Llapi · 20-12-2008, 22:21

DYZETVJETORI I DEMONSTRATAVE TË VITIT 1968

Cilat ishin rrethanat shoqërore-politike në Kosovë në vitin 1968?

Shkruan: Selatin NOVOSELLA Gazata “Kosova sot”

Lufta nacionalçlirimtare e popullit vietnamez në vitin 1968 kishte arritur kulmin. Kjo luftë, e udhëhequr nga Fronti i Çlirimit Kombëtar, që synonte çlirimin e Vietnamit Jugor dhe bashkimin me Vietnamin Verior, si shtet amë, kishte ngjallur shpresa te shumë popuj të robëruar. Lëvizja Çlirimtare Kombëtare, e cila vazhdonte të vepronte në forma të ndryshme në Kosovë dhe vise, me Vietnamin i krahasonte viset e mbetura jashtë Shqipërisë londineze, kurse me Vietnamin e Veriut e krahasonte shtetin amë të shqiptarëve - Shqipërinë. Andaj, në bashkimin e dy Vietnameve shihte shpresën dhe shembullin e ribashkimit edhe të shqiptarëve në një shtet të përbashkët.

Në anën tjetër, lufta izraelite-egjiptiane e vitit 1967, tashmë kishte marrë përmasa të përgjithshme arabe, ku barrën kryesore vazhdonte ta bartte populli më i shtypur në atë rajon të Lindjes së Afërme - populli palestinez. Edhe kjo luftë çlirimtare e palestinezëve shihej me shumë simpati nga Lëvizja Kombëtare Shqiptare, duke bërë përpjekje që ta përkrahte dhe ta mbështeste atë, qoftë edhe moralisht dhe gojarisht, në territoret e okupuara shqiptare në ish-Jugosllavi.

Ibrahim Gashi Selatin Novosella Shemsi Hoxha

Viti 1968 në Evropë do të mbetet në kujtesë për aktin e paprecedencë të okupimit të Çekosllovakisë nga ana e shteteve "aleate", anëtare të Traktatit të Varshavës, të udhëhequra nga Bashkimi Sovjetik. Në shenjë mospajtimi me këtë akt të okupimit, Shqipëria edhe formalisht tërhiqet nga Traktati i Varshavës, ndonëse, objektivisht, nga ky pakt ajo ishte tërhequr që nga viti 1961. Duke përshëndetur këtë tërheqje të Shqipërisë nga ky traktat politiko-ushtarak, Ismail Kadare, shkruante:

"Duke sfiduar

Tensionin, shantazhet, traktatin e grisur

Një grua vrapon t'i japë një bir të ri

Kësaj kohe të madhe plot shqetësime"

Këto ngjarje në arenën ndërkombëtare nuk ishin pa ndikim në jetën politike në Kosovë dhe më gjerë. Megjithatë, ndikim dukshëm më të madh do të kenë protestat dhe demonstratat studentore dhe të rinisë në këtë vit, që do të shpërthejnë në Gjermaninë Perëndimore, në Francë, në Itali, në Angli dhe në Spanjë. Rinia studentore në këto shtete më të zhvilluara të Evropës Perëndimore nuk do të pajtohet me statusin e saj në shoqëri, ndonëse i gëzonte pothuajse shumicën e privilegjeve të jetës bashkëkohore. Njëri prej organizatorëve dhe ideatorëve të demonstratave të vitit 1968, Adil Pireva, me të drejtë konstaton: "Rinia studentore botërore kishte rënë në një rezignacion a dëshpërim të madh nga rrethanat politiko-shoqërore të kohës, që karakterizoheshin nga një luftë e ftohtë, e cila kishte zëvendësuar luftën e armatosur. Ajo nuk pajtohej me kohën, në të cilën jetonte, por s`dinte çka donte. Dinte çka s`donte, por s`dinte çka donte".

Universitetet e këtyre shteteve ishin bërë arena ku për çdo ditë rinia kacafytej me organet e pushtetit dhe kështu rrezikonte që kjo pakënaqësi të merrte përmasa më të gjera. Konfliktet ishin aq të rrepta sa shpesh përfundonin me lëndime, me plagosje dhe me dëme të konsiderueshme materiale.

Rinia shqiptare në Kosovë dhe viset e tjera, demonstratat e rinisë studentore në Evropën Perëndimore, në vitin 1968, i shikonte me simpati, edhe pse kërkesat e shtruara nuk përputheshin me ato të rinisë shqiptare, ngase ato ishin të natyrës, kryekreje, kombëtare, si pjesë e popullit të robëruar në ish-Jugosllavi. Pushteti jugosllav fare pak informonte për demonstratat dhe protestat e rinisë në shtetet e Perëndimit, nga droja e arsyeshme se nga ato ngjarje do të merrte shembull, jo vetëm rinia kosovare por, përgjithësisht, edhe ajo jugosllave.

Shembulli i vetëdjegies së studentit Jan Pallah në Çekosllovaki, në shenjë proteste pas okupimit nga Traktati i Varshavës, shembujt e luftës çlirimtare në Vietnam dhe në Palestinë, shembujt e protestave masive të rinisë studentore në shtetet demokratike të Evropës Perëndimore, do të ndikojnë mjaft në përgatitjen shpirtërore për organizimin e demonstratave kosovare të vitit 1968.

NDRYSHIME ME NDIKIM

Viti 1968 në ish-Jugosllavi do të karakterizohet me konsolidimin e rrethanave në të gjithë lëmenjtë jetësorë, rrethana këto të krijuara pas Plenumit të Katërt të Brioneve të Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë (1 korrik 1966). Deformimet e shumta që ishin bërë nga Shërbimi i Sigurimit Shtetëror (i njohur në popull si UDB-ja), ndonëse jo në atë masë sa edhe në Kosovë, tashmë, kishin dalë në sipërfaqe në tërë ish-Jugosllavinë. Për këtë arsye, në një mënyrë ose në një tjetër, të gjitha republikat dhe krahinat në ish-Jugosllavi dëshironin të arrinin atë që shumë kohë ishte e ndaluar me masa të ndryshme administrative e policore. Megjithëse pas këtij plenumi historik kishin ndodhur disa ndryshime fillestare në jetën politike, ekonomike dhe shoqërore në ish-Jugosllavi, burokracia, sidomos ajo serbe, ende ishte aq e fuqishme sa ia zinte frymën çdo iniciative dhe veprimtarie sado të vogël demokratike që ndodhte.

Si në të gjitha shoqëritë, ku rinia është ajo që kërkon ndryshime më të shpejta dhe më radikale, edhe në ish-Jugosllavi, në vitin 1968, rinia studentore e ngriti zërin e protestës në mënyrë të vendosur në demonstratën e Beogradit, në muajin qershor të vitit 1968. Në demonstratën e Beogradit, në të cilën mori pjesë edhe një numër i studentëve shqiptarë që studionin në Universitetin e Beogradit, kërkesat kryesore u orientuan në sferën e standardit të studentëve, në kushtet e studimeve, kundër burokracisë që i bllokonte të gjitha iniciativat konstruktive, në largimin e disa udhëheqësve të lartë partiakë dhe shtetërorë, etj.

Demonstratën e Beogradit të vitit 1968, si dhe ato të shteteve perëndimore, studentët dhe rinia shqiptare në Kosovë dhe më gjerë i shikonte me respekt dhe me simpati. Mirëpo, te këto demonstrata, rinia shqiptare nuk gjente synimin e saj kryesor - kërkesën për liri kombëtare, e cila u mungonte shqiptarëve. Megjithatë, në Kosovë kishte ide dhe propozime që të organizoheshin demonstrata në shenjë përkrahjeje të këtyre aktiviteteve. Për organizimin e demonstratave të përkrahjes, kishte iniciativë edhe nga vetë studentët e Beogradit. Mirëpo, rinia shqiptare kishte kërkesa dhe brenga shumë më të mëdha, shumë më të ngutshme dhe shumë më të rëndësishme. Ajo planifikonte të organizonte demonstrata me karakter kombëtar, në të cilat kërkesë bazë do të ishte e drejta për vetëvendosje politike. Përkundër synimeve të ndryshme, lirisht mund të thuhet se demonstratat e Evropës, dhe ato të Beogradit, ndikuan në shpejtimin e organizimit të demonstratave edhe në qytetet shqiptare në ish-Jugosllavi.
KOSOVA FRYMON MË LIRSHËM

Ndryshimet e shumta pozitive që kishte sjellë Plenumi i Katërt i Brioneve vëreheshin në shumë lëmenj të jetës në Kosovë. Sikur u harrua e kaluara e hidhur dhe shpeshherë tragjike, e karakterizuar me likuidimet në masë pas Luftës së Dytë Botërore, me aksionin e grumbullimit të armëve në vitin 1956, me presionin për shpërngulje në Turqi, me burgosjet e pandërprera të shumë atdhetarëve dhe me keqtrajtimin e tyre gjatë hetimeve dhe gjatë mbajtjes së dënimeve të gjata, të cilat përfundonin edhe me vdekjen e të burgosurve, me masat e tjera drakoniane të pushtetit serbo-jugosllav, etj. Sikur mbretëronte, pas këtij plenumi, një frymë më e durueshme në jetën politike të shqiptarëve. Shkurt, edhe pse këto ndryshime nuk kishin ndonjë karakter më të thellë, shqiptarët merrnin frymë pak më lehtë.

Pas Plenumit të Brioneve, me propozimin e prokurorit krahinor, Rezak Shala, filloi zbritja e dënimeve për shumë të burgosur politikë, kurse disa prej tyre u liruar plotësisht nga vuajtja e mëtutjeshme e burgut. Kishte filluar ribotimi i veprave të ndryshme, të ardhura nga Shqipëria, si: "Historia e Skënderbeut" e Marin Barletit, "Fjalori i gjuhës shqipe", "Hasta la vista" e Petro Markos, "Historia e letërsisë shqipe", etj. Filloi shfaqja e shumë pjesëve teatrore, deri në atë kohë rreptësisht të ndaluara, si: "Trimi i mirë me shokë shumë", "Cuca e maleve", "Plaku i maleve", "Shtatë shaljanët", "Migjeni", etj.

Shfaqej filmi i koproduksionit shqiptaro-sovjetik "Skënderbeu", si dhe botoheshin shumë fotografi të Skënderbeut dhe embleme të tij.

Shoqëritë e ndryshme kulturo-artistike, si: "Ramiz Sadiku" e Prishtinës, "Liman Kaba" e Dibrës, "Hajdar Dushi" e Gjakovës, e shumë të tjera, në repertorin e tyre kishin aso këngësh saqë sallat, siç thonë, ndizeshin nga brohoritjet dhe nga duartrokitjet e publikut të përmalluar dhe të etur për muzikë shqiptare. Kjo ishte e natyrshme, ngase këto këngë ishin këngë me tematikë nga e kaluara e lavdishme e popullit shqiptar. Sidomos këngët për Skënderbeun, për Bajram Currin, për Dedë Gjo Lulin, për Azem e Shote Galicën, për Tefik Çangën, për Emin Durakun, për Ganimete Tërbeshin, etj., priteshin me ovacione dhe me brohoritje të pakufishme. Viti 1968, në Kosovë, për shumëçka mund të thuhet se ishte Mot i kremtimit të përvjetorëve, po edhe i zhvillimit të ngjarjeve historike. Ishte Vit i Madh. Në Kosovë, në vitin 1968, u kremtua 500-vjetori i vdekjes së Skënderbeut. Në këtë vit ishte edhe 90-vjetori i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, 60-vjetori i Kongresit të Manastirit, si dhe u mbajt Konferenca e Dytë Studimeve Albanologjike. Në Simpoziumi Ndërkombëtar për Skënderbeun, me rastin e 500-vjetorit të vdekjes së kryeheroit kombëtar shqiptar, përveç historianëve, shkencëtarëve, arkeologëve dhe gjuhëtarëve nga shumë vende të botës, morën pjesë edhe shumë studiues nga Shqipëria, dhe kjo i dha ngjyrë të përgjithshme kombëtare këtij simpoziumi. Po në vitin 1968, në Prishtinë, u mbajt Konsulta gjuhësore, e cili do t'i paraprijë Kongresit për unifikimin e gjuhës letrare shqipe.

Kësaj atmosfere entuziaste, që ishte krijuar në Kosovë, po i kontribuonte edhe radioja, shtypi dhe televizioni i Shqipërisë, me emisione dhe me shkrime të ndryshme. Kështu, më 15 janar 1968, në Simpoziumin për Skënderbeun, të mbajtur në Krujë, kreu i shtetit shqiptar, Enver Hoxha, iu drejtua pjesëmarrësve nga Kosova me këto fjalë: "Ju jeni shqiptarë dhe ne jemi shqiptarë, jemi pra një popull. Qiejt mund të rrëzohen, por e vërteta që ju jeni vëllezërit tanë e që ne jemi vëllezërit tuaj, pse kemi një mëmëdhe, një atdhe, nuk lëviz. Furtuna të tmerrshme kanë kaluar mbi popullin shqiptar. Mundet edhe nesër të bëjnë vaki gjëra të tilla, por populli shqiptar nuk do të robërohet tani më nga kurrkush. Nuk ka forcë në botë që ta ndalojë popullin shqiptar të rrojë i bashkuar, i lirë, i pavarur dhe sovran. Këtë e kanë vërtetuar kohët e lashta dhe kohët e reja. Po ta lypin rrethanat, këtë do ta vërtetojnë edhe kohët e ardhshme".

Klima e përgjithshme e krijuar në Kosovë pas Plenumit të Brioneve ishte mbështetje e mirë e shpresës se ndryshimet e filluara do të vazhdojnë. Andaj, me plot të drejtë, viti 1968, për shqiptarët e Kosovës sikur paraqet një romantizëm të vonuar kombëtar.

Gjashtëdhjeteteta shqiptare ishte shprehje e nevojës objektive për përshpejtimin e procesit të ndrydhur aq gjatë të mëvetësisë së shqiptarëve dhe, mbi këtë bazë, edhe të emancipimit të tyre të gjithanshëm.

Por ishte, nga ana tjetër, edhe shprehje e drojës (që më vonë do të dëshmohej si e arsyeshme dhe largpamëse) nga tendencat gjithnjë e më të hapura e më agresive të qarqeve shoviniste serbomëdha (madje edhe të atyre opozitare) për ndërprerjen e procesit të rilindjes së re shqiptare dhe për kthimin e sërishëm të ferrit oruelian të kohës së parabrioneve.

DISKUTIME PËR NDRYSHIME RRËNJËSORE

Në vitin 1968 formohet Komisioni për Studimin e Çështjeve që kanë të bëjnë me Ndryshimet dhe Plotësimet e Statutit, qëllim i të cilit ishte udhëheqja dhe organizimi i diskutimeve dhe i propozimeve për ndryshimet dhe për plotësimet e Statutit të Krahinës Autonome të Kosovës, aktit më të lartë juridik të Kosovës në atë kohë. Kryetar i këtij komisioni ishte caktuar Fadil Hoxha, kryetar i Kuvendit Krahinor të Kosovës.

Pas dhënies së shenjës së gjelbër nga kreu jugosllav, Josip Broz Tito, në disa qendra të mëdha të Kosovës filluan diskutimet për ndryshimin e Statutit dhe të Kushtetutës së Kosovës. Tito, së bashku me kroatin Vladimir Bakariq dhe me sllovenin Eduard Kardel, synonin dhe planifikonin dobësimin e pozicioneve të Serbisë në federatën jugosllave. Këtë dobësim, sipas bindjes së tyre, mund ta bënin vetëm me ndarjen e Kosovës në fillim dhe, më vonë, edhe të Vojvodinës, nga kontrolli i drejtpërdrejtë i Serbisë. Eduard Kardel, në vitin 1967, duke folur përkitazi me pozitën e pakicave kombëtare, siç trajtoheshin edhe shqiptarët, ndonëse, sipas numrit të banorëve, shqiptarë kishte më tepër se maqedonas, se malazias dhe se slloven, thoshte:

"Porsa diçka është autonomi, atëherë këtu nuk është më fjala për statusin e pakicës, po për një bashkësi autonome të popujve në një territor të caktuar, gjë që në këtë rast kombësisë shqiptare objektivisht i jep një pozitë kombëtare më të fuqishme".

Tubimi i parë me diskutime për ndryshimet kushtetuese u mbajt në Gjakovë, më 16 gusht 1968, në Aktivin politik të këtij qyteti, dhe zgjati tetë orë të plota. Në këtë mbledhje u kërkuan ndryshime rrënjësore të sistemit politik. Aty u kërkua, përveç së tjerash, që:

1. Në Kushtetutën e RSFJ-së, kombësia shqiptare të emërtohet si kombi shqiptar;
2. Me Kushtetutë dhe me ligj të përcaktohet përdorimi i flamurit kombëtar shqiptar;
3. Krahina e Kosovës të shpallet Republika e Kosovës etj.

Gjakova nuk ishte zgjedhur rastësisht për vendin prej nga do të shtroheshin në opinionin e gjerë kërkesat për ndryshimet që do të pasonin në të ardhshmen në Kosovë. Gjakova ishte dalluar në Luftën Nacional-Çlirimtare, prej vitit 1941 deri më 1945. Në Malësinë e Gjakovës, po ashtu, ishte mbajtur Mbledhja historike e Bunjajt, ku ishin marrë vendime afatgjata për fatin e shqiptarëve të Kosovës. Në Gjakovë kishin lindur disa nga simbolet e kësaj lufte, si: Emin Duraku, Ganimete Tërbeshi, Xheladin Hana etj. Për këtë arsye, zgjedhja e Gjakovës për vend të fillimit të diskutimeve për ndryshimet kushtetuese ishte plotësisht e qëlluar dhe e menduar mirë.

Qëndrimet e Aktivit politik të Gjakovës, pas tri ditësh, u botuan në gazetën "Rilindja", më 19 gusht 1968. Përveç së tjerash, në "Rilindje" shkruan:

"Njërës prej çështjeve që më së tepërmi i është kushtuar rëndësi në shqyrtim ishte e drejta për vetëvendosje... Që në vend të Statutit Kosova të ketë Kushtetutë... Që në Dhomën e Kombeve të Kuvendit Federativ Kosova të ketë 20 përfaqësues si edhe republikat e tjera... Që të pranohet statusi i Kombit për shqiptarët të cilët janë ose më shumë ose sa disa kombe që jetojnë në Jugosllavi... Me Kushtetutë duhet të sigurohen të drejta të barabarta në përdorimin e simboleve kombëtare... Pa vetëvendosje nuk ka barazi...".

Qëndrimet e Aktivit politik të Gjakovës pothuajse unanimisht qenë pranuar edhe nga aktivet politike të Prishtinës, të Gjilanit, të Pejës, të Mitrovicës dhe të qendrave të tjera komunale në Kosovë.

Pa dyshim, qëndrimet e Aktivit politik të Prishtinës, si kryeqendër e Kosovës dhe si vend administrativ, kanë pasur peshë të posaçme për rrjedhën e mëtutjeshme për ndryshimet kushtetuese të vitit 1968. Në mbledhjen e mbajtur në Prishtinë, në shtator të vitit 1968, është konstatuar:

"Kushtetuta e Republikës Socialiste Federative të Jugosllavisë (RSFJ) dhe e Republikës së Serbisë duhet të pranojnë të drejtën dhe dëshirën e shqiptarëve për vetëvendosje... Krahina duhet të bëhet njësi federale... Krahina duhet të barazohet me republikën... Duhet të ndërrohet neni 2 i Kushtetutës së RSFJ-së dhe të insistohet që Jugosllavinë ta përbëjnë tetë njësi federale... Është e drejtë e çdo kombi dhe kombësie për të drejtën e vetëvendosjes deri në shkëputje. Duhet të kërkohet që Krahina të bëhet Republikë...".

QËNDRIMET DHE PROPOZIMET E INTELIGJENCIES

Në diskutimet për ndryshimet kushtetuese në vitin 1968 u dalluan: Fehmi Agani, Gazmend Zajmi, Ali Hadri, Syrja Pupovci, Dervish Rozhaja, Hajredin Hoxha, Mark Krasniqi, Ismail Dumoshi, Hasan Mekuli, Vehap Shita, etj., të gjithë këta profesorë të fakulteteve të Prishtinës dhe punëtorë të njohur shkencorë, si dhe Ramadan Vraniqi - kryetar i Gjykatës së Lartë të Kosovës, Rezak Shala - prokuror krahinor i Kosovës, Sali Bajra - kryetar i Komunës së Kaçanikut, Bardhyl Çaushi - kryetar i Gjyqit Komunal në Gjakovë, etj.

Inteligjencia shqiptare e kohës, me argumentet shkencore që i paraqiste për të drejtën e të gjithë popujve për vetëvendosje, e në këtë kontekst edhe të shqiptarëve të Kosovës, me bazamentin historik nga e kaluara e largët dhe e afërt historike e shqiptarëve për luftërat për autonomi të plotë të Kosovës, nuk linte kurrfarë dyshimesh në shpjegimet dhe sqarimet e veta para opinionit të gjerë kosovar. Mirëpo, përderisa inteligjencia vazhdonte me këmbëngulje të qëndronte në kërkesat gjithëpopullore për të drejtën e vetëvendosjes deri në shkëputje, nga ana tjetër, burokracia nga radhët e popullit shqiptar iu nënshtrua presionit që ushtrohej nga nivelet e Federatës jugosllave dhe të Republikës së Serbisë, që diskutimet të ngushtoheshin dhe të orientoheshin në të drejta shumë të kufizuara, të cilat do të fitoheshin në fund të këtyre diskutimeve. Edhe pse në fillim të diskutimeve për ndërrimet kushtetuese kishte mendime dhe qëndrime të drejta të disa udhëheqësve serbë dhe malazias sa i përket statusit të ardhshëm të Kosovës, siç ishte qëndrimi i Petar Stamboliqit, në nivel jugosllav, dhe qëndrimi i Katarina Petarnagiqit në nivel të Kosovës, megjithatë, shumica dërrmuese e udhëheqjes jugosllave dhe serbe kishte qëndrim jo të drejtë dhe joparimor përkitazi me pozitën e Kosovës dhe të drejtat e shqiptarëve.

Në Aktivin politik në Pejë, shumë diskutues e kritikojnë rreptë "Propozimin për ndryshimet kushtetuese", të përgatitur nga Komisioni Krahinor i Kosovës për Ndryshimet Kushtetuese. Sidomos i kundërshtojnë "sqarimet" e këtij komisioni se, gjoja, një popull nuk mund t'i ketë dy shtete. Diskutuesit, duke kundërshtuar "argumentet" e Komisionit, në arsyetimet e tyre i paraqesin rastet e shumta të njohura në botë në të cilat një popull i ka dy shtete, siç ishte rasti me Gjermaninë Perëndimore dhe atë Lindore, me Korenë Veriore dhe atë Jugore, me Vietnamin Verior dhe atë Jugor, me Jemenin Verior dhe atë Jugor etj.

Më 3 shtator 1968, në Prishtinë, u mbajt mbledhja e Komitetit Komunal të Lidhjes së Komunistëve, në të cilën Hajredin Hoxha, profesor në Fakultetin Juridik në Prishtinë, përveç të tjerash, thotë:

"Përkitazi me çështjen e republikës, unë këtu dua të polemizoj dhe t'i paraqes disa argumente të mia, d.m.th. si duhet ta trajtojmë problemin e republikës në mënyrë teorike dhe parimore, sepse çështja nacionale s'është abstrakte. Një çështje është se ajo është parimore, kurse tjetra se ajo është e zbatueshme në kushte të caktuara. Unë gjithnjë kam qenë për atë që popujt e Krahinës sonë të jenë të barabartë me popujt e tjerë të Jugosllavisë. Për mua, esenca e problemit është që krahinat 90 deri 95% të rasteve duhet t'i kenë të njëjtat të drejta si edhe republikat dhe në realitet ato duhet të jenë republika në territorin e vet".

Dervish Rozhaja, profesor në Fakultetin Filozofik në Prishtinë, duke trajtuar çështjen e vetëvendosjes për shqiptarët e Kosovës, përveç së tjerash, thotë: "Çështja është plotësisht e qartë, pa marrë parasysh e kemi shtetin tjetër shqiptar apo jo". Ndërsa, Ali Hadri, profesor i historisë në Fakultetin Filozofik në Prishtinë, duke u ndërlidhur me këtë diskutim, thotë: "Pse sistemi ynë kushtetues konteston se vetë në gjenezën e LNÇ-së, duke e shfrytëzuar të drejtën për vetëvendosje, popujt e Kosovës ishin element kreativë në krijimin e Jugosllavisë së Re". Në atë mbledhje, të angazhuar dhe të argumentuar, inkuadrohet Gazmend Zajmi, profesor në Fakultetin Juridik në Prishtinë, duke shtuar: "E drejta për vetëvendosje apo jo, për mua kjo pyetje nuk ekziston, pasi që kjo çështje në literaturën shkencore është zgjidhur dhe aq më tepër nuk besoj të ketë kurrfarë arsyeje dhe nevoje për përpjekje të reja për ta zgjidhur këtë problem... Kurse, sa i përket së drejtës së kombësive që ta realizojnë të drejtën e vetëvendosjes, kjo është çështje e rrethanave faktike. Kombësisë si kolektivitet i takon kjo e drejtë siç i takon edhe kombit, dhe për mua kjo çështje është e zgjidhur".

Fehmi Agani, profesor i sociologjisë në Fakultetin Filozofik në Prishtinë, angazhohet për respektimin e mendimeve, të propozimeve dhe të sugjerimeve të shprehura gjatë diskutimeve për ndryshimet kushtetuese dhe i jep vërejtje Komisionit Kushtetuar duke përfunduar: "Duhet t'i përkrahim të gjitha kërkesat të cilat janë prezantuar si kërkesa të shumicës dërrmuese të popullsisë. Ato duhet të jenë kërkesat tona".

Pas analizës që i bënë diskutimeve të bëra anekënd Kosovës për ndryshimet kushtetuese dhe njerëzit që ishin inkuadruar në ato diskutime, si edhe idetë që ishin shprehur në to, Mark Krasniqi, thotë: "Është shumë me rëndësi që populli në diskutimet e deritanishme ka treguar se nuk i vlerëson pjesëmarrësit në diskutime sipas pozitës të cilën e kanë, por sipas qëndrimeve që ata mbrojnë".

Syrja Pupovci, profesor i së drejtës familjare në Fakultetin Juridik në Prishtinë, duke folur për gjenezën e konstituimit të Kosovës si njësi e veçantë, burimet i kërkon dhe i gjen në Luftën Nacional- Çlirimtare, 1941-1945. Lidhur me këtë, ai thotë: "Prandaj, konsideroj dhe po e cek edhe një herë se sa i përket gjenezës, bile unë së pakut mendoj se s'kemi ç'të diskutojmë absolutisht, por të pranohet fakti çfarë është sjellë gjatë LNÇ-së".

Në Aktivin politik të Prishtinës, me fjalën e tij të argumentuar, bindëse dhe me tonin e zjarrtë dallohet edhe Rezak Shala, prokuror i Krahinës së Kosovës. Duke iu kundërvënë të gjithë atyre që ishin kundër Republikës së Kosovës, ai mbron me këmbëngulje të drejtën e shqiptarëve të Kosovës për vetëvendosje dhe formimin e Republikës së Kosovës. Rezak Shala e përfundon diskutimin e vet me konstatimin: "Republika e Kosovës është imperativ i kohës dhe nga kjo e drejtë nuk duhet hequr dorë". Pa dyshim, njëri prej përkrahësve të Republikës së Kosovës gjatë këtyre diskutimeve në vitin 1968, ishte edhe Ramadan Vraniqi.

Pesha e diskutimeve dhe e kërkesave për avancimin e statusit të Kosovës në nivel të Republikës së barabartë me gjashtë republikat e atëhershme të ish-Jugosllavisë, ishte e shumëfishtë. Nga njëra anë, Rezak Shala kryente detyrën e prokurorit të Kosovës, ndërsa Ramadan Vraniqi ishte kryetar i Gjyqit Suprem të Kosovës, dhe, nga ana tjetër, si njëri ashtu edhe tjetri ishin anëtarë të Kryesisë së Komitetit Krahinor të Lidhjes së Komunistëve të Kosovës. Kjo dëshmonte, fuqimisht, se edhe në strukturat më të larta të shtetit dhe të partisë komuniste kishte ndodhur një ndryshim rrënjësor duke e krahasuar me kohën para Plenumit të Brioneve, me ç`rast ishte larguar nga pushteti njëri prej armiqve më të egër të shqiptarëve të Kosovës - Aleksandar Rankoviq, ndryshe ish-bashkëpunëtori më i ngushtë i Josip Broz Titos.

BUROKRACIA SHQIPTARE BIE NË PROVIMIN HISTORIK

Diskutime të ngjashme dhe qëndrime të tilla nuk kishte vetëm inteligjencia shqiptare, por pothuaj i tërë populli. Kjo ishte manifestuar gati në të gjitha aktivet e komunave të Kosovës, te rinia dhe fshatarësia anekënd Kosovës, si dhe në mesin e klasës punëtore kosovare. Mirëpo, derisa shumica dërrmuese e shqiptarëve të Kosovës kërkonte të drejtën për vetëvendosje, të drejtën për Republikë, të drejtën e përdorimit të flamurit kombëtar, universitetin në Prishtinë, e kërkesa të ngjashme, nga ana tjetër, burokracia shqiptare i kundërshtonte ato kërkesa të ligjshme të popullit, në emër të të cilit fliste duke u prezantuar si "zëdhënëse" e dëshirave dhe e synimeve të tyre. Kështu, burokracia shqiptare, me ndonjë përjashtim të rrallë, çdo ditë e më tepër binte nën presionin e pandërprerë që i bëhej nga udhëheqja serbe dhe ajo jugosllave.

Edhe një herë, si shumë herë më parë, kur po vendosej fati i shqiptarëve të Kosovës, burokracia shqiptare me në krye Fadil Hoxhën - kryetar i Kuvendit të Kosovës, Veli Devën - kryetar i Komitetit Krahinor të Lidhjes së Komunistëve të Kosovës, Xhavit Nimanin, Xhevdet Hamzën, Ali Shukriun, Sinan Hasanin, Kolë Shirokën, Mahmut Bakallin - kryetar i Komitetit Komunal të Lidhjes së Komunistëve të Prishtinës, e të ngjashëm me këta, lëshoi pe para presioneve që s'ishin të vogla dhe kapitulloi politikisht në çastin e fundit para ndryshimeve kushtetuese të vitit 1968. Në këto rrethana politike, kur diskutimet kishin arritur pikën më të lartë, kur shumica e popullsisë shqiptare ishte përcaktuar për vetëvendosje dhe për avancimin e statusit të Kosovës në Republikë, Fadil Hoxha do të thotë: "Nuk do të thotë se nuk mund të shtrohet çështja e Republikës. Ne nuk kemi shkuar në atë drejtim. Bile, mua më është zënë për të madhe pse po e mbyll diskutimin lidhur me këtë çështje dhe unë e pranoj atë kritikë... Të vlerësojmë çka është reale, vërtet reale dhe e mundshme në këtë drejtim të afirmimit të autonomisë - esenca të arrihet dhe, nga ana tjetër, çka mund të ishte dëshirë. Prandaj, nuk do të mund të jepja ndonjë përgjigje të plotë - çfarë disponimi ka te njerëzit".

Në aktivin politik të Prishtinës, Mahmut Bakalli, kryetar i Komitetit Komunal të Lidhjes së Komunistëve të Prishtinës, duke u ndërlidhur me diskutimet e diskutuesve të tjerë, ndër të tjera, thotë: "Te një numër i shokëve, pa marrë parasysh modifikimet e ndryshme dhe pa marrë parasysh papërcaktueshmëritë, sinqerisht të ju them, kam vërejtur se diskutimi është përkufizuar në dilemën: republikë ose jo. Më duhet ta shpreh bindjen time konkretisht se dilema politike republikë ose jo për Krahinën e Kosovës - është dilemë e rrejshme, e cila kërcënohet që njerëzit punues dhe qytetarët në këtë moment t'i largojë nga marrëdhëniet esenciale, të cilat duhet tash edhe në të ardhmen t'i trajtojmë". Po me këtë stil dhe me "argumente" të tilla flet edhe Kolë Shiroka, i cili, duke iu kundërvënë diskutuesve se ekzistimi i dy shteteve shqiptare nuk do të thoshte përjashtim ndërkombëtar, thotë: "Nuk është në rregull që të marrim ca përvoja të huaja dhe t'ua fusim para hundëve tjerëve në këtë diskutim. Mendoj se kjo nuk është në rregull. Ta them haptazi për çka është fjala. Le të shkojnë ata individë në Estoni, etj., dhe le të shohin se si është zgjidhur atje çështja kombëtare. Kurse, disa po përpiqen që ne, jugosllavët, duhet t'i kopjojmë përvojat e huaja. Kjo është e palejueshme. Ne duhet të kërkojmë zgjidhje e cila është e mundur në çastin e tashëm".

CILI ISHTE QËNDRIMI I SERBO-MALAZEZVE PËR NDRYSHIMET KUSHTETUESE TË KOSOVËS?

Në diskutimet për ndryshimet kushtetuese të vitit 1968 janë angazhuar edhe shumë udhëheqës dhe politikanë nga radhët e serbëve dhe malaziasve në të gjitha nivelet, si: Drago Kalugjeroviq, Vuko Bojaniq, Jovan Peçenoviq, Katarina Petarnagiq, Gjuro Tërbojeviq, Misha Samarxhiq, etj. Me përjashtim të Katarina Petarnagiqit, e cila fillimisht deklarohet për Republikën e Kosovës, duke mos u pajtuar me ata të cilët i quajnë shqiptarët nacionalistë vetëm e vetëm pse kërkojnë vetëvendosje dhe Republikë për Kosovën, megjithatë, duke u shprehur se ajo shpreh qëndrimin e forumit e jo të vetin, përcaktohet të mos i pranohet statusi i Republikës Kosovës.

Veli Deva, kryetar i atëhershëm i Lidhjes së Komunistëve të Kosovës, në atë kohë thotë: "Është e vërtetë se ekzistojnë lloj-lloj forcash me përcaktime të ndryshme. Por, gjithashtu, është e vërtetë se ekziston kursi shumë i qartë i Lidhjes së Komunistëve dhe tërë popullsisë sonë: serbëve, shqiptarëve, malazezve dhe turqve - për qërimin e llogarive me të gjitha forcat e reaksioneve pa marrë parasysh çfarë etiketash ato bartin dhe nga cilat mese ato vijnë. Nëse ekziston vendosmëri e tillë, kurse ne jemi të vetëdijshëm se ajo vërtet ekziston, atëherë nuk ka vend për panik".

Fadil Hoxha, edhe pse në fillim të diskutimeve për ndryshimet kushtetuese kishte treguar një tolerancë më të madhe ndaj diskutuesve dhe kishte treguar mirëkuptim për anëtarët e Komisionit Kushtetues, pas direktivave që kishte marrë në Beograd nga kreu jugosllav e sidomos ai serb, kishte kapitulluar dhe mund të thuhet i kishte bllokuar diskutimet konstruktive që ishin vënë në udhë të mbarë për avancimin e statusit të Kosovës në nivel të Republikës. Duke bërë rekapitullimin e të gjitha diskutimeve të deriatëhershme, Fadil Hoxha, thotë: "Ka edhe njerëz të mirë të cilët bien viktima të modeleve tërheqëse, si: Gjermania Lindore dhe Gjermania Perëndimore, Koreja Veriore dhe Koreja Jugore, dy Vietnamat, e deri edhe te Republika e Moldavisë, duke menduar se kjo mund të ishte e mirë. Kjo do të thotë të kthehen diskutimet nga pozitat themelore, domethënë të mbyllen dyert dhe mu këtë e duan rankoviqasit. Unë jam i bindur se ata (rankoviqasit - S.N.) në këtë i kanë gishtërinjtë e përzier, kurse ata janë duke i ndjekur nacionalistët shqiptarë dhe po bëhen mjaft të zëshëm".

Çfarë ironie! Vihen në lidhje dhe në bashkëveprim rankoviqistët me forcat patriotike shqiptare, të cilat me argumente dhe prova të shumta, historike dhe shkencore, e dëshmonin se Kosovës i takon e drejta e statusit të Republikës si edhe të gjithë popujve të tjerë shtetformues të Jugosllavisë.

Në këto rrethana, kur Tito, i cili ishte jetësisht i interesuar për ta dobësuar elementin serb në Jugosllavi, sidomos pas Plenumit të Katërt të Brioneve të vitit 1966, i bindur se vetëm një Serbi në suazat reale mund të ishte faktor stabiliteti në Jugosllavi, tashmë kur faktori serb ishte në njëfarë dore në defensivë politike për të gjitha ato që kishte bërë ndaj të gjithë popujve tjerë e sidomos ndaj shqiptarëve, kurse faktori shqiptar në një masë të caktuar mund të thuhet se ishte në një avantazh politik, burokracia shqiptare në Kosovë nuk gjen forcë dhe nuk është në nivel të kërkesave dhe të përgjegjësisë politike të momentit historik që të marrë fatin e shqiptarëve në mbrojtje në mënyrë që të kurorëzohej me Republikën e Kosovës. Deviza politike e Titos, "Serbia e dobët - Jugosllavia e fortë", gjente shprehje praktike në formimin e Republikës së Kosovës në vitin 1968. Këtë ai e bënte jo si demokrat dhe jo si mik i shqiptarëve, siç thonë disa zëra, por si patriot jugosllav dhe si njeri që i ishte rrezikuar jetësisht pozita nga shovinizmi serb deri në vitin 1966. Tito, për këtë përkrahje dhe për këtë mbështetje që tregonte ndaj shqiptarëve, kishte mbështetje, siç u tha më parë, edhe në dy personalitete me ndikim të kohës, në sllovenin Eduard Kardel dhe në kroatin Vladimir Bakariq.

Qëndrimi i burokracisë shqiptare të Kosovës ishte i natyrshëm. Për të mos i rrezikuar pozitat e veta, të cilat u krijonin komoditet të mjaftueshëm, ajo nuk hyn në një betejë politike të mbështetur në kërkesat e popullit të vet dhe nuk angazhohet për realizimin e dëshirave pothuajse plebishitare të tij, por e lë atë, në çastet e fundit, në mëshirën e forcave më të errëta dhe më regresive serbo-malazeze. Aq më keq, kur dihet se viti 1968 ka mundur të jetë vit i fitimit të Republikës për Kosovën pa gjakderdhje, pa tragjedi të shumta, pa trauma dhe pa të gjitha ato që do t'i përjetojë Kosova në vitet e përgjakshme dhe të mundimshme në rrugën e pavarësisë dhe të lirisë.

Në rrethanat e presioneve të pandërprera nga nivelet e Serbisë dhe të Jugosllavisë që të ndërpriteshin diskutimet për ndryshimet kushtetuese dhe pas nënshtrimit dhe kapitullimit të burokracisë shqiptare, e cila e kishte fjalën më me ndikim si përfaqësuese e shqiptarëve në të gjitha nivelet ku vendosej për fatin e Kosovës, paraqitej domosdoja që vetë populli të dalë në sipërfaqe, ta thotë vetë fjalën e fundit, ta marrë në duart e veta fatin e vet. Pra, duke pasur parasysh se diskutimet për ndryshimet kushtetuese pothuajse kishin përfunduar dhe mjetet e informimit ishin mbyllur për përfaqësuesit e vërtetë të popullit, për inteligjencien e tij, e vetmja formë e prezantimit të kërkesave dhe të qëndrimeve politike kishin mbetur demonstratat. Në këto rrethana të tendosura politike, kur nuk dihej se ç'po lindte dita e ç'po ngryste nata, është marrë vendimi për organizimin e demonstratave kosovare të 27 nëntorit 1968.

Bashkëkohësit e atyre ditëve të vrullshme të Kosovës mbajnë në mend se si në çdo qytet, fshat, fabrikë, fakultet, shkollë, lokal dhe vend pune, pra anekënd Kosovës, është biseduar dhe është kërkuar mënyrë si të organizohej një demonstratë e përgjithshme e fuqishme, ku do të dëgjohej zëri i shqiptarëve dhe ku do të dilnin sheshazi dëshirat e tyre. Përderisa Fadil Hoxha "nuk dinte çfarë disponimi kishte te njerëzit", përderisa udhëheqja nga nivelet jugosllave dhe serbe insistonte të ndërpriteshin diskutimet për ndryshimet kushtetuese, populli i robëruar shqiptar, me në krye inteligjencien patriotike, kishte kristalizuar qëndrimet dhe synimet për të ardhmen. Shkurt, kishte ardhur koha kur dikush nga gjiri i popullit duhej t'i printe dhe ta udhëhiqte këtë popull të shumëvuajtur në veprimet e mëdha që ia shtronte çasti historik përpara.
Vazhdon

Llapi · 22-12-2008, 10:08

VAZHDIMËSIA E VEPRIMTARISË ATDHETARE

Në fillim të qershorit të vitit 1964 u zbulua organizata politike ilegale Lëvizja Revolucionare për Bashkimin e Shqiptarëve (LRBSH), e udhëhequr nga Adem Demaçi. Me atë rast, u bënë arrestime masive të anëtarëve dhe të simpatizantëve të kësaj organizate në të gjitha qytetet dhe në të gjitha vendbanimet e Kosovës.

Në Prishtinë u burgosën: Adem Demaçi, Xhafer Mamuxhiku, Abdyl Lahu, Sabri Novosella, Azem Beqiri, Ahmet Haxhia, Tefik Sahiti, Njazi Straja, Sabit Ratkoceri, Dibran Bajraktari, Hazir Shala, Fazli Greiçevci, Ilmi Rakovica, Shefqet Jashari, Vezir Ukaj, Selman Berisha, Enver Mehmeti. Në Gjakovë: Kadri Kusari (Dushi), Murteza (Xajë) Nura, Hyda Dobruna, Din Spahia, Teki Dërvishi, Asim Vula, Avni Lama, etj. Në Pejë: Remzi Baloku, Shefqet Deçani, Sylë Shala, Ramadan Shala, Ahmet Zeka, Selajdin Daci, Nezir Gashi, Mehmet Krasniqi, Vesel Shala, Abdyl Shala, Niman Podrimja, etj. Në Mitrovicë: Mustafa Venhari, Hysen Daci, Zeqir Gërvalla, Ismet Koshutova, Arif Hoxha, etj. Në Gjilan: Rexhep Elmazi, Fehmi Elmazi, Isa Bajrami, Abdyl Qerimi, etj.

Burgosjet e vitit 1964 në mbarë Kosovën u përjetuan si një tërmet i fuqishëm dhe tronditës. Ky lajm i hidhur u fut në çdo familje shqiptare, në çdo shkollë, në çdo fabrikë, në çdo odë burrash dhe u bë temë kryesore e atyre ditëve. Pas këtyre burgosjeve në masë, mbetën të pazbuluar edhe disa anëtarë dhe simpatizantë të LRBSH-së. Kështu, në Prishtinë, në kuadër të LRBSH-së, vepronin dy grupe të të rinjve. Njërin e udhëhiqte normalisti Abdyl Lahu, ku bënin pjesë kryesisht nxënësit e Shkollës Normale të Prishtinës, dhe grupin tjetër e udhëhiqte mësuesi Hilmi Rakovica, ku bënin pjesë nxënësit e shkollave të tjera të mesme të Prishtinës. Pas burgosjes së Abdyl Lahut, më 8 qershor 1964, ndodhi bashkimi i dy grupeve. Atë e udhëhoqi Hilmi Rakovica, deri në burgosjen e tij. Në këtë grup bënin pjesë: Mejreme Berisha, Ibrahim Gashi, Emine Rakovica, Shemsi Hoxha, Elhame Shala, Rrahman Deliu, Skënder Havolli, Sylejman Gashi, Shazije Gërguri, Eshrefe Halimi, Selatin Novosella, etj. Veprimtaria e këtyre të rinjve orientohej kryesisht në ngritjen e flamujve kombëtarë, në shkrimin e parullave patriotike nëpër vendbanimet e Kosovës, në ndihmën e familjeve të shokëve të burgosur dhe në punë të ngjashme. Këta të rinj, përveç të tjerash, synonin t'ia bënin me dije pushtetit rankoviqian se Organizata e Adem Demaçit ekziston dhe se ajo do të vazhdojë veprimtarinë edhe pas një goditjeje aq të fuqishme që i ishte shkaktuar. Grupi i të Rinjve të LRBSH-së kreu një aksion më 12 prill 1964, me ç'rast organizoi ngritjen e flamujve kombëtarë në Prishtinë, në Vushtrri, në Besianë (dikur quhej Podujevë), në Orllan dhe në Letonc, si dhe shkroi parullat: "Duem Liri!", "Rrnoftë Shqipnia - nëna jonë!", "Duem liri!" dhe "Rrnoftë Enver Hoxha".

GRUPI I TË RINJVE TË LËVIZJES REVOLUCIONARE PËR BASHKIMIN E SHQIPTARËVE VAZHDON VEPRIMTARINË

Pas burgosjes së kryetarit të Grupit të të Rinjve të Prishtinës, Hilmi Rakovicës, më 8 korrik 1964, dhe pas rrezikut se do të burgoseshin edhe anëtarët e tjerë të këtij grupi, u paraqit nevoja për zgjerimin me anëtarë të rinj, të pakomprometuar nga ana e pushtetit dhe bashkëpunëtorëve të tij., u vendos që Shemsi Hoxha të bisedojë me Adil Pirevën, kurse Ibrahim Gashi me Osman Dumoshin. Sapo u njoftuan këta të rinj me qëllimin e Organizatës, iu përgjigjën thirrjes dhe u bënë anëtarë të kësaj organizate politike. Pas ditë më vonë, Grupit iu shtua edhe një anëtar i ri, Ilaz Pireva.

Aksioni i dytë që vlen të theksohet, të cilin e kryen anëtarët e Grupit të të Rinjve të LRBSH-së, është ngitja e 40 flamujve kombëtarë në Prishtinë, më 4 korrik 1964. Kjo datë ishte caktuar qëllimisht, pasi ishte festë shtetërore e ish-Jugosllavisë.

Për të caktuar detyrat dhe për t'u marrë vesh më detajisht për veprimtarinë e mëtutjeshme, u vendos të mbahet një mbledhje e përbashkët në Taukbahçe, vend pikniku në periferi të Prishtinës. Mirëpo, në momentin e fundit, pushteti rankoviqian i ra në gjurmë këtyre veprimtarëve dhe u burgosën shumica prej tyre. Atë ditë u burgosën edhe: Shemsi Hoxha, Ibrahim Gashi dhe Selatin Novosella, të cilët ishin caktuar të ngrinin flamuj kombëtarë dhe të shkruanin parulla në tri qytete të Kosovës: në Prishtinë, në Mitrovicë dhe në Lypian, së bashku me Adil Pirevën, me Osman Dumoshin dhe me Ilaz Pirevën. Meqenëse flamujt dhe ngjyra me brushat ishin te tre shokët e burgosur (Shemsiu, Ibrahimi dhe Selatini), e të tjerët nuk dinin se ku gjendeshin, veprimi mbeti pa u kryer.

Pas burgosjes së anëtarëve të Grupit të të Rinjve të Prishtinës të LRBSH-së, në gusht të vitit 1964, për një kohë të caktuar, pra përkohësisht, u ndërpre veprimtaria politike në Prishtinë dhe rrethinë.

Pas lirimit nga burgu të Ibrahim Gashit, Shemsi Hoxhës, Mejreme Berishës, Elhame Shalës, Rrahman Deliut, Sylejman Gashit, Emine Rakovicës, Shemsi Havollit dhe Selatin Novosellës, nuk u vazhdua veprimtaria në mënyrë të organizuar si më parë, pasi asnjëri nuk e ndiente veten aq të aftë për udhëheqjen e punëve me aq përgjegjësi dhe me aq rëndësi për çështjen kombëtare. Për këtë arsye, kjo punë mbeti për një të ardhme të afërt. Megjithatë, Osman Dumoshi, Ibrahim Gashi, Adil Pireva, Shemsi Hoxha, Ilaz Pireva dhe Selatin Novosella vazhduan të shoqëroheshin, të tuboheshin në ndeja ilegale dhe të lidhnin një shoqëri dhe miqësi të ngushtë e ta mëkonin atë me një dashuri të madhe dhe të sinqertë. Kësaj shoqërie, më vonë, iu bashkuan edhe Afrim Loxha, Xheladin Rekaliu, Skënder Muçolli, Tefik Çitaku dhe Ramadan Ramadani.

Në këtë mbledhje u diskutua gjerësisht për kontaktet e zhvilluara në mese të ndryshme anekënd Kosovës, me ç'rast u dallua biseda në detaje që ishte bërë dy ditë rresht në fshatin Bajçinë të Llapit. Pas konstatimit se të gjitha faktet dëshmonin që burokracia shqiptare përfundimisht kishte hequr dorë nga kërkesa për Republikën e Kosovës dhe pas matjes së pulsit të popullit se është i gatshëm që të dalë demonstrativisht e hapur për manifestimin e përcaktimit të tij politik, prerazi u vendos që demonstratat të organizoheshin deri në Festën e Flamurit, më 28 nëntor 1968. Në fund të kësaj mbledhjeje, u caktua vendi i mbledhjes së ardhshme si dhe u caktuan detyrat e veçanta për secilin anëtar të grupit, veç e veç. Po në këtë mbledhje u vendos që në sa më shumë qendra të Kosovës të organizohen njerëzit për përgatitjen e demonstratave.

SYÇELË EDHE NË MBLEDHJE

Në fund të tetorit të vitit 1968, në Prishtinë, në banesën e Xheladin Rekaliut, u mbajt mbledhja tjetër për organizimin e demonstratave. Në këtë mbledhje morën pjesë: Osman Dumoshi, Adil Pireva, Xheladin Rekaliu, Ilaz Pireva, Afrim Loxha dhe Selatin Novosella. Secili pjesëmarrës në fjalën e vet prezantoi përshtypjen nga terreni dhe bisedat që kishte pasur me intelektualë, me punëtorë, me fshatarë, me studentë, me nxënës dhe me disa përfaqësues të pushtetit, të niveleve më të ulëta të udhëheqjes. Kuptohet, bisedat në terren ishin bërë nëpërmjet shtrimit të pyetjeve në formën: "Është dëgjuar se do të organizohen demonstrata, çka mendohet për to?", ose: "A do të duhej të organizoheshin demonstrata?", ose: "Çka do të duhej të kërkohej në ato manifestime publike?", ose: "Në cilën ditë do të duhej të organizoheshin demonstratat?", etj. Edhe raportet që janë dhënë në këtë mbledhje kanë qenë të frymës së tillë, përgjithësuese, dhe nuk është përmendur asnjë emër i atyre me të cilët kishin biseduar anëtarët e Grupit. Aty u raportua në formën: "Një profesor i një shkolle të mesme propozon që demonstratë të organizohet vetëm në Prishtinë", ose: "Një fshatar thotë që në demonstrata të dalim edhe me armë", ose: "Një punëtor propozon që demonstratat të organizohen mu më 28 Nëntor", etj. Kjo formë e komunikimit bëhej për arsye të sigurisë së personave me të cilët ishte biseduar.

Në fund të kësaj mbledhjeje, përkitazi me organizimin e demonstratave, me përmbajtjen e parullave, me kërkesat kryesore që do të shtroheshin në demonstratat e ardhshme, etj., u vendos që Osman Dumoshi të konsultohet me Kadri Halimin, intelektual i përmasave kombëtare dhe njëri prej atdhetarëve që pak muaj më herët ishte liruar nga burgu i gjatë, ndërsa Selatin Novosella të konsultohej me Hyrie Hanën, atdhetare e njohur gjakovare që pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, ku kishte marrë pjesë aktive në të, si rezultat i mbetjes së Kosovës nën riokupimin serbo-jugosllav, nuk ishte pajtuar dhe ishte burgosur nga pushtuesit e rinj, kurse i vëllai, Xheladin Hana, pjesëmarrës i Mbledhjes së Bunjajt, ishte vrarë në atentat pak vite pas përfundimit të luftës, si kundërshtar i këtij riokupimi. Në fund të kësaj mbledhjeje u vendos që mbledhja e radhës të mbahet pas një jave në shtëpinë e Osman Dumoshit.

HOLLËSITË E ORGANIZIMIT

Në mbledhjen e 16 tetorit 1968, e mbajtur në shtëpinë e Osman Dumoshit, në Prishtinë, morën pjesë: Osman Dumoshi, Adil Pireva, Afrim Loxha, Tefik Çitaku (rrobaqepës nga Prishtina), Ramadan Ramadani (po ashtu rrobaqepës nga Prishtina), Ilaz Pireva, Xheladin Rekaliu, Skënder Muçolli dhe Selatin Novosella.

Në pamundësi për të marrë pjesë në këtë mbledhje, Hasan Dërmaku, student i historisë në Prishtinë, i propozoi pjesëmarrësve në këtë mbledhje, nëpërmjet një shkrese, përveç të tjerash, që demonstrata të mbahet më 26 nëntor 1968 dhe Adil Pireva të mos marrë pjesë drejtpërdrejt në demonstratë.

Në fillim të kësaj mbledhjeje u raportua për konsultimet që kishin zhvilluar Osman Dumoshi me Kadri Halimin dhe Selatin Novosella me Hyrie Hanën.
Pas diskutimeve të shumta dhe këmbimit të mendimeve, në fund të kësaj mbledhjeje u vendos:

1. Demonstratat të mbahen më 27 nëntor 1968, në orët e paradites, në Besianë, në Ferizaj, në Gjilan dhe, eventualisht, në qytet tjetër në Kosovë, kurse në orën 15 e 55 minuta në Prishtinë;

2. Në demonstrata të mos përdoret dhunë, përveç në mbrojtje të domosdoshme;

3. Të shumëzohet dhe të shpërndahet vjersha "Eni në demonstratë", e shkruar nga Adil Pireva, me pseudonimin Arbën Kosova;

4. Adil Pireva të mos marrë pjesë drejtpërdrejt në demonstratë, por mundësisht të mbetet i pazbuluar për të marrë pjesë, si gazetar i "Rilindjes" që ishte, në mbledhjet e ndryshme pas demonstratave për të parë nga afër se ç'thuhet në organet e ndryshme të pushtetit dhe të partisë përkitazi me demonstratat dhe çfarë vendimesh do të merreshin në ato organe të pushtetit; dhe,

5. Mbledhja e ardhshme të mbahet në shtëpinë e Selatin Novosellës, në Prishtinë, më 23 nëntor 1968.

DETYRAT PËRFUNDIMTARE

Mbledhja e fundit për organizimin e demonstratave të vitit 1968 u bë në Prishtinë, në shtëpinë e Selatin Novosellës, më 23 nëntor 1968. Në të morën pjesë: Osman Dumoshi, Adil Pireva, Xheladin Rekaliu, Ilaz Pireva, Afrim Loxha, Hasan Dërmaku, Skënder Muçolli dhe Selatin Novosella. Pas diskutimeve dhe analizave në detaje për punët e kryera rreth organizimit të demonstratave, të cilat zgjatën deri në orët e vona të natës së 23 nëntorit, në këtë mbledhje u morën këto vendime përfundimtare:

1. Demonstrata të mbahen në Besianë, në Ferizaj dhe në Gjilan, në orët e paradites së 27 nëntorit 1968 (mundësisht edhe në ndonjë vend tjetër të Kosovës), kurse në Prishtinë, po më 27 nëntor, por ato të fillojnë në orën 15 e 55 minuta, duke filluar nga Fakulteti Filozofik;

2. Të mos përdoren armët e zjarrit, si dhe çfarëdo dhune tjetër, përveç në vetëmbrojtje të domosdoshme;

3. Xheladin Rekaliu t'i koordinojë punët rreth organizimit të demonstratës në Besianë, Skënder Kastrati në Ferizaj dhe Asllan Kastrati në Gjilan;

4. Adil Pireva, së bashku me Osman Dumoshin, të shkruajnë fjalimin që do të lexohet në demonstratën e Prishtinës, kurse Selatin Novosella ta shtypë atë me makinë shkrimi;

5. Skënder Muçolli dhe Ilaz Pireva t'i shkruajnë dhe t'i përgatisin teknikisht transparentet;

6. Osman Dumoshi ta lexojë fjalimin në Prishtinë, kurse Ilaz Pireva dhe Afrim Loxha ta mbrojnë atë dhe ta sigurojnë që të kryejë detyrën pa u penguar nga të tjerët;

7. Hasan Dërmaku ta ruajë një kopje të fjalimit identik dhe, nëse pengohet, plagoset ose vritet Osmani Dumoshi, të vazhdojë ta lexojë fjalimin aty ku ka mbetur Osman Dumoshi;

8. Adil Pireva të mos marrë pjesë drejtpërdrejt në demonstratë;

9. Selatin Novosella dhe Skënder Muçolli ta sigurojnë transportimin e flamujve, të transparenteve dhe të materialit tjetër nga vendi i caktuar ku ishin përgatitur materialet deri te Fakulteti Filozofik, ku do të fillonte demonstrata;

10. Nëse lëndohen, plagosen ose vriten organizatorët apo demonstruesit, të mos krijohet panik, por demonstrata të vazhdojë pa marrë parasysh se kush do të bjerë në fushën e nderit; dhe,

11. Mbledhja vijuese të mbahet tri ditë pas demonstratës.

Në atë mbledhje, po ashtu, u vendos të shkruhen në transparente dhe të brohoriten parullat:

- "Duam vetëvendosje deri në shkëputje!";

- "Duam Kushtetutë!";

- "Duam bashkimin e viseve të banuara me shqiptarë meKosovën!";

- "Poshtë politika kolonialiste ndaj Kosovës!";

- "Për të drejtat tona gjak do të derdhim!";

- "Askush të mos luajë me fatin tonë!";

- "Në njërën dorë kazmën - në tjetrën pushkën!";

- "Lufta Nacional-Çlirimtare nuk na ka sjellë barazi të plotë!";

- "Poshtë Veli Deva!";

- "Poshtë Misha Sekulloviqi!";

- "Duam Universitet";

- "Duam bashkimin e Preshevës me Kosovën";

- "Një popull - një shtet - një parti"; dhe,

- "Liri të burgosurve politikë".

Në këtë mbledhje mbizotëroi mendimi te të gjithë organizatorët e demonstratave se më i rëndësishëm ishte një demonstrim plebishitar i popullit shqiptar në Kosovë se sa jetët e të gjithë organizatorëve të demonstratave.

KONTRIBUTI I JASHTËZAKONSHËM I HYRIE HANËS

Vlen të theksohet se konsultimet e përfaqësuesit të Grupit të të Rinjve, Selatin Novosella, me atdhetaren veterane, Hyrie Hana, do të ndikojnë në përcaktimin e përmbajtjes së parullave të shkruara dhe të atyre të brohoritura në demonstratat e 27 nëntorit 1968. Duke e ditur disponimin e rinisë kosovare në atë kohë, Hyrie Hana, pas çdo takimi me përfaqësuesin e Grupit të të Rinjve, që po organizonte demonstrata, kërkonte një javë kohë për konsultime me rrethin e saj për punët organizative dhe për kërkesat që do të shtroheshin në demonstrata. Kështu, në takim e fundit ndërmjet Hyrie Hanës dhe Selatin Novosellës, vetëm pak ditë para demonstratave, Hyrie Hana propozoi që në demonstrata të mos brohoriteshin parullat: "Rroftë Enver Hoxha!", "Poshtë Josip Broz Tito!", "Poshtë Fadil Hoxha!", "Duam Republikën e Kosovës!". Kurse, sipas propozimeve të Hyrie Hanës, në demonstrata do të duhej të brohoriteshin këto parulla: "Duam vetëvendosje deri në shkëputje!", "Poshtë Veli Deva!" dhe "Poshtë Misha Sekulloviqi!"

Rafet Rama, njëri prej organizatorëve të demonstratës së Prizrenit, tha: "Në fund u kthyem përsëri në vendin e nisjes dhe e vumë flamurin pranë vendit historik të Abdylit të Madh e të Ymerit Plak. Manifestuesit u shpërndanë të qetë pa asnjë incident. Ishte ky manifestimi i parë i këtij lloji pas Luftës së Dytë Botërore".

Demonstrata e Prizrenit, e 6 tetorit 1968, ishte edhe një dëshmi se populli liridashës i Kosovës kishte hyrë në një rrugë prej të cilës nuk kishte kthim prapa, e kjo ishte lufta për avancimin e statusit të Kosovës në nivel të Republikës, në kuadër të Federatës së atëhershme jugosllave, si hap i parë dhe i domosdoshëm drejt pavarësisë së plotë dhe bashkimit kombëtar.

Pa dyshim, demonstrata e Prizrenit do të jetë edhe një mbështetje e fortë morale për Grupin e të Rinjve në Prishtinë, të cilët ishin në vlugun e përgatitjeve dhe në vlugun e organizimit të demonstratës së 27 nëntorit 1968.

NË THERANDË, NORMALISTËT NË BALLË TË DEMONSTRATËS

Pas përfundimit me sukses të demonstratës në Prizren, u mor vendim që demonstratë të mbahet edhe në Therandë (dikur quhej Suharekë). Si edhe në të gjitha qytetet dhe vendbanimet e Kosovës, edhe në Therandë, kishte disponim në popull që të dilej publikisht me kërkesa kombëtare. Pjesëmarrësit aktivë dhe organizatorët e demonstratës së Prizrenit: Isa Demaj, Haxhi Bajraktari dhe Isa Morina, vendosën që në Therandë të mbahet demonstratë më 8 tetor 1968, ditë e martë, në ditë tregu. Duke e ditur gatishmërinë e qytetarëve për pjesëmarrje në ndonjë manifestim publik, nga njëra anë, dhe duke i kursyer veprimtarët që të angazhoheshin në organizimin e demonstratave, në mënyrë që të mos pësonin nga ndjekjet e policisë dhe në mënyrë që të dënoheshin sa më pak njerëz pas demonstratave, nga ana tjetër, u vendos që veprimet kryesore në Therandë t`i bartë Haxhi Bajraktari, mësues në shkollën fillore të fshatit Nishor.

Haxhi Bajraktari nuk ishte caktuar rastësisht bartës kryesor i organizimit të kësaj demonstrate. Ai rridhte nga një familje e njohur për veprimtari atdhetare prej kohësh. Kështu, për veprimtari patriotike në Organizatën Nacional Demokratike Shqiptare, në vitin 1950, babai i Haxhiut, Zekë Bajraktari, ishte dënuar me 17 vjet burg të rëndë, prej të cilave i kishte mbajtur 12 vjet në burgun famëkeq të Nishit. Po ashtu, për angazhimet në NDSH, ishte dënuar axha i Haxhiut, Sefë Bajraktari, me 4 vjet burg. Më pastaj, në vitin 1959, në vazhdën e veprimeve sipas Programit kombëtar të NDSH-së, ishte gjykuar për veprimtari kundër Jugosllavisë edhe axha i dytë i Haxhiut, Jashar Bajraktari, me 3,5 vjet burg, së bashku edhe me kushëririn e tij, Destan Bajraktarin, me 4 vjet burg. 68/ Haxhi Bajraktari, Kujtime;

Në vitin 1968, në Therandë, funksiononte paralelja e ndarë e Shkollës Normale të Prizrenit. Përgjegjës i kësaj shkolle ishte Isak Bajraktari. Haxhi Bajraktari dhe Isak Bajraktari u morën vesh që më 8 tetor, në orën 12, të gjithë nxënësit të dilnin të organizuar në demonstratë. U vendos që në demonstratë të brohoriteshin parullat: "Kushtetutë - Republikë!", "Duam Universitetin e Prishtinës!" dhe "Rroftë flamuri!". Po ashtu, u vendos që flamurin ta përgatiste Haxhi Bajraktari. Ky atdhetar i ri do ta vizatojë me përkushtim të madh, me tush, shqiponjën në pëlhurën e kuqe gjatë tërë natës, duke ia mbajtur llambën e vajgurit mbi kokë për t`i bërë dritë e motra Fatimja.

Kështu, të martën, më 8 tetor 1968, nxënësit e Shkollës Normale ishin të rreshtuar para derës së shkollës. Nxënësi më i rritshëm dhe më i zhvilluar, Osman Gega, nga Studençani, u caktua të bartë flamurin kombëtar në ballë të demonstruesve. Kolona me nxënës dhe me arsimtarë u drejtua për në rrugën kryesore të qytetit. Ishte një befasi për të gjithë qytetarët se ç`po u shihnin sytë. Të vjetrit pas më shumë se dy dekadash po e shihnin sërish flamurin shqiptar, ndërsa të rinjtë e shihnin atë për herë të parë.

Theranda gumëzhinte nga njerëzit që kishin ardhur nga të gjitha fshatrat e rrethinës, në ditën e tregut. Pa u hamendur fare, pothuaj të gjithë iu bashkëngjitën normalistëve dhe brohoritën parullat e parapara për demonstratë nga organizatorët. Megjithatë, parulla që u brohorit më së tepërmi gjatë demonstrimit ishte "Republikë - Kushtetutë!". Ishte befasi edhe për organet e policisë, të cilat u gjendën në befasi dhe s`dinin si të reagonin ndaj një numri aq të madh të qytetarëve që brohoritnin parulla patriotike. Këso pamjesh nuk ishin pa ndonjëherë në Therandë që nga Lufta e Dytë Botërore.

Për disa orë, demonstruesit marshuan në rrugët e Therandës duke ngritur flamurin kombëtar mu në qendër të qytetit në një shtyllë të lartë të rrymës, duke brohoritur dhe duke kënduar këngë për flamurin pa ndërprerë. Duke parë se situata po dilte nga kontrolli dhe numri i demonstruesve po shtohej edhe më tutje, policia do të tentojë të rrëmbejë flamurin kombëtar nga shtylla ku ishte vendosur. Në këtë punë, policia do të ndihmohej edhe nga bashkëpunëtorët e UDB-së nga radhët e shqiptarëve. Por, aty pranë flamurit ishte formuar një rreth i burrave të vendosur që assesi nuk lejonte policinë të largonte flamurin nga shtylla ku ishte vendosur. Si në një roje nderi, flamurin e mbronin: Miftar Bajraktari, Veli Gashi me tre djemtë e vet, Nezir Gashi, Rrahman Kryeziu, etj. Ata, me trupat e tyre, e kishin mbështjellë vendin ku valonte flamuri ynë kombëtar.

Pas një kohe të qëndrimit të demonstruesve në qendër të qytetit, ata, me flamur në ballë të kolonës, përsëri vazhduan të defilojnë nëpër rrugët e Therandës, e cila tashmë ishte nën kontrollin e demonstruesve. Ndonëse ishte gatishmëria e qytetarëve që të demonstrohej edhe më tutje, megjithatë, organizatorët e demonstratës vendosën që demonstruesit të shpërndaheshin. Ata ishin të bindur se, në këtë mënyrë, ishte shprehur publikisht dëshira dhe vullneti i shqiptarëve të Therandës, si edhe të tërë Kosovës, që të njihej statusi i Republikës së Kosovës, të lejohej përdorimi i lirë i simboleve kombëtare shqiptare, të hapej Universiteti i Prishtinës, etj.

NË PEJË PO SHKRUHEJ EDHE NJË FAQE E NDRITSHME E HISTORISË

Kërkesat e shtruara anekënd Kosovës për avancimin e statusit të Kosovës në nivel të Republikës, nuk kishin mbetur pa i trazuar edhe shpirtrat e qytetarëve të Pejës me rrethinë, e sidomos të rinisë patriotike të qytetit të Heroit Kombëtar dhe udhëheqësit të Lidhjes së Pejës, mulla Haxhi Zekës. Andaj, rinia shkollore dhe intelektualët e rinj vendosën të dalin publikisht në demonstratë me kërkesat: "Rroftë flamuri kuq e zi!", "Rroftë populli shqiptar!", "Kushtetutë - Republikë!", etj.

Pas veprimeve paraprake organizative, u vendos që demonstrata të mbahet më 19 tetor 1968, në ditë tregu në qytetin e Pejës, kur prania e qytetarëve do të ishte më e madhe. Koha e fillimit të demonstratës u caktua mesi i ditës, kur nxënësit i përfundonin orët e paradites, kurse të tjerët i fillonin ato të pasdites. Vendi i nisjes së demonstruesve ishte shkolla e mesme normale "Ali Kelmendi", në fshatin Vitomiricë afër Pejës, buzë rrugës Pejë - Mitrovicë. Pjesëmarrës të fillimit ishin nxënësit e Shkollës Normale dhe të Shkollës Bujqësore, si dhe disa arsimtarë. Nisja u bë me flamur kombëtar përpara kolonës në krye, në drejtim të qytetit. Bartësit e flamurit ndërroheshin me radhë. Bartës i parë ishte Demë Mulliqi, normalist. Në pika të rrezikshme bartës ishin edhe Ramadan Blakaj, Zymer Neziri dhe Xhemajl Gashi.

Demonstruesve iu bashkëngjitën edhe shumë të rinj, nxënës, zejtarë, intelektualë, punëtorë, studentë dhe fshatarë, që nga Vitomirica deri në qendër të qytetit të Pejës, vend që ishte paraparë nga organizatorët për mbajtjen e fjalimeve, ku do të brohoriteshin parullat dhe ku do të këndoheshin këngët patriotike të ushtruara enkas për këtë manifestim kombëtar. Me këtë rast u kënduan këngët atdhetare, që deri atëherë ishin të ndaluara rreptësisht për t'u kënduar, e ndër to edhe: "Kur u hap kushtrimi n`Kosovë", "Lidhja e Prizrenit", "Oj Kosovë, mos thuaj mbarova", "Këngë për Skënderbeun", "Mori Shkodër, moj mizore", "Këngë për Ali Pashë Tepelenën", etj.

Demonstrata u zhvillua në qendër të qytetit, pranë ndërtesës së Kuvendit Komunal, kurse flamuri kombëtar u vendos mbi qoshkun e gazetës serbe "Borba". Flamurin e mbante Demë Mulliqi, kurse pranë tij ishte normalisti tjetër, Sylë Kuqi, i cili e lexoi fjalimin e përgatitur paraprakisht nga Zymer Neziri. Leximi i fjalimit u ndërpre disa herë nga brohoritjet e parullave: "Kushtetutë - Republikë!" dhe "Rroftë flamuri kuq e zi!". Duke qenë se kopja e këtij fjalimi është zhdukur gjatë kësaj kohe, përmbajtja e tij është, sipas kujtesës së përpiluesit të tij, Zymer Neziri, kjo: "Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore e deri tash, shqiptarët nuk u trajtuan si komb; shqipja u përdor me kufizime të mëdha; liria e mendimit kombëtar u dënua rëndë; shqiptarët patën më pak të drejta se të tjerë; nuk patën të drejtë që ta mbajnë lirisht flamurin kombëtar, kurse për mbajtjen ilegale të tij dënoheshin me burg të rëndë, etj".
Që nga fillimi i kolonës së demonstruesve, policia, disa herë, u përpoq ta rrëmbente flamurin nga duart e çelikta të rinisë. Herën e parë u përpoq ta largonte nga kulmi i shkollës "Ali Kelmendi", por kjo u pengua nga nxënësit. Po ashtu, edhe disa herë gjatë marshimit të kolonës, policia u përpoq ta merrte flamurin, por pa sukses. Organet e pushtetit të Pejës tentuan ta ndalnin kolonën në oborrin e Gjimnazit dhe tentuan të bindnin pjesëmarrësit që të shpërndaheshin. Edhe në këtë nuk arritën.

Pas afër katër orësh demonstrimi nëpër qytetin e Pejës, me flamurin kombëtar në ballë, si dhe duke i brohoritur Kosovës, Republikës së Kosovës, Kushtetutës së Kosovës, dhe duke kënduar këngë atdhetare, përfundoi kjo demonstratë për të drejtat e shqiptarëve të Kosovës, që ishte manifestimi më i rëndësishëm në Pejë pas Luftës së Dytë Botërore. Pas përfundimit të demonstratës, flamuri kombëtar përsëri u vendos mbi kulmin e shkollës normale "Ali Kelmendi".

Organizimin e demonstratës në Pejë e ndihmuan zejtarët e lagjes Kapeshnica: Rexhep Berisha dhe Ali A. Lajçi, që të dy rrobaqepës, të cilët i përgatitën shiritat identifikues të pjesëmarrësve, si dhe shiritat e kujdestarëve. Po ashtu, ndihmoi normalistja Emine Neziri; studenti Riza Smaka, arsimtari i muzikës në shkollën "Ali Kelmendi", Sadri Kelmendi; arsimtari i matematikës në Shkollën tetëvjeçare të Klinës, Murat Gorani.

Pas përfundimit të suksesshëm të demonstratës në Pejë, filloi ndjekja e organizatorëve të tyre nga Komiteti i Partisë Komuniste dhe nga policia. Pas largimit nga puna në arsim të Ramadan Blakajt, të Xhemajl Gashit dhe të Zymer Nezirit, ndodhi edhe burgosja e tyre, me ç`rast Ramadan Blakaj u dënua me 15 ditë, Xhemajl Gashi me 30 ditë dhe Zymer Neziri po ashtu me 30 ditë. Me dënim me burg u dënua edhe Riza Smaka.

Demonstratat shumë të suksesshme të Prizrenit, të Therandës dhe të Pejës ishin, pa dyshim, një mbështetje e fortë morale dhe një forcë shtesë e motivimit të organizatorëve të demonstratave edhe më të fuqishme që do të ndodhnin më 27 nëntor 1968 në Prishtinë, në Besianë, në Ferizaj, në Gjilan dhe në Mitrovicë. Këto demonstrata i dhanë kurajë dhe i trimëruan edhe më shumë organizatorët e Grupit të të Rinjve që kishin marrë mbi vete përgjegjësinë për një organizim të tillë në nivel të Kosovës.

Me demonstratën e Pejës u përmbyll cikli i parë i demonstratave shqiptare, të cilat, pushteti, duke dashur t'i minimizojë ato, nuk i dënoi shumë organizatorët e tyre, përveçse me disa ditë burg për kundërvajtje.

DEMONSTRATA E GJILANIT FILLOI NGA NORMALJA E GJIMNAZI

Deri më 23 nëntor 1968, organizatorët e demonstratës së Gjilanit, si edhe organizatorët e qyteteve të tjera të Kosovës, ishin të orientuar të përgatiteshin dhe të organizoheshin vetëm për demonstratën në Prishtinë. Pra, pjesëmarrësit në demonstratë do të vinin nga Gjilani në Prishtinë në ditën që do të caktohej më vonë. Mirëpo, më 23 nëntor, nga Prishtina, si të deleguar nga Trupi Koordinues për Organizimin e Demonstratave në tërë Kosovën, Asllan Kastrati dhe Beqir Qerimi (që të dy studentë të Fakultetit Teknik në Prishtinë) shkuan në Gjilan për të vënë kontakt me organizatorët e atjeshëm që vepronin shumë kohë më parë në këtë qytet.

Asllan Kastrati dhe Beqir Qerimi kontaktuan me Fatmir Salihun, nxënës në Gjimnazin e Gjilanit, dhe në marrëveshje me qendrën në Prishtinë u vendos që demonstratë të ketë edhe në Gjilan, ashtu si edhe në qendra të tjera të Kosovës, e jo siç mendohej që demonstratë të ketë vetëm në Prishtinë. Në mbledhjen që u mbajt po të njëjtën ditë, ndër të tjera, u vendos:

1. Demonstrata të mbahet në Gjilan, më 27 nëntor 1968, dhe ajo të fillojë në orën 12 e 5 minuta; dhe,

2. Pas kryerjes së demonstratës në Gjilan, demonstruesit në mënyrë sa më masive të shkojnë në Prishtinë, ku pritej se do të bëhej demonstrata qendrore dhe më e fuqishme.

Në mbledhjen e dytë të Gjilanit, të njëjtën ditë, pra më 23 nëntor 1968, u vendos që veprimtarët të organizojnë sa më shumë nxënës të fshatrave përreth ngase nga kjo pjesëmarrje varej tërë suksesi i demonstratës. Për këtë arsye, prej 23-26 nëntor, e tërë veprimtaria ishte e orientuar në njoftimin e nxënësve, të studentëve të Shkollës së Lartë Pedagogjike në Gjilan, të punëtorëve, të zejtarëve dhe të fshatarëve përreth Gjilanit.

Më 26 nëntor 1968, në Gjilan, u mbajt mbledhja tjetër në shtëpinë e Rexhep Malës, nxënës i Gjimnazit në Gjilan. Në këtë mbledhje morën pjesë: Rexhep Mala, Fatmir Salihu, Irfan Shaqiri, Ahmet Hoti, Xhavit Dërmaku, Shemsedin Kastrati, Mehmet Emini, Ilmi Ramadani, Enver Shabani dhe Ismail Shehu. Në këtë mbledhje, përveç të tjerash, u vendos të shkruhen dhe të brohoriten parullat: "Duam vetëvendosje!", "Duam Kushtetutë!", "Duam Universitetin", "Një popull, një shtet, një parti!". Për shkrimin dhe për përgatitjen teknike të transparenteve u caktuan Xhavit Dërmaku, Shemsedin Kastrati dhe Ismail Shehu. Këto transparente janë shkruar dhe janë përgatitur në shtëpitë e Rexhep Malës dhe të Fatmir Salihut.

Demonstrata filloi saktësisht në orën 12 e 5 minuta nga oborri i Shkollës Normale dhe Gjimnazit. Para se të fillonte demonstrata, Mynevere Kastrati, Fetije Bajrami dhe Mehmet Emini hynë në Shkollën Normale dhe i morën fotografitë e Karl Marksit, të Fridrih Engelsit dhe të Titos, të cilat i bartën në demonstratë. Flamurin kombëtar e para e barti Vahide Hoxha. Në demonstratë, përveç flamurit kombëtar, u bart edhe flamuri shtetëror jugosllav, në mënyrë që të mos shkaktohej ndonjë intervenim i policisë ndaj demonstruesve. Demonstruesit vazhduan duke brohoritur nëpër qendër të qytetit deri në stacionin e autobusëve. Prej këtu, demonstruesit u kthyen përsëri nëpër qendër deri në vendin prej nga ishin nisur në fillim.

Gjatë demonstrimit u përhap lajmi se është burgosur njëri nga pjesëmarrësit e demonstratës. Ky lajm demonstruesit i bëri edhe më këmbëngulës në kërkesat e tyre, prandaj iu drejtuan ndërtesës së policisë për të protestuar. Mirëpo, policia, në kordon të fortë, i zuri pozitat para Xhamisë së Medresesë dhe assesi nuk i lejonte demonstruesit të vazhdonin rrugën më tutje. Atëherë, demonstruesit qëndruan në vend duke protestuar një kohë bukur të gjatë e, pastaj, përsëri u kthyen në vendin prej nga ishin nisur. Me të arritur në oborr të shkollës, njëri prej organizatorëve i luti demonstruesit të shpërndaheshin. Të gjithë demonstruesit u pajtuan dhe në mënyrë dinjitoze u shpërndanë, të bindur se me këtë kishin shkruar një faqe të ndritshme të historisë, jo vetëm të qytetit të tyre të dashur.

Për organizimin e demonstratës së Gjilanit, më 27 nëntor 1968, u gjykuan: Irfan Shaqiri - me një vit burg, kurse Rexhep Mala, Xhavit Dërmaku, Ahmet Hoti dhe Fatmir Salihu - me dënime nga Gjykata për Kundërvajtje.
Vazhdon

Llapi · 22-12-2008, 10:17

NXËNËSVE TË BESIANËS IU BASHKËNGJIT POPULLI

Sikur në shumë qytete të Kosovës, që po qarkullonin ide për organizimin e manifestimeve të ndryshme siç janë grevat, protestat dhe demonstratat, edhe në Besianë, në verën e vitit 1968, kishte ide të organizohej "një manifestim publik", siç thoshin në Grupin e Llapit, ashtu siç quhej një grup të rinjsh llapjanë, shumica e të cilëve ishin zejtarë. Pas ardhjes së Idriz Hasanit, student në Universitetin e Banjallukës në Bosnje e Hercegovinë, dhe pas njoftimit që kishte marrë për këtë ide të zejtarëve, ai i këshilloi ata të hiqnin dorë nga protesta e zejtarëve dhe të shikohej mundësia e organizimit të një demonstrate të qetë, por duke përfshirë sa më shumë intelektualë, studentë e nxënës. Këshilla e Idriz Hasanit plotësisht përputhej me idenë e Xheladin Rekaliut, i cili ishte në nivelin më të lartë për organizimin e demonstratës së 27 nëntorit, për të cilat, në Besianë, këta të rinj nuk kishin asnjë informacion se po organizoheshin nga një qendër. Për "ditën e çlirimit" të qyteteve të Kosovës, siç quheshin ditët e marrjes së pushtetit nga forcat partizano-çetnike në vitin 1945, organizoheshin manifestime të ndryshme. Në disa raste më të veçanta organizoheshin mitingje, ku flisnin personalitet të ndryshme të Komitetit të Partisë Komuniste të Jugosllavisë si dhe udhëheqës të ndryshëm. Kështu, për "ditën e çlirimit" të Besianës, më 8 nëntor 1968, qarkullonin fjalët në opinion se ishte paraparë të organizohej një miting i madh ku do të fliste njëri prej kryekuislingëve shqiptarë të Kosovës, Ali Shukriu, anëtar i Kryesisë së Komitetit Qendror të Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë. Duke qenë se, tashmë, në Besianë vepronte Grupi Organizues që përgatiste demonstratën e 27 nëntorit 1968, kishte lindur ideja që ky manifestim i okupatorit të shfrytëzohej dhe të shndërrohej në kundërmiting apo, siç mendohej, në një demonstratë antijugosllave. Për të pasur sukses sa më të madh dhe për të arritur efektin e kësaj demonstrate të mundshme, u mbajt një takim i veçantë i Grupit Organizues të Prishtinës, me një temë të vetme: organizimi i kundërmitingut, përkatësisht demonstratës, në Besianë, më 8 nëntor 1968.

Takimi u mbajt më 5 nëntor 1968. Për të humbur gjurmë, që të mos vëreheshin veprimtarët së bashku në ndonjë bazë ilegale apo në shtëpitë e njëri-tjetrit ku zakonisht mbaheshin mbledhjet për organizimin e demonstratave vijuese, takimi u mbajt në restorantin "Union", në qendër të Prishtinës. Në këtë takim morën pjesë: Osman Dumoshi, Xheladin Rekaliu, Adil Pireva, Selatin Novosella, Afrim Loxha, Ilaz Pireva dhe Skënder Muçolli. Në këtë takim u përkrah ideja e veprimtarëve nga Besiana që mitingu i okupatorit serbo-jugosllav dhe i kuislingëve shqiptarë të shndërrohej në një kundërmitig. Aty u vendos, po ashtu, që për këtë qëllim të shkruhej një fjalim nga Adil Pireva dhe Selatin Novsella. Ata e shkruan fjalimin dhe ia dorëzuan atë Xheladin Rekaliut që ta dërgonte në Besianë, po të njëjtën ditë. Aty u vendos, po ashtu, që fjalimin ta lexonte Hamit Abdullahu, veprimtar i njohur nga Besiana. Të nesërmen, në Besianë, duhej të shkonin si përforcim për Grupin Organizues të këtij qyteti: Osman Dumoshi, Adil Pireva dhe Skënder Muçolli. Po për këtë qëllim u mbajt edhe një takim në Besianë, më 6 nëntor, në shtëpinë e Abdullah Nishevcit. Kjo mbledhje u mbajt me propozimin e Xheladin Rekaliut. Në të morën pjesë: Xheladin Rekaliu, Hamit Abdullahu, Hasan Shala, Sabit Syla, Bahri Shabani, Skënder Hoxha, Shaqir Shala dhe Abdullah Nishevci. Pas shpjegimit të rëndësisë së shndërrimit të mitingut të pushtetit okupues në kundërmiting apo në demonstratë patriotike, fjalën kryesore e kishte Xhaladin Rekaliu, i cili i kishte pas vetes edhe qëndrimet e organizatorëve të tjerë nga Prishtina.

Në fund të takimit u mor vendim:

1. Më 8 nëntor (e premte) 1968, në ditën kur do të mbahet mitingu i pushtuesit, ai të shndërrohet në kundërmiting apo në demonstratë, ku do të shkruhen dhe ku do të brohoriten parullat: "Duam vetëvendosje!' "Duam Kushtetutë!", "Duam Universitetin e Prishtinës!" dhe "LNÇ-ja nuk na solli barazi të plotë!";

2. Për përgatitjen teknike të transparenteve u caktuan Sabit Syla dhe Bahri Shabani;

3. Fjalimin, të shkruar në Prishtinë nga organizatorët e demonstratave të ardhshme, ta lexojë Hamit Abdullahu ose Abdullah Nishevci.

Përkundër ndërmarrjes së të gjitha masave organizative, megjithatë, nuk u realizua ky vendim pasi organizatorët e këtij veprimi kishin arritur të siguronin informata të fuqishme se ishin ndërmarrë të gjitha masat nga policia dhe nga UDB-ja serbo-jugosllave që të pengohej me çdo mjet çfarëdo manifestimi. Duke qenë se demonstratat vijuese ishin në vigjilje, të parapara për t’u mbajtur në Prishtinë, në Besianë, në Ferizaj dhe në Gjilan, më 27 nëntor, nuk u rrezikua deri në atë shkallë sa të burgoseshin organizatorët, patjetër edhe veprimtarë të tjerë, duke mbajtur demonstratat e planifikuara. Rol vendimtar që ky manifestim të mos mbahej kishte qëndrimi i Osman Dumoshit, i cili kishte vlerësuar se do të ishte ekspozim tepër i madh rrezikut, meqë forcat e mëdha të policisë dhe të UDB-së ishin të gatshme të përdornin dhunë të shfrenuar ndaj demonstruesve, e kjo do të linte pasoja të mëdha në procesin e organizimit të demonstratave të ardhshme.

Sidoqoftë, përgatitjet për demonstratën e 8 nëntorit i kanë paraprirë përgatitjes së demonstratës së 27 nëntorit 1968 në Besianë. Sepse, pa atë përgatitje, vështirë që do të organizohej demonstrata e 27 nëntorit në Besianë ashtu siç u organizua nga i njëjti grup. Së këndejmi, mund të thuhet se mbledhja e 6 nëntorit dhe mbledhja pasuese e 24 nëntorit do të jenë një ndihmesë e fuqishme për demonstratat pasuese. Në Besianë ishte vepruar disa kohë që demonstrata e nëntorit të organizohej në nivel të lartë. Megjithatë, Xheladin Rekaliu, duke u mbështetur në vendimin e Trupit Koordinues për Organizimin e Demonstratave në tërë Kosovën, që ishte marrë më 23 nëntor, thirri një mbledhje urgjente në Besianë, më 24 nëntor 1968. Mbledhja u mbajt në shtëpinë e Hamit Abdullahut. Në këtë mbledhje morën pjesë: Xheladin Rekaliu (arsimtar), Sabit Syla (student), Hakif Sheholli (mësues), Hamit Abdullahu (berber), Bahri Shabani (mësues), Hasan Shala (mësues), Xhafer Ejupi (arsimtar), Skënder Hoxha (mësues) dhe Shaqir Shala (mësues).

Që në fillim të mbledhjes, Xheladin Rekaliu i informoi të pranishmit se është marrë vendim që, më 27 nëntor 1968, të organizohen demonstrata në shumë vende të Kosovës. Më tutje, aty u bë fjalë për demonstratat që tashmë kishin ndodhur në Prizren, në Therandë dhe në Pejë dhe për mësimet që mund të dilnin prej këtyre demonstratave në punën e mëtutjeshme. Xheladin Rekaliu, si përfaqësues i Grupit të Rinjve nga qendra në Prishtinë, propozoi të zgjidhet njëri prej pjesëmarrësve të mbledhjes si kryesues i tubimit dhe për këtë punë e propozoi Hakif Shehollin, propozim ky që u pranua njëzëri.

Në këtë mbledhje u caktuan detyrat konkrete dhe u vendos:

1. Demonstrata të mbahet më 27 nëntor 1968 dhe ajo të fillojë në orën 13:00;

2. Vend i fillimit të demonstratës caktohet Gjimnazi i qytetit;

3. Hamit Abdullahu ngarkohet që, së bashku me Hakif Shehollin dhe me Bahri Shabanin, t’i përgatisin teknikisht transparentet dhe t’i sigurojnë flamujt kombëtarë; dhe,

4. Sabit Syla caktohet të përgatisë fjalimin që do ta lexonte vetë gjatë demonstratave.

Për të mos rënë në sy, sipas marrëveshjes, transparentet përgatiten në Teqenë e qytetit. Këtyre në ndihmë iu shkoi edhe Skënder Muçolli nga Prishtina, mirëpo Hamit Abdullahu, Hakif Sheholli dhe Bahri Shabani i shpjeguan se ai mund të angazhohej më tepër në Prishtinë dhe se ata vetë mund t’i kryejnë ato veprime.

Në mbledhjen e 24 nëntorit u mor vendim të shkruhen dhe të brohoriten parullat: “Duam vetëvendosje!”, “Duam Republikë!”, “Duam Kushtetutë!”, “LNÇ nuk na solli barazi të plotë!”, “Për të drejtat tona do të derdhim gjak”.

Në mënyrë që të jetë çdo gjë në rregull dhe që asgjë të mos mbetej me pikëpyetje, organizatorët e demonstratës së Besianës, më 25 nëntor 1968, bënë edhe një mbledhje, në bufenë “Flamurtari” të qytetit, për definimin e detyrave dhe të obligimeve konkrete të të gjithë bartësve të organizimit të demonstratës.

KUSH U DËNUA PËR DEMONSTRATËN NË BESIANË

Më 27 nëntor, demonstrata filloi ashtu siç ishte planifikuar, pikërisht në orën 13.00, para Gjimnazit të qytetit. Organizatorët, duke mbajtur në duar flamuj kombëtarë dhe transparente të përgatitura më parë, dolën në ballë të demonstratës. Menjëherë iu bashkuan nxënës, studentë, punëtorë, fshatarë. Shkurt, demonstruesve iu bashkua populli i njoftuar që më parë. Kur demonstruesit arritën para hotelit “Llapi”, Sabit Syla e lexoi fjalimin, në të cilin, përveç të tjerash, thuhej:

“Vëllezër e motra shqiptarë!

Jemi tubuar sot, këtu, prej nga do t`i drejtohemi opinionit të brendshëm e të jashtëm që në këtë mënyrë t`i paraqesim disa kërkesa tonat, që njëherësh janë kërkesa të të gjithë shqiptarëve të Kosovës. Ne kërkojmë ato të drejta që i gëzojnë edhe popujt e tjerë në Federatën jugosllave. I kërkojmë ato të drejta për të cilat shqiptarët dhanë aq shumë viktima në atë të ashtuquajturën ‘Lufta Nacional-Çlirimtare’. Kërkojmë të vendosim vetë për fatin tonë, pra kërkojmë të drejtën e vetëvendosjes për Kosovën...!”

Masa e tubuar dhe e emocionuar nga fjalët e Sabit Sylës ia ndërpreu fjalimin duke brohoritur: “Vetëvendosje – Kushtetutë!, Vetëvendosje – Kushtetutë!, Vetëvendosje – Kushtetutë!”.

Sabit Syla e vazhdoi leximin e fjalimit, duke shtuar:

“Kërkojmë që Kosova të jetë Republikë. Kërkojmë Universitetin e Prishtinës. Kërkojmë vende të reja pune këtu në Kosovën e pasur e të varfëruar. Kërkojmë që të kthehen baballarët dhe vëllezërit tanë që të punojnë në Kosovë e jo të sillen rrugëve të Beogradit dhe qyteteve të tjera të Jugosllavisë për një kafshore bukë. Këtij tubimi dhe këtyre kërkesave nuk iu bashkohen vetëm frikacakët, vetëm qyqarët dhe tradhtarët e popullit shqiptar!”.

Masa e demonstruesve i përcolli fjalët e Sabit Sylës me brohoritje: “Poshtë frikacakët! Poshtë tradhtarët e popullit!”.

Pas përfundimit të fjalimit para hotelit “Llapi”, masa e demonstruesve vazhdoi marshimin nëpër shumë rrugë të Besianës duke bartur flamuj kombëtar, duke brohoritur parulla patriotike dhe duke mbajtur transparente në duar. Sabit Syla përsëri iu drejtua demonstruesve para shkollës fillore “Vëllazërim-Bashkim” me fjalët që, përafërsisht, ua kishte thënë edhe para hotelit “Llapi”.

Si në shumë vende të Kosovës, edhe demonstrata e Besianës ishte e para pas vitit 1945, me të cilën publikisht dhe vendosmërisht u tregua se shqiptarët më nuk mund të pajtohen me fatin që ia caktojnë të tjerët. Pra, me këtë demonstratë, edhe llapjanët filluan një faqe të re të historisë së qytetit të tyre.

Shumë pjesëmarrës të demonstratës në Besianë morën pjesë edhe në demonstratën e Prishtinës. Pra, njëra prej arsyeve që demonstrata në Besianë nuk zgjati më shumë, ishte dëshira e flaktë që llapjanët të merrnin pjesë edhe në demonstratën e Prishtinës.

Për organizimin e demonstratës së Besianës, më 27 nëntor 1968, u gjykuan: Hamit Abdullahu (berber) me 1 vit e katër muaj burg; Sabit Syla (student) me 1 vit e dy muaj, dhe Hakif Sheholli (mësues) me një vit burg. Përveç shqiptimit të këtyre dënimeve me burg të rëndë, u dënuan me nga 30 ditë burg edhe këta demonstrues: Hasan Shala (mësues nga Letonci dhe vëlla i dëshmorit Shaban Shala, i mbytur me torturë në Burgun e Prishtinës në vitin 1963), Shaqir Shala (mësues), Selatin Vokrri (mësues), Skënder Hoxha (mësues), Bahri Shabani (mësues), Xhafer Ejupi (arsimtar), Nexhip Ejupi (rrobaqepës), Abdullah Nishevci (rrobaqepës) dhe Nezir Bunjaku (berber).

NORMALISTËT DHE STUDENTËT E FERIZAJT, SË BASHKU

Edhe në Ferizaj kishin filluar prej kohësh organizimet për pjesëmarrje sa më masive në demonstratat e ardhshme të Prishtinës. Në këtë organizim ishin inkuadruar, sidomos, studentët nga Ferizaj që studionin në fakultetet e Prishtinës, si: Ismet Ramadani, Abdullah Zymberi, Ibrahim Sylejmani, Mustafë Sylejmani, Mustafë Sejdiu, etj. Gjatë një takimi ndërmjet Osman Dumoshit dhe Jakup Mehmetit në Prishtinë, Osman Dumoshi, me një ton kritik, i drejtohet Jakup Mehmetit: “Pse po flini ju, Ferizaj?! Filloni edhe ju të organizoni demonstrata, sepse ato duhet të organizohen edhe atje”. Këtë vërejtje, Jakup Mehmeti e përcjell në Ferizaj dhe që nga ajo ditë fillojnë organizimet më intensive. Një takim i kësaj natyre u mbajt ndërmjet Osman Dumoshit dhe Hasan Abazit, në vigjilje të 27 nëntorit. Pas këtij takimi, Hasan Abazi, së bashku me Mehdi Salihun dhe me Sherif Beqën (arsimtar i artit figurativ në Shkollën Fillore “Emin Duraku” në Shtime), filluan po të njëjtën ditë shkrimin dhe përgatitjen teknike të 150 transparenteve, të cilat i shkruan në shtëpinë e Sylejman Ahmetit, ku banonin Hasan Abazi dhe Mehdi Salihu. Pas këtij veprimi të rëndësishëm, Hasan Abazi e thirri një takim në hotelin “Luboten”, në Ferizaj, më 26 nëntor 1968, në të cilin morën pjesë: Hasan Abazi, Muhamet Sylejmani, Ismet Ramadani, Abdullah Zymberi, Mustafë Sejdiu, Hajredin Salihu, Ibrahim Sylejmani dhe Beqir Beqiri. Hasan Abazi dhe Muhamet Sylejmani u treguan të pranishmëve arsyet e tubimit. Hasan Abazi tregoi se ishte informuar nga Osman Dumoshi që, nga qendra prej nga po organizoheshin demonstratat në tërë Kosovën, ishte marrë vendim të organizohej demonstratë edhe në Ferizaj. Po ashtu, Hasan Abazi u tregoi të pranishmëve për shkrimin e parullave, punë kjo që e kishin kryer gjatë tërë natës së kaluar, duke theksuar se përmbajtja e tyre ishte sipas sugjerimeve të qendrës organizuese në Prishtinë. Aty u tha se pankartave të shkruara duhej vendosur kornizat, në mënyrë që të barteshin në demonstratë. Të gjithë të pranishmit në këtë takim qenë të pajtimit që të kishte demonstratë edhe në Ferizaj, po shprehnin brengën se nuk do të arrihej të njoftoheshin shumë nxënës, punëtorë, studentë dhe fshatarë për pjesëmarrje sa më masive, aq më tepër që njerëzit ishin përgatitur që të shkonin vetëm në demonstratën e Prishtinës.

Në fund të kësaj mbledhjeje u vendos:

- demonstrata të mbahet më 27 nëntor 1968, duke filluar në orën 14.30 e deri në orën 15.30;

- vendi i fillimit të demonstratës të jetë Konvikti i Shkollave të Mesme në Ferizaj;

- fjalimin para demonstruesve ta lexojë Ismet Ramadani, para objektit të Komunës së Ferizajt;

- Beqir Beqiri, Abdullah Zymberi dhe Hajredin Salihu u caktuan t'i rregullonin kornizat e transparenteve;

- Ali Mehmeti, profesor i shkollës së mesme ekonomike "Mosha Pijade", sot "Faik Konica", të shkruajë fjalimin që do të lexohet gjatë demonstratës, që ishte edhe propozim i vetë Osman Dumoshit;

- Ismet Ramadani dhe Abdullah Zymberi u caktuan të organizonin nxënësit në Shkollën Ekonomike dhe në Shkollën e Tregtisë;

- Hasan Abazi u autorizua të bisedojë me Hasan Salihun, nxënës i Shkollës Ekonomike, që ta lironte banesën e tij për rregullimin e transparenteve;

- Hasan Abazi, Abdullah Zymberi dhe Hysen Muhaxheri u autorizuan të organizonin nxënësit e Shkollës së Mesme Teknike, së bashku edhe me Sylejman Bytyçin;

- Muhamet Sylejmani dhe Mustafë Sejdiu u caktuan për organizimin e nxënësve të Shkollës Normale;

- u vendos të shkruhej një pankartë me dimensione të mëdha, ku do të ishte teksti: "VETËVENDOSJE - KUSHTETUTË - REPUBLIKË!". Ky ishte propozim i Hysen Muhaxherit, i cili studionte në Fakultetin Teknik të Riekës në Kroaci.

Më 27 nëntor, sipas informacioneve që kishin organizatorët e demonstratës, qytetarët kishin filluar të tuboheshin para kohës së caktuar që më herët. Po ashtu, organizatorët kishin informata se edhe brenda Komunës së Ferizajt kishin filluar përgatitjet e funksionarëve të Komunës që të dilnin para demonstruesve dhe ta pengonin mbajtjen e demonstratës.

Demonstrata filloi në orën 14.10. Demonstruesit u radhitën për katër në rresht. Në ballë të demonstruesve ishte flamuri kombëtar dhe pankarta me shkronja të mëdha:

"VETËVENDOSJE - KUSHTETUTË - REPUBLIKË!".

Në oborrin e Shkollës Normale u tubuan studentët dhe nxënësit e Shkollës Ekonomike dhe të Shkollës Teknike. Një kohë demonstruesit pritën t'u bashkoheshin edhe nxënësit e Shkollës Normale, të cilëve drejtoria ua kishte mbyllur derën e hyrjes së shkollës. Në pamundësi që të hapnin derën, pjesa dërrmuese e nxënësve kërcyen nga dritaret dhe iu bashkuan demonstratës.

Kontribut të veçantë në organizimin e nxënësve të Shkollës Ekonomike kanë dhënë arsimtarët e kësaj shkolle: Ali Mehmeti, Jakup Mehmeti dhe Salih Hasani.

Afër Shtëpisë së Kulturës, kolonës së demonstruesve i dolën përpara Sinan Sahiti, kryetar i Komunës në Ferizajt, dhe Rasha Mihajlloviq, kryetar i Komitetit të Lidhjes së Komunistëve të Ferizajt, me bashkëpunëtorët e tyre. Ata, me çdo kusht, u përpoqën t'i pengojnë demonstruesit që të mos marshojnë në drejtim të qendrës. Provuan t'i bindin demonstruesit të shpërndahen dhe synuan të bisedojnë me organizatorët. Pasi udhëheqësit që i prinin demonstratës: Hasan Abazi, Ismet Ramadani, Hysen Muhaxheri, Muhamet Sylejmai e Abdullah Zymberi nuk pranuan të bisedojnë me ta, demonstrata vazhdoi drejt qendrës së qytetit, siç ishte paraparë nga organizatorët.

SI INTERVENOI POLICIA NË FERIZAJ

Aty nga mesi i qytetit, ku ndahet rruga për Neredime, ishte pozicionuar kordoni i fuqishëm i policisë dhe i punëtorëve civilë të UDB-së, të cilët bënin përpjekjen e fundit për ta penguar marshimin e demonstruesve. Këtu ndodhi kacafytja e fuqishme ndërmjet policëve në kordon dhe demonstruesve. Më në fund, demonstrata vazhdoi më tutje. Flamujt dhe transparentet e shumta barteshin forcërisht nga demonstruesit, në mesin e të cilëve ishin edhe Hazbija, Kefserja, Xhemilja, Sherifja, Ali Sadrija etj. Këtu dallohen edhe studentët: Nebih Jashari, Beqir Beqiri, Nazim Hoxha, etj.

Demonstruesit u tubuan në platenë para ndërtesës së Kuvendit Komunal, ndërsa Ismet Ramadani filloi të lexojë fjalimin, të cilin paraprakisht e kishin shkruar Ali dhe Jakup Mehmeti. Intervenoi policia. U bë rrëmujë e madhe. Filloi përleshja ndërmjet policëve dhe demonstruesve. Policët filluan të ndihmohen edhe nga automjetet e zjarrfikësve. Demonstruesit e pushtuan automjetin e zjarrfikësve dhe filluan të lagin policët dhe zjarrfikësit. Syri i policisë dhe i UDB-së ishte përqendruar te Ismet Ramadani dhe te Hasan Abazi, të cilët edhe u lënduan gjatë përpjekjeve të policisë për arrestimin e tyre. Policia dhe zjarrfikësit u mënjanuan, kurse masa e demonstruesve pandërprerë brohoriti parullat: "Kosova - Republikë!", "Barazi - Liri!", "Duam Kushtetutë!", etj. Diku rreth orës 15.15, numri i demonstruesve ishte rreth 5.000 veta, numër ky që bëri që policia, UDB-ja dhe zjarrfikësit të largoheshin nga sheshi para ndërtesës së Komunës së Ferizajt.

Një grup demonstruesish më të vendosur dolën në rrugën kryesore të qytetit dhe vazhduan brohoritjet nëpër qytet. Këtij grupi iu bashkëngjitën edhe qytetarë të shumtë dhe, kështu, disa herë, ata marshuan nëpër qytetin e Ferizajt, nga njëri skaj në tjetrin. Rreth orës 15.30, demonstruesit u shpërndanë të qetë, pa shkaktuar kurrfarë incidentesh, kurse ata më të vendosurit u nisën për në Prishtinë për të marrë pjesë, siç thoshin ata, në Dasmën e Madhe, në orën 15.55.

Gjatë demonstratës në Ferizaj, në përleshje me policinë, u plagosën rëndë e lehtë disa veta nga të dyja palët. Pas demonstratës filloi ndjekja dhe burgosja e demonstruesve dhe e organizatorëve të tyre. Me procedurë të shkurtër, me nga 30 ditë burg, u dënuan studentët: Mehmet Emërllahu, Avdullah Zymberi, Muhamet Sylejmani dhe Beqir Beqiri, si edhe nxënësit: Hasan Muhaxheri, Sylejman Bytyçi dhe Ekrem Beqiri.

U burgosën dhe pastaj u hapën hetimet për "veprimtari armiqësore" kundër Ali Mehmetit (arsimtar), Hasan Abazit (student), Ismet Ramadanit (student) dhe Jakup Mehmetit (arsimtar). Pas 15 ditësh nga burgosja, Jakup Mehmeti u lejua të mbrohet në liri, ndërsa pas 4 muajsh u ngrit aktakuza dhe, më 7 prill të vitit 1969, Ali Mehmeti u dënua me 12 muaj burg, ndërsa Hasan Abazi dhe Ismet Ramadani u dënuan me nga 10 muaj burg.

DREJTORI I NORMALES PËRKRAHU ORGANIZIMIN E DEMONSTRATAVE NË MITROVICË

Grupi i organizatorëve që kishte marrë mbi vete organizimin e demonstratave në nivel të Kosovës kishte arritur të vente kontakte të rregullta me organizatorët e qyteteve në Besianë, nëpërmes të Xheladin Rekaliut, në Ferizaj nëpërmes të Skënder Kastratit dhe në Gjilanin nëpërmes të Asllan Kastratit. Ky Grup, i cili udhëhiqej nga Osman Dumoshi, kishte bërë përpjekje që të vente lidhje edhe me qytetet e tjera të Kosovës, siç ishin edhe Gjakova dhe Mitrovica, për të për të cilat qytete Gruoi në Prishtinë kishte informata, jo të verifikuara, se edhe në këto qytete po përgatiteshin demonstrata për muajin nëntor të vitit 1968. Sidomos ishte bërë përpjekje që demonstratat t'i organizonin studentët e Shkollës së Lartë Pedagogjike "Bajram Curri" në Gjakovë. Megjithatë, në Gjakovë, në momentin e fundit do të dështojnë mbajtja e demonstratave, ndërsa në Mitrovicë ato do të mbahen më 27 nëntor si edhe në Prishtinë, në Besianë, Në Ferizaj dhe në Gjilan. Këshillin organizues për demonstratën e Mitrovicës e përbënte: Nebih Istogu, Latif Zariqi, Naim Bujupi, Mustafë Shyti, Vesel Demaku, Ramadan Bytyqi dhe Mustafë Zariqi.

Ky grup i nxënësve të Normales "Hasan Prishtina" ishte dalluar prej kohësh në aktivitete të lira, siç ishte grupi letrar, shfaqja e pjesëve teatrale në shkollë etj. Andaj, me kohë kishin filluar të përgatiteshin për ndonjë aktivitet për nder të Ditës së Flamurit, 28 Nëntorin e vitit 1968. Ndonëse shumë aktivitete i kishin zhvilluar edhe në lokalet e Normale, asnjëherë nuk i kishin njoftuar arsimtarët dhe drejtorin e shkollës. Megjithatë, në vigjilje të demonstratave të 27 nëntorit, këta të rinj vendosin që ta njoftojnë drejtorin e Normales, Ahmet Maloku, dhe ta marrin mendimin e tij. Në takimin që mbajnë organizatorët, drejtori i përgëzon për punën që kishin kryer duke e mbështet idenë për mbajtjen e demonstratave. Me këtë rast, ai ua tërheq vërejtjen që të jenë të kujdesshëm, sepse, siç iu thotë nxënësve të vet, keni marrë mbi vete rrezik të madh.

Pas organizimeve që i kishin bërë këta të rinj dhe pas mbështetjes morale që kishin marrë nga drejtori, Ahmet Maloku, këta vazhdojnë organizimin e demonstratave edhe më me ngulm. Ndër vendimet e para që marrin ishte njoftimi i të gjitha shkollave të mesme të Mitrovicës që t'iu bashkohen normalistëve në demonstratat e 27 nëntorit. Organizatorët i njoftojnë nxënësit e Shkollës Teknike, Shkollës së Mjekësisë dhe Gjimnazin e qytetit.

Në mbledhjen e fundit organizatorët e demonstratave të Mitrovicës, e cila mbahet në vigjilje të demonstratave, vendosin që:

demonstratat të zhvillohen më 27 nëntor 1968 dhe ato të fillojnë nga Normalja "Hasan Prishtina"; të njoftohen shkollat e qytetit të Mitrovicës që pikë e takimi të të gjithë demonstruesve të jetë Ura e Ibrit;

në demonstrata të bartet vetëm flamuri kombëtar; në demonstrata të brohoriten parullat: "Kosova Republikë!", "Duam Flamurin Kombëtar!" dhe "Duam Universitetin!".

Demonstratat filluan në ora 14.35 nga Shkolla Normale. Duke qenë se milicia dhe UDB-ja i kishin nuhatur lëvizjet e dyshimta, se do të ndodhte diçka në këtë çerdhe të arsimit në Mitrovicë, kishin penguar që demonstruesit të dilnin në rrugë nga hyrja kryesore e shkollës. Organizatorët vendosën që demonstruesit të dalin nga dalja ndihmëse e shkollës që të mos dështonte fillimi i suksesshëm i manifestimit.

Posa dalin demonstruesit në rrugën kryesore, e cila ishte përballë Kazermës së Ushtrisë jugosllave, duke bartur flamurin kombëtar në ballë dhe duke brohoritur parullat për Republikën e Kosovës, për Flamurin kombëtar dhe Universitetin e Prishtinës, iu bashkëngjiten edhe popullata e Mitrovicës e ngazëllyer nga pamja që po shihnin, gjë që nuk e kishin parë pas Luftës së Dytë Botërore. Përkatësisht, pas riokupimit të Kosovës, në vitin 1945.

Gjatë marshimit të demonstruesve drejt cakut të takimi, tek Ura e Ibrit, milicia e shumtë në numër po përgatitej për t'i sulmuar demonstruesit paqësorë. Derisa demonstruesit po parakalonin para ndërtesave të larta, popullata serbe që banonte në banesat e moderne të Mitrovicës, hidhte mbi demonstrues, nga ballkonet dhe nga dritaret, copa thëngjilli, dru të shkurtuar, kavanoza me turshi, deri edhe ujë të valë!

Kur demonstruesit arrijnë pranë Hotelit "Jadran", në qendër të qytetit, intervenon milicia me kordonin e fuqishëm që e kishte bërë ndërkohë. Demonstruesit detyrohen ta ndërrojnë itinerarin e marshimit dhe drejtohen nga Stacioni i trenit, në periferi të Mitrovicës. Pranë Stacionit të trenit kishte pasur numër shumë të madh të policëve me qëllim që demonstruesit të mos marshonin më tutje në atë drejtim. Demonstruesit detyrohen të hyjnë në Fabrikën e drurit dhe të përgatiten për sulmin që po planifikonte milicia mbi ta. Duke parë se vazhdimi i demonstratës ishte, pothuaj, i pamundur organizatorët vendosin që të sigurojnë mjet të transportit dhe nisen për në qytetin e Prishtinës për të marrë pjesë në demonstratat që, tashmë, po zhvilloheshin atje që nga ora 15,55.

Më 27 nëntor, pas fillimit të demonstratave ishin pezulluar shumë aktivitete dhe ishin ndërmarrë të gjitha masat që të mos eskalonin ato më shumë. Kështu, derisa po bëheshin vizitat në ekspozitën e organizuar nga Arkivi i Kosovës me rastin e 60-vjetorit të Kongresit të Manastirit, intervenon milicia dhe UDB-ja, duke kërkuar që urgjentisht të mbyllet ekspozita, përndryshe organizatorët do të burgoseshin.

Me qëllim të largimit nga syri zhbirues i UDB-së serbe, pas demonstratave organizatorët disa ditë nuk e vijojnë mësimin në shkollë duke u fshehur nëpër vende më të sigurta, në mënyrë që të mos burgoseshin. Edhe pas kthimit në mësim, organizatorët merren disa herë në pyetje nga UDB-ja, duke bërë presion mbi ta dhe duke i kërcënuar.

Pas përfundimit të demonstratave të Mitrovicës mbahet mbledhje urgjente e Komitetit të Lidhjes së Komunistëve, në të cilën marrin pjesë udhëheqësit e lartë të partisë dhe të shtetit, Ali Shukriu dhe Ilia Vakiqi, të cilët, përveçse i dënojnë "demonstratat armiqësore", kërcënohem me burgosjen e organizatorëve të tyre. Në diskutim inkuadrohet edhe drejtori i Normales "Hasan Prishtina", Ahmet Maloku, i cili, duku iu dalë në mbrojtje nxënësve të vet, thotë: "Nëse dënohen këta nxënës dhe i dërgohet telegram Komitetit Qendror të Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë" në Beograd, me të cilin dënohen demonstratat si "armiqësore", atëherë ai do t'i qesë në demonstrata të reja 2.400 nxënës!"

Vlen të theksohet, se këta organizator të demonstratave të 27 nëntorit 1968 në Mitrovicë, më vonë do të dallohen në fusha të ndryshme të jetës, si në arsimimin e brezave të rinj, në organizata të ndryshme deri në angazhimin në Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës. Kështu, si ushtarë të dalluar të UÇK-së bien në fushën e nderit Vesel Demaku, më 26.9.1998 dhe Mustafë Shyti, më 22.9.1998. Ndërsa, në një inskenim tipik për UDB-në serbo-jugosllave, gjoja "aksidentalisht" likuidohet Nebih Istogu, më 1.6.1971, njëri prej organizatorëve kryesor të demonstratave të Mitrovicës. Ndërsa, Naim Bujupi, për angazhimet tij në UÇK-në, në vitin 1998, nga Shtabi i Përgjithshëm, caktohet Shef i Sektorit ushtarako-civil në Brigadën 121 "Ismet Jashari-Kumanova" në Kleçkë, në postin e ndihmës komandant brigade. Kurse, Latif Zariqi, gjatë luftës emërohet nga Shtabi i Përgjithshëm udhëheqës i Trupës Artistike -Ushtarake "Hamëz Jashari" duke treguar suksese të madh në lëmin e artit dhe në mobilizimin e ushtarëve të rinj në UÇK.
Vazhdon

Llapi · 22-12-2008, 10:21

PRISHTINA, NËN KONTROLLIN E DEMONSTRUESVE

Është theksuar edhe më parë se ideja fillestare e organizatorëve të demonstratës së Prishtinës ishte që ajo të mbahej vetëm në Prishtinë. Por, duke e nuhatur dëshirën dhe gatishmërinë edhe të qytetarëve të qyteteve të tjera në Kosovë që edhe atje të organizoheshin manifestime publike, ku do të shpreheshin kërkesat politike dhe kombëtare të shqiptarëve, organizatorët u pajtuan dhe, rrjedhimisht, ndihmuan që të mbaheshin demonstrata në sa më shumë vende të Kosovës. Me kalimin e kohës, sa më tepër që afrohej 27 nëntori, Grupi Organizues i Prishtinës merrte peshë dhe luante një rol të bashkërendimit të vendimeve dhe të veprimeve në nivel të Kosovës. Sido që të jetë, Grupi Organizues qëllim parësor vazhdonte të kishte organizimin sa më të mirë në kryeqendrën e Kosovës. Andaj, ishte edhe e kuptueshme dhe e arsyeshme që ky aktivitet të zhvillohej në nivel ashtu siç e kërkonte situata.

Pas mbledhjes së fundit para demonstratës, më 23 nëntor 1968, siç është theksuar edhe më parë, ku ishin marrë vendimet përfundimtare për shkrimin e fjalimit, për tekstin e pankartave, për ditën, për vendin dhe për kohën e fillimit të demonstratave dhe për delegimin e përfaqësuesve: në Besianë - Xheladin Rekaliu, në Gjilan - Asllan Kastrati dhe në Ferizaj - Skënder Kastrati, organizatorët ishin shpërndarë në çdo mes të Prishtinës, ku bisedohej, pothuaj hapur, për demonstratën e ardhshme, për orën dhe për ditën fillimit të saj, për kërkesat që do të shtroheshin aty, etj. Megjithatë, të gjitha këto veprime të organizatorëve bëheshin në stilin: "Kemi dëgjuar se do të ketë demonstrata më 27 nëntor", "Kemi dëgjuar se do të bëhen demonstrata të fuqishme ku do të kërkohet Republika e Kosovës dhe Vetëvendosja", "Kemi dëgjuar se ato demonstrata do t'i organizojnë studentët e fakulteteve të Prishtinës" etj. Domethënë, nuk përmendeshin as emrat e organizatorëve, as të dhëna konkrete të cilat do të mundë ta rrezikonin mbajtjen e demonstratave.

Si rezultat i këtyre veprimeve të organizatorëve, nga njëra anë, dhe si rezultat i gatishmërisë së përgjithshme që ekzistonte në popull, nga ana tjetër, që nga orët e hershme të mëngjesit, më 27 nëntor 1968, Prishtina ishte në këmbë. Nga njëra anë, përderisa studentët, nxënësit, punëtorët dhe tërë populli e priste me padurim orën 15 e 55, duke pritur a po fillonte demonstrata, si po fillonte ajo (ishte hera e parë që në kryeqendrën e Kosovës po organizoheshin demonstrata pas Luftës së Dytë Botërore), kush ishte në ballë të tyre etj., në anën tjetër, pushteti i kishte ndërmarrë të gjitha masat për ta penguar fillimin, ose nëse ndërkohë fillonte, ta shuante demonstratën me të gjitha forcat. Përveç organizatorëve, askush nuk e dinte se ku ishin flamujt, transparentet e materiali tjetër, prej nga do të fillonte demonstrata dhe si duhej të fillonte ajo.

FILLIMI I RREZIKSHËM, POR I SUKSESSHËM

Në orët e pasdites kishin arritur informatat e sigurta se demonstratat kishin përfunduar me sukses në Besianë, në Ferizaj dhe në Gjilan. Kishte informata se edhe në Gjakovë kishte pasur përpjekje për demonstratë, por demonstruesit që në fillim ishin shpërndarë nga forcat e policisë. Gjithashtu, edhe për Mitrovicën kishte njohuri, por të paverifikuara, se shumë minatorë dhe të rinj kishin bërë përpjekje për të dalë në qytet, por për arsye të panjohura ishin shpërndarë, duke mos arritur të fillonin demonstratën.

Koha e caktuar, 15.55, për fillimin e demonstratës po afrohej dhe kjo të bindte se çdo gjë ishte paraparë sipas një rregulli pothuaj ushtarak. Në minutat e caktuara, në afërsi të Bibliotekës Krahinore dhe Institutit Albanologjik të Prishtinës, arritën flamujt, transparentet dhe materiali i përgatitur, të cilat u morën shpejt e shpejt nga mjeti transportues me të cilin ishin bartur deri aty dhe pjesëmarrësit u nisën në rresht për një, duke bartur dikush transparente, dikush flamuj, deri para Fakultetit Filozofik, ku ishte vendi i caktuar për fillimin e demonstratës. Në anën tjetër, policia dhe punëtorët e Sigurimit Shtetëror, të paktë në numër në krahasim me demonstruesit, mbetën të habitur me zhdërvjelltësinë e rinisë që ua shpalosi transparentet dhe flamujt para sysh. Ndërkohë, studentë dhe të rinj, nga të gjitha anët, filluan të grumbullohen para Fakultetit Filozofik. Ata vinin e tuboheshin prej brendësisë së fakultetit, konvikteve të afërme, shkollave fillore, dyqaneve zejtare dhe shitoreve të shumta. Demonstruesit silleshin e tuboheshin sikur të kishin ushtruar me muaj të tërë për këtë situatë.

Fillimi ishte më i rrezikshmi, por ai u bë me sukses. Demonstruesit dolën në rrugën kryesore të qytetit, në rrugën që atëherë quhej "Mareshali Tito", kurse sot "Nëna Terezë". Ndonëse automjetet ende vazhdonin të qarkullonin, shumë shpejt edhe atyre iu ndërpre lëvizja.

Barrikada dhe prita e parë e policisë ishte vendosur te restoranti "3 Sheshira", e cila u mënjanua me lehtësi nga demonstruesit. Sapo arritën demonstruesit në afërsi të pengesës, disa policë u rrëzuan përtokë, disa e liruan vetë rrugën, e disa shtinë me armë në ajër. Kolona vazhdoi rrugën pa pengesa të mëdha drejt cakut të caktuar, para Teatrit Krahinor.

Osman Dumoshi, një nga ideatorët e demonstratave kosovare, i përcjellë prej shokëve të caktuar për sigurinë e tij, u ngjit mbi qoshkun e "Optika"-s dhe filloi të lexojë fjalimin. Disa autobusë ndaluan në mes të rrugës. Masa sa vinte e shtohej. Policia nuk intervenonte. Fjalimi vazhdonte të lexohej, kurse demonstruesit, herë pas herë, brohoritnin njëzëri parullat për vetëvendosjen dhe për Republikën e Kosovës. Ndër demonstrues vëreheshin udhëheqës të shumtë të Lidhjes së Komunistëve, të Lidhjes Socialiste, të Lidhjes së Grave, si edhe shumë punëtorë të Shërbimit të Sigurimit Shtetëror, UDB. Të gjitha përpjekjet e tyre që të ndërpritej demonstrata ishin të kota. Demonstrata vazhdonte pa kurrfarë incidenti.

Masa e demonstruesve u kthye në drejtim të ndërtesës së Komitetit Krahinor të Lidhjes së Komunistëve të Kosovës. Ndërtesa ishte e rrethuar në çdo një metër me policë të armatosur me armë automatike. Në shkallët e ndërtesës së Komitetit kishin dalë shumë udhëheqës. Ndër ta vërehej edhe Veli Deva, kreu i komunistëve të Kosovës. Demonstruesit, sapo e vërejtën atë, brohoritën.

"Poshtë Veli Deva!".

"Poshtë Misha Sekuloviqi!".

Dikush i fotografoi demonstruesit para ndërtesës së Komitetit Krahinor. Policia nuk lëvizi nga vendi. Demonstruesit pa ndërprerë brohoritnin. Njëri brohoriste vetëm. Atij i bashkoheshin disa zëra përreth dhe herën e tretë i bashkëngjitej e tërë masa.

"Rroftë Rezak Shala!",

brohoriti njëri.

"Rezak Shala!, Rezak Shala!, Rezak Shala!",

ia ktheu masa.

"Republikë! Republikë! Republikë!",

brohoritën të tjerët.

Nga shumë dialogë, ndërmjet demonstruesve, po e shënojmë këtë:

- "Mos brohorit 'Republikë!", - i pari.

- "Pse mos me brohoritë Republikë!?", - i dyti.

- "Sepse asnjë parullë e shkruar dhe në asnjë vend në fjalimin e lexuar nuk përmendet Republika!", - i pari.

- "Po çka të brohoras, ore mik, që është sa Republika!?",- i dyti.

- "Brohorit 'Vetëvendosje!'",- i pari.

- "Unë nuk e kuptoj çka do të thotë 'Vetëvendosje', por e kuptoj shumë mirë se çka do të thotë 'Republikë!'",- i dyti.

- "Atëherë të brohorasim së bashku!",- i pari.

- "Republikë - Kushtetutë! Republikë - Kushtetutë! Republikë - Kushtetutë!", - brohoritën që të dy demonstruesit së bashku.

Kolona vazhdoi drejt ndërtesës së Kuvendit Krahinor. Kur demonstruesit e rrethuan objektin e Kuvendit, masa pa ndërprerë thërriti Fadil Hoxhën që t'i drejtohet popullit të tubuar. Në rrethana të tilla, kur një popull i tërë kishte dalë në rrugë dhe dëshironte t'i dëgjohej fjala dhe ta pranonte dialogun ndonjë politikan ose udhëheqës, të dy personalitetet kryesore, Fadil Hoxha dhe Veli Deva, nuk dëshironin të dilnin para masës popullore. Fadil Hoxha nuk kthehej në Kosovën e ndezur nga demonstratat dhe protestat gjithëpopullore, por qëndronte edhe më tutje në kremtimin e 25-vjetorit të KAÇKJ-së (AVNOJ), në sallat luksoze të Partisë Komuniste të Jugosllavisë, ndërsa, nga ana tjetër, Veli Deva jo vetëm që nuk pranonte të paraqitej para masës, por edhe jepte urdhër të shtihej me armë kundër popullit, kur mori vesh se ishte rrethuar Kuvendi Krahinor.

KUSH KISHTE URDHËRUAR:"ME ARMIKUN NUK KA DIALOG!"

Dëshmitarë okularë, të cilët ishin të pranishëm në ndërtesën e Komitetit Krahinor të Lidhjes së Komunistëve të Kosovës, dëshmojnë se derisa Mahmut Bakalli, kryetar i Komitetit Komunal të Lidhjes së Komunistëve të Prishtinës, po e udhëhiqte dialogun në mënyrë të tërthortë me studentët para Fakultetit Filozofik nëpërmjet Ismail Bajrës dhe profesorëve, kur kishte dëgjuar se po kërkohej të zhvillohej dialogu me rininë studentore dhe me demonstruesit e tjerë, Veli Deva e kishte marrë telefonin dhe kishte urdhëruar: "Me armikun nuk ka dialog! Me armikun duhet të bëjmë dialog vetëm nëpërmjet grykës së pushkës!", duke harruar se ajo rini ishte rini e popullit të cilit i takonte edhe vetë dhe në emër të të cilëve edhe fliste.

Brohoritjet vazhdonin pandërprerë: "Republikë - Kushtetutë!, Republikë - Kushtetutë!, Republikë - Kushtetutë!", dhe, pas një pushimi të shkurtër, përsëri u ftua Fadil Hoxha të dilte para popullit.

Një demonstrues propozoi: "Shokë, të mos presim kot para Kuvendit, sepse sikur të pranonin 'udhëheqësit tanë' të komunikonin me popullin, nuk do t'i kishim punët siç i kemi. Të kthehemi përsëri para Fakultetit Filozofik".

Derisa ky demonstrues fliste, disa të tjerë e kishin ngritur një burrë të moshuar në duar dhe ashtu e mbanin lart. Pas shumë vitesh do të kuptohet se ky burrë ishte Zeqir Pireva, xhaxhai i Ilaz Pirevës, nga Lupçi i Poshtëm i Besianës. Dikush i ofroi burrit një flamur kombëtar. Duart e ngritura të studentëve që mbanin burrin, i cili e ngrinte sa më lart flamurin, krijonin një skenë madhështore. Burri i moshuar, me plis të bardhë në kokë, qëndronte edhe më tutje në dhjetëra duar të demonstruesve, të cilët gjatë tërë kohës brohoritnin: "Fshatarësia!, Fshatarësia!, Fshatarësia".

"Rroftë flamuri kombëtar!", brohoriti një fëmijë, jo më shumë se dhjetë vjeç. "Rroftë flamuri!", iu përgjigj masa njëzëri disa herë.

"Duam Republikë!", brohoriti burri që edhe më tutje qëndronte me flamur të ngritur në duart e demonstruesve, të cilët tashmë ishin shtuar dhe kishin bërë një plate të gjallë nga qindra duar.

"Republikë!, Republikë!, Republikë!", ia kthyen demonstruesit.

Organizatorët e demonstratave, duke vërejtur situatën e krijuar, të ngjashme me atë afër Burgut të Prishtinës, sepse tashmë policia kishte krijuar barrikada në brendësi të ndërtesës së Kuvendit dhe kishte rrezik që masa e demonstruesve të mllefosur ta sulmonte atë, i drejtuan demonstruesit, përsëri, nga Fakulteti Filozofik.

Rruga prej Kuvendit e deri te Fakulteti Filozofik u kalua pa kurrfarë incidenti, sepse policia nuk intervenoi, kurse demonstruesit asnjëherë nuk sulmuan pa u sulmuar ose pa u provokuar nga policia. Plateja para Fakultetit Filozofik tashmë ishte bërë një foltore e vërtetë prej nga flitej për të gjitha ato që i kishin munduar shqiptarët që prej vitit 1945.

DEMONSTRUESIT E SHPALLËN HERO MURAT MEHMETIN

Fjalën pastaj e mori një mësues, siç u prezantua vetë nëpërmjet megafonit. Ai, përveç të tjerash, tha:

"Vëllezër dhe motra, jemi të njoftuar se deri më tash ka të plagosur, ndër të cilët fatkeqësisht është edhe një i vrarë! Andaj, propozoj që me një minutë heshtje t'ia bëjmë nderimet e fundit këtij trimi që ra në logun e betejës!".

Në qetësi varri iu bënë nderimet e fundit shokut të rënë, emri i të cilit ende nuk dihej.

"Lavdi i qoftë për jetë e mot!", foli përsëri mësuesi.

"Lavdiii!", u dëgjua masa.

"Vëllezër dhe motra", - vazhdoi mësuesi, - "propozoj që ta shpallim nga ky vend HERO TË POPULLIT shokun e rënë në demonstratë!".

"Lavdi i qoftë HEROIT TË POPULLIT!", u përgjigjën të gjithë njëzëri.

E mori fjalën demonstruesi tjetër, Adem Rukiqi, i cili tha: "Vëllezër dhe motra, në emër të popullit të Drenicës e përshëndes këtë demonstratë dhe pajtohem me të gjitha kërkesat që u dëgjuan këtu!".

"Rroftë Drenica!", e përshëndeti populli i tubuar fjalën e mësuesit drenicas.
Një normaliste e Prishtinës e mori fjalën: "Shokë e shoqe, nëse kërkesat tona nuk do të merren parasysh dhe nuk do të aprovohen brenda kohës sa më të shkurtër, do t'i kërkojmë me armë kërkesat tona të drejta!".

"Më mirë vdekje se robëri! Më mirë vdekje se robër! Më mirë vdekje se robëri!", përsëriti sërish masa e tubuar, e prekur nga fjalët e kësaj të reje, te e cila vërehej gatishmëria për flijim.

Pastaj fjalën e mori një i ri, i cili u paraqit se ishte llapjan: "Vëllezër dhe motra, të gjithë e dimë se për kërkesat që ne po i shtrojmë këtu sot, për këto kërkesa janë me qindra vëllezër e motra, prindër dhe bij tanë në burgje anekënd Jugosllavisë. Andaj, të ngremë zërin për lirimin e tyre sa më të shpejtë!".

"Adem Demaçi!, Adem Demaçi!, Adem Demaçi!", e ndërpreu populli fjalën e llapjanit.

Llapjani vazhdoi: "Shokë dhe shoqe, propozoj që për trimat e vrarë nga UDB-ja e Rankoviqit, si: Shaban Shala dhe Fazli Grajçevci, të cilët janë mbytur në tortura në burgjet e Jugosllavisë, të mbajmë një minutë heshtje!".

"Lavdi u qoftë dëshmorëve të lirisë!", foli llapjani.

"Lavdiii!", u përgjigjën të gjithë.

"Rrofshin Hazir Shala dhe Kadri Halimi!", brohoriti dikush nga mesi i demonstruesve.

"Rrofshin patriotët shqiptarë!", përshëndetën njëzëri.

POLICIA KISHTE RRETHUAR FAKULTETIN FILOZOFIK NGA TË GJITHA ANËT

E mori fjalën një punëtor i shtyrë në moshë, i cili tregoi se ishte minator: "Vëllezër e motra, unë punoj si minator së bashku me shokët e mi në kushte të vështira të punës. Punojmë në kushte të tilla sa që kurrë nuk jemi të sigurt se do të dalim të gjallë në fund të orarit të punës. Punojmë për rroga të tilla sa nuk na mjaftojnë as për të siguruar gjërat elementare për jetë, kurse ata që rrinë nëpër kolltukë, ata që voziten me vetura luksoze, ata që s'punojnë asgjë, marrin rroga sa dhjetë herë tonat! A është e drejtë kjo vëllezër?!", përfundoi minatori me zë pikëllues.

"Poshtë burokracia!", u dëgjua zëri i dikujt nga fundi i demonstruesve.

"Poooshtë!", brohoritën të gjithë.

Plateja para Fakultetit Filozofik ishte shndërruar në tribunë të vërtetë të popullit, i cili, i shtypur me dekada, sikur dëshironte t'i thoshte të gjitha ato që s'i kishte thënë një kohë aq të gjatë.

Nga mesi i demonstruesve doli një i ri, i cili u prezantua si bir fshatari, dhe tha: "Deri kur më kështu, vëllezër e motra, të durohen këto padrejtësi! Deri kur dikush të lindë në shtratin e kashtës, të jetojë në shtratin e kashtës, të mos e shohë shkollën kurrë, të jetojë në mjerim dhe në fund të vdesë po në atë shtrat të kashtës ku ka lindur!? Nga ana tjetër, fëmijët e atyre që më së paku punojnë, të lindin në shtratin luksoz, të rriten në të, të shkollohen në shkollat që i zgjedhin sipas dëshirës, të voziten me vetura luksoze! Deri kur më kështu!?", përfundoi i biri i fshatarit.

"Fshatarësia!, Fshatarësia!, Fshatarësia!", brohoriti masa.

Ishte bërë ora 21:00. Policia kishte rrethuar Fakultetin Filozofik nga të gjitha anët. Fjalimet nga plateja vazhdonin. Shumë demonstrues ishin të lodhur, të lagur nga cisternat e zjarrfikësve. Disa ishin të rrahur nga policët gjatë kacafytjeve me ta. Shkurt, ishte një situatë kur nuk mund të vazhdohej tutje. Mirëpo, askush nga demonstruesit nuk dëshironte të ndahej prej shokëve. Askush nuk donte të largohej i pari nga tubimi, që me vite ishte pritur. Secili dëshironte të thoshte fjalën e vet. Megjithatë, disi ndjehej nevojë për ta shpërndarë rininë dhe popullin e tubuar, sa nuk kishte intervenuar policia, që tashmë kishte arritur prej shumë qyteteve të Jugosllavisë: nga Shkupi, nga Kraleva, nga Nishi etj., dhe përgatitej për sulmin vendimtar kundër demonstruesve.

Nga dritarja e katit të dytë të Fakultetit Filozofik paraqiteshin me radhë herë profesorët e herë udhëheqësit e ndryshëm politikë për t'i bindur demonstruesit që të shpërndaheshin. Pas çdo paraqitjeje, demonstruesit e brohoritnin emrin e Mark Krasniqit. Më në fund, në dritare doli Mark Krasniqi, profesor dhe shkencëtar i njohur në tërë Kosovën, si dhe sinonim i njeriut të vendosur, i cili kurrë nuk kishte rënë në pozita që nuk i kanë hije intelektualëve të vërtetë.

"Studentë të dashur, shokë të dashur", - filloi Mark Krasniqi, - "nëse çdokush ua do të keqen, të jeni të sigurt se ne, profesorët tuaj, nuk ua duam. Prandaj, po ju lus, në emër të të gjithë profesorëve, dhe në emrin tim personal, të shpërndaheni".

"Mark Krasniqi!, Mark Krasniqi!, Mark Krasniqi!", brohoriti masa në shenjë respekti për profesorin e nderuar.

"Po ju lus, jo vetëm si profesor juaji, por edhe si shok juaji më i vjetër, të shpërndaheni. Pra, të shpërndaheni në qetësi dhe pa shkaktuar konflikte me organet e rendit. Nesër do të mbahet tubimi në këtë fakultet para dite. Andaj, formoni Këshillin e Demonstratave dhe i dërgoni përfaqësuesit që t'i prezantojnë qëllimet dhe kërkesat tuaja. Për herën e fundit po ju lus të shpërndaheni", e përfundoi fjalën profesor Mark Krasniqi.

Pasi u brohorit shumë herë emri i Mark Krasniqit, ndër demonstrues për disa çaste mbretëroi heshtja. Askush nuk merrte iniciativë të dilte e të kërkonte vazhdimin e demonstratës. Demonstruesit shikoheshin ndërmjet veti dhe sikur ishin të bindur në fjalën e Profesorit. Megjithatë, masa nuk fillonte të shpërndahej. Në ato çaste heshtjeje të pazakonshme, njëri nga demonstruesit doli në plate të Fakultetit Filozofik dhe, me zë të sigurt e të vendosur, iu drejtua popullit të tubuar: "Vëllezër dhe motra, po ju lus ta dëgjojmë këshillën e Profesorit tonë të nderuar dhe të shpërndahemi. Por, para se të ndahemi, të merremi vesh se demonstratën do ta vazhdojmë nesër në orën tetë, duke filluar nga ky vend".

"Nesër n'orën tetë!", u përgjigj masa.

Pas kësaj marrëveshjeje që të shpërndaheshin demonstruesit dhe që të nesërmen të tuboheshin po në të njëjtin vend nga do të vazhdohej me demonstratë, secili shkonte në drejtim të shtëpisë së vet, në drejtim të banesës së vet, në drejtim të konvikteve, dhe dikush në drejtim të fshatrave të afërme, duke u përshëndetur dhe duke ia përkujtuar njëri-tjetrit orën tetë të ditës së nesërme.

Në këtë mënyrë, rreth orës 22.00, përfundoi demonstrata e 27 nëntorit 1968 në Prishtinë.

Gjatë demonstratës së Prishtinës, përveç vrasjes së dëshmorit Murat Mehmeti, pati edhe shumë të lënduar dhe të plagosur. Kështu, sipas raportit të Spitalit të Përgjithshëm të Prishtinës, të lëshuar më 11.02.1969, u plagosën këta persona:

Bajram Greiçevci, Irfan Rushiti, Shefki Osmani, Skënder Muçolli, Miftar Krasniqi, Mejreme Berisha, Lakushiq Lazar, Haxhi Lahu, Gani Gashi, Sylejman Zhivina, Avdi Jahiri, Haxhi Shabani, Zhivanoviq Velimir, Xheladin Kuçi, Hilmije Krasniqi dhe Hajriz Maliqi.

Ndonëse ishte planifikuar që demonstrata të zhvillohej e qetë dhe të mos ndodhte konfrontimi me policinë, të mos ndodhte thyerja e vitrinave të lokaleve, si dhe të mos ndodhte rrotullimi dhe dëmtimi i veturave, megjithatë, si rezultat i egërsisë së policisë së pushtuesit ndaj demonstruesve, e sidomos pas vrasjes së dëshmorit Murat Mehmeti, masa e demonstruesve u egërsua dhe ndodhën konfrontime të fuqishme ndërmjet demonstruesve dhe policisë. Gjatë këtyre konfrontimeve dhe përleshjeve, përveç shumë të lënduarve, siç u tha, ndodhi dëmtimi i 56 objekteve tregtare, zejtare dhe hoteliere në Prishtinë. Po ashtu, u thyen 13 objekte private. Ndodhi edhe rrotullimi dhe dëmtimi i 27 automjeteve.

USHTRIA JUGOSLLAVE E KISHTE VËNË PRISHTINËN NË SHTETRRETHIM TË HEKURT

Me gjithë marrëveshjen që demonstrata të vazhdonte të nesërmen, më 28 nëntor, dhe me gjithë gatishmërinë e popullatës që me çdo mjet të vazhdohej ajo, megjithatë, ajo nuk u vazhdua.

E, si të vazhdohej ajo, kur më 28 Nëntor, policia dhe ushtria kishte bllokuar çdo kënd dhe çdo objekt me rëndësi në qytetin e Prishtinës, kurse ushtria e armatosur dhe e pajisur me tanke i kishte zënë pozitat para ndërtesës së Kuvendit Krahinor, para Këshillit Krahinor, para Komitetit Krahinor, para Radio-Prishtinës, para "Rilindjes", para Bankës Popullore, para Fakultetit Filozofik, si dhe në të gjitha daljet dhe hyrjet e Prishtinës.

Vlen të theksohet se, përveç kërkesave të shkruara në transparentet e bartura nga demonstruesit, u brohoritën edhe këto parulla:

"Duam Republikë!",

"Republikë - Republikë!",

"Duam Vetëvendosje!",

"Vetëvendosje - Vetëvendosje!",

"Republikë - Kushtetutë!",

"Kushtetutë - Kushtetutë!",

"Duam Universitet!",

"Duam lirimin e të burgosurve politikë!",

"Rroftë Adem Demaçi!",

"Më mirë vdekje, se robëri!",

"Ja vdekje - ja liri!",

"Poshtë tradhtarët!",

"Poshtë burokracia!",

"Poshtë Veli Deva!",

"Lironi shokët!",

"Rroftë klasa punëtore!",

"Rrofshin minatorët!",

"Rroftë fshatarësia!",

"Rroftë rinia!",

dhe "Rroftë vëllazëria shqiptare!".

GJYKIMI I ANËTARËVE TË KOMITETIT TË DEMONSTRATAVE

Pas demonstratave të mbajtura më 27 nëntor 1968 në Prishtinë, në Besianë, në Gjilan, në Ferizaj dhe në Mitrovicë, u organizuan disa procese penale gjyqësore, fund e krye me prapavijë politike, ndaj organizatorëve të këtyre demonstratave. Duke qenë se për gjykimet e organizatorëve të demonstratave në Prizren, në Pejë, në Besianë, në Gjilan dhe në Ferizaj, shkurtimisht është bërë fjalë më herët, këtu do të flitet vetëm për gjykimin e organizatorëve të demonstratës së Prishtinës, të cilët përbënin formacionin më të angazhuar dhe të cilët kishin bërë edhe koordinimin e demonstratave në nivel të Kosovës.

Pasi formacioni prej nëntë vetash në Prishtinë ishte angazhuar më gjatë në organizimin e demonstratave dhe pasi në fund të fjalimit të demonstratës së mbajtur në Prishtinë ky fjalim ishte nënshkruar me "Komiteti i Demonstratave", nga organet e pushtetit (Partia Komuniste, Policia, UDB-ja, Prokuroria dhe Gjyqi) ata u trajtuan si formacion i veçantë, prandaj edhe u gjykuan së bashku. Në Komitetin e Demonstratave bënin pjesë: Osman Dumoshi, Adil Pireva, Selatin Novosella, Hasan Dërmaku, Xheladin Rekaliu, Skënder Muçolli, Ilaz Pireva, Skënder Kastrati dhe Afrim Loxha.

Gjykimi i këtyre organizatorëve qe shtyrë disa herë, për faktin se shumica e të akuzuarve nuk pranonin të kishin avokatë, ose ata kërkonin nga avokatët që para gjyqeve t'i mbronin kërkesat e shtruara gjatë demonstratave, të cilën gjë avokatët nuk dëshironin dhe nuk guxonin ta bënin. Por, pas lajmërimit të avokatëve në zë, Filla Fillota dhe dr. Jovan Vukçeviq, se do t'i mbronin kërkesat e demonstruesve gjatë gjykimit, të akuzuarit pranuan të fillonte gjykimi.

Për këtë gjykim, me autorizimin e Prokurorit Publik të Republikës së Serbisë, Milan Zeçeviq, u autorizua që Aktakuzën ta përfaqësojë Prokurori Publik i Pejës, Sait Meraku, ndërsa procesin gjyqësor e udhëhoqi vetë kryetari i Gjyqit të Qarkut në Prishtinë, Nazmi Juniku.

Ky gjykim i kishte disa karakteristika tepër të veçanta:

1. Të gjithë të akuzuarit deklaruan para gjyqit se secili prej tyre është organizator kryesor, duke u përpjekur, kështu, të marrin barrën mbi vete, duke i liruar shokët nga përgjegjësia;

2. Të gjithë të akuzuarit u përpoqën t'i mbrojnë para gjyqit kërkesat e shtruara në demonstrata;

3. Të gjithë të akuzuarit deklaruan se kërkesë kryesore e demonstratave ishte e drejta për Vetëvendosje dhe

4. Askush nga të akuzuarit nuk u pendua për veprimet e kryera.

Kështu, i akuzuari Selatin Novosella deklaroi para Gjyqit të Qarkut në Prishtinë se: "Iniciativa për organizimin e demonstratave të 27 nëntorit rrjedh prej meje dhe prej Osman Dumoshit. Pra, unë e Osman Dumoshi jemi organizatorët kryesorë", kurse i akuzuari tjetër, Skënder Muçolli, deklaroi kështu para gjyqit: "Ideja për organizimin e demonstratave ka filluar prej meje, prej Osman Dumoshit dhe prej Afrim Loxhës". Në pyetjen që iu bë të akuzuarit Osman Dumoshi se çka nënkupton me fjalën Vetëvendosje, ai u përgjigj: "Me këtë nënkuptoj që ne në Kosovë të vendosim vetë për fatin tonë, që ne të vendosim vetë për pavarësinë tonë, që ne të vendosim vetë se në kuadër të cilës Republikë dëshirojmë të jemi".

Duke folur për mbledhjen e mbajtur në Prishtinë, në shtëpinë e Selatin Novosellës, më 23 nëntor 1968, ku ishte aprovuar teksti i pankartave që do të barteshin gjatë demonstratave, i akuzuari Skënder Muçolli, deklaroi: "Unë dhe Ilaz Pireva i kemi shkruar parullat në pankarta, prej të cilave 20 kishin tekstin VETËVENDOSJE dhe 20 të tjera tekste të tjera". Disa herë gjatë gjykimit, kryetari i Gjyqit, Nazmi Juniku, ua ka tërhequr vërejtjen të akuzuarve që të mos e marrin barrën mbi vete, por të japin deklarata reale se si ka ndodhur organizimi i demonstratave, sepse, siç do të thotë, ai: "Të keni parasysh se për veprën për të cilën po përgjigjeni mund të dënoheni deri në 12 vjet burg të rëndë!".

Gjatë hetimeve për të akuzuarin Selatin Novosella, gjykatësi hetues i Gjyqit të Qarkut të Prishtinës, Riza Fazliu, i tregoi të akuzuarit se, në bazë të Ligjit mbi Procedurën Penale, ai kishte të drejtë që mbrojtjen para gjyqit ta paraqiste në formë të shkruar. Andaj, Selatin Novosella, duke e shfrytëzuar këtë mundësi juridike, e përgatiti mbrojtjen me shkrim që do ta lexonte gjatë gjykimit. Megjithatë, pas një konsultimi që ai pati gjatë një pushimi të shkurtër, ndërmjet dy seancave të gjykimit, shokët me të cilët po gjykohej, sidomos Osman Dumoshi, i propozuan që atë mbrojtje të përgatitur të mos e lexonte para gjyqit. Ndonëse, fillimisht, Selatin Novosella nuk u pajtua, megjithatë, nuk deshi të veprojë pa pajtimin edhe të shokëve të tjerë.

Vlen të theksohet se avokatët mbrojtës të të akuzuarve: Hasan Kryeziu, Mehmet Dushku, Bllazha Stankoviq, dhe sidomos Filla Fillota e dr. Jovan Vukçeviq, ishin në mbrojtje të të akuzuarve, duke dëshmuar se këta të rinj nuk kishin bërë ndonjë krim, por vetëm kishin shtruar disa kërkesa politike për zgjidhje. Megjithatë, në fund të këtij procesi gjyqësor, më 7 prill 1969, Gjyqi i Qarkut i Prishtinës, i shpalli të gjithë fajtorë dhe i dënoi me burg të rëndë: Osman Dumoshin, Adil Pirevën, Selatin Novosellën dhe Hasan Dërmakun me nga 5 vjet burg; Skënder Kastratin dhe Xheladin Rekaliun me nga 4 vjet burg; dhe, Afrin Loxhën, Ilaz Pirevën e Skënder Muçollin me nga 3 vjet burg.

Përveç këtij gjykimi të organizatorëve kryesorë të demonstratës së Prishtinës, u dënuan edhe mbi 70 veta me dënime të ndryshme. Kështu, u dënuan edhe Asllan Kastrati, me 6 muaj burg; Sylejman Kastrati, me 3 muaj burg; Skënder Berisha, me 2 muaj burg; Bedri Novosella, Sylejman Peposhi dhe Halil Qosja, me nga 1 muaj burg; si dhe Ramadan Ramadani dhe Tefik Çitaku, me nga 2 muaj burg.

RËNIA HEROIKE E DËSHMORIT MURAT MEHMETI

Me gjithë përpjekjet e organizatorëve të demonstratave dhe pjesëmarrësve të shumtë të tyre që të mos shpërthenin konflikte me milicinë dhe me organet shtetërore të kohës, me gjithë ndërmarrjen e të gjitha masave që demonstratat të kalojnë pa të lënduar, pa të plagosur dhe pa të vdekur, pushteti serbo-jugosllav përdori provokimin e konflikteve, përdori dhunën kundër demonstruesve, përdori armët automatike për të shtënë në demonstruesit paqësorë. Si rezultat i kësaj dhune të pushtetit mbi demonstruesit, u bënë lëndime dhe plagosje të lehta dhe të rënda të më se 50 vetave dhe ndodhi vrasja e demonstruesit Murat Mehmeti.

Murat Mehmeti u lind në vitin 1951, në Prishtinë. Babai i tij, Qazimi, punonte punëtor ndihmës në shëndetësi dhe me të ardhurat e vogla që fitonte me vështirësi e siguronte familjen me shumë anëtarë. Babai Qazimi, nëna Shefkija, motrat Fatimja, Nazmija, Naxhija dhe Fikrija, si edhe vëllai i vetëm i Muratit - Nexhati, jetonin një jetë të varfër, por kjo nuk kishte ndikuar që Qazimi përparimtar të mos i dërgonte të gjithë fëmijët në shkollë dhe të kujdesej posaçërisht për shkollimin e fëmijëve të tij, për të cilët shpesh thoshte se nuk ishin vetëm të tij.

Murat Mehmeti i kreu mësimet tetëvjeçare në Prishtinë, në shkollën fillore "Meto Bajraktari". Shkollimin e mesëm e filloi në shkollën teknike "19 Nëntori" (dita e "çlirimit", në vitin 1945), sot "28 Nëntori", në Prishtinë. Ishte nxënës i mirë, i urtë, i zellshëm dhe, mbi të gjitha, shok i sinqertë dhe i guximshëm. Kështu rrëfejnë shokët e tij të shkollës.

Dhe, erdhën ditët e tronditura në Kosovën e vitit 1968. Ky vit nuk e la asnjë shqiptar pa u angazhuar, në një mënyrë apo në një tjetër, në vlimet dhe në ndërrimet e mëdha që kishin filluar në Kosovë. Erdhi ajo ditë aq shumë e pritur, në të cilën secili në mënyrë të hapur dhe të shtruar do ta thoshte fjalën e vet. E, si do të rrinte Murati i mbyllur në shtëpi, kur qyteti i tij i dashur, Prishtina, po ndizej nga brohoritjet, nga parullat, nga gazi lotsjellës, nga sirenat, nga të shtënat e armëve automatike.

27 nëntori 1968, ditë kjo kur ra Murat Mehmeti në ballë të demonstratës së Prishtinës, ishte ditë e Ramazanit. Murati ishte duke bërë iftar me prindërit dhe me familjarët e tjerë, kur u ngrit nga sofra me kafshore në gojë, duke e lënë darkën në gjysmë. Prindërit e lutën të mos ngrihej nga buka pa e kryer ushqimin, se do t`i bashkoheshin, pas darkës, të gjithë në demonstrata. Bashkëkohësit e Murat Mehmetit rrëfejnë, më vonë, se ai kishte organizuar një grup shokësh të rrugës "Nëntë Jugoviqët", sot "Murat Mehmeti", ku jetonte me familje, që ende nuk kishin dalë në demonstratë dhe kishte vrapuar në atë rajon të Prishtinës prej nga vinin më shumë brohoritje dhe të shtëna me armë. Po ashtu, moshatarët e 17-vjeçarit Murat Mehmeti tregojnë se ai u kishte thënë: "Hajde, shokë, shkojmë në demonstrata, se na erdhi dita jonë!".

Siç është theksuar më parë, pas lajmit të Ismail Bajrës, funksionar i lartë i Lidhjes së Komunistëve të Kosovës, se shumë demonstrues janë burgosur, demonstruesit vendosin të shkojnë para Burgut të Prishtinës dhe të kërkojnë lirimin e shokëve. Njëri nga ata që do t'i prijë demonstratës për në Burgun e Prishtinës ishte edhe Murat Mehmeti, djaloshi sypatrembur 17 vjeç. Barrikada e forcave të milicisë, e cisternave të zjarrfikësve dhe e automjeteve të milicisë, pengoi masën t'i afrohet burgut. Mirëpo, disa më të guximshmit, më vetëflijuesit, u hodhën mbi barrikadë. Ndër ta ishte edhe Murat Mehmeti, i cili me dy gurë në duar, të nxjerrë nga rruga, thërriti: "Përpara vëllezër, t'i lirojmë shokët e burgosur! Përpara vëllezër e motra, të mos frikësohemi se gurët në duart tona janë më të fortë se armët e tyre! Përparaaaa!!!"

Pas thirrjes së Murat Mehmetit u bë sulm i përgjithshëm mbi barrikadën. Pas thirrjes së Murat Mehmetit u dëgjuan shumë armë të milicisë vrastare serbe. Nuk vonoi e u goditën me plumba shumë vëllezër dhe motra të Murat Mehmetit. U rrëzuan, por më vonë u ngritën, edhe pse me plumba në trup. Ndër ta edhe Skënder Muçolli, njëri prej organizatorëve kryesorë. Por, Murat Mehmeti nuk u ngrit më! Murati Mehmeti ra, siç kishte rënë para tij në grykën e topit, Mic Sokoli, dhe në grykën e tankut, Vojo Kushi. Edhe një herë u përsërit historia shqiptare. Kësaj radhe, u vranë fëmijët shtatëmbëdhjetëvjeçarë nga dora e atyre që kishin vrarë me mijëra shqiptarë dhe nga dora e atyre që do të vrasin me mijëra të tjerë në ditët e tronditura që do t'i përjetojë Kosova në rrugën e saj të lirisë.
Vazhdon

Llapi · 22-12-2008, 10:29

SI U IMPONUA MËNYRA E VARRIMIT TË MURAT MEHMETIT?

Pas vrasjes së Murat Mehmetit, pushtuesi u përpoq të fshehë krimin, siç kishte bërë shpeshherë. Pushtuesi e ftoi babanë e Murat Mehmetit, Qazim Mehmetin, dhe e kërcënoi që varrimin e djalit ta bëjë natën dhe pa praninë e askujt, përveç anëtarëve të familjes. Babai i dëshmorit, fillimisht, arsyetohet se nuk mund ta kryejë varrimin për arsye objektive, pasi nuk mund të gjejë hoxhë, nuk mund të gjejë dërrasa për varr dhe nuk mund të gjejë qefin, pëlhurë e bardhë për mbështjelljen e kufomës. Ilia Vakiq, pushtetar i lartë në Kosovë, dhe pushtetarët e tjerë nga radhët e shqiptarëve, e siguruan babanë e dëshmorit se ata do t'ia sigurojnë edhe hoxhën, edhe dërrasat, edhe qefinin. Atëherë, babi i dëshmorit ua tha troç se nuk pranon assesi që i biri të varroset në atë mënyrë. Pastaj, pushtetarët që e zhvillonin "bashkim-vëllazërimin" e që vritnin fëmijë natën tinëz nga prita, iu kërcënuan prindit të dëshmorit se ata do t'ia humbnin kufomën e të birit, duke e varrosur vetë në ndonjë vend sa ai kurrë nuk do të dijë se ku do ta ketë varrin e të birit! Në rrethana të tilla të kërcënimit dhe të shantazhit, babai i dëshmorit Murat Mehmeti u pajtua që të kryejë ceremoninë e varrimit të të birit në kushte jonjerëzore, vetëm e vetëm që të mos ia humbin kufomën të birit të tij. Kështu, në orët e hershme të mëngjesit të 28 nëntorit 1968, nën përcjelljen e shumë policëve dhe nën vëzhgimin e UDB-ashëve serbë dhe shqipfolës, u varros dëshmori i parë i demonstratave në Kosovë, Murat Mehmeti.

Pas vrasjes së dëshmorit Murat Mehmeti, me iniciativën e Isa Kastratit dhe Hasan Dërmakut, të cilët pas demonstratave ende nuk ishin burgosur, e shtypin dhe u shpërndajnë një trakt me titull "Lajmërim", me të cilin u ftuan qytetarët që të bojkotohet mësimi në shenj pikëllimi për këtë vrasje, si dhe deri sa të lirohen nga burgu organizatorët e demonstratave, të cilët mbaheshin në burgjet e pushtuesit. Në këtë trakt, thuhet:

"Lajmërohen vllaznit shqiptarë dhe motrat shqiptare, studentat dhe studentet, nxanësit dhe nxanëset, që me rastin e vrasjes së shokut, vëllaut dhe birit tonë, Murat Mehmeti, i cili dha jetën tue i kërkue të drejtat tona nga bishat e egra, në shenjë pikëllimi, të mos vijohet mësimi deri me 7 dhjetor 1968. Mbas datës së përmendun, po që se nuk lirohen të burgosunit, mosvijimi do të vazhdojë der sa të lirohen të burgosunit!"

Ndonëse pushteti i kishte marrë të gjitha masat që ta mbulonte këtë vrasje me vellon e harresës, rinia dhe populli vizitoi në mënyrë masive familjen e dëshmorit Murat Mehmeti, si dhe bëri shumë homazhe pranë varrit të dëshmorit. Kështu, në 6-mujorin e vrasjes së dëshmorit, në organizim të Metush Krasniqit, veteran i Lëvizjes Çlirimtare të Kosovës; të Sabri Novosellës dhe të Shefqet Jasharit, anëtarë të organizatës Lëvizja Revolucionare për Bashkimin e Shqiptarëve; të Gani Xhafollit, poet i dalluar për fëmijë; dhe të Avdi Limanit, veprimtar i dalluar; u organizua shkuarja e shumë nxënësve, studentëve dhe të rinjve te varri i dëshmorit Murat Mehmeti. Me këtë rast, u vunë lule dhe kurora, ndërsa Gani Xhafolli mbajti një fjalë-homazh për dëshmorin.

Pas këtyre "demonstratave të reja armiqësore", siç do ta vlerësojë Komiteti Krahinor i Lidhjes së Komunistëve të Kosovës këtë homazh pranë varrit të dëshmorit të demonstratës së 27 nëntorit, u morën masa ndaj organizatorëve, kurse Avdi Limani u dënua edhe nga Gjykata për Kundërvajtje e Prishtinës.

Adil Pireva, njëri prej ideatorëve dhe kreatorëve të demonstratave, derisa po e vuante burgun 5-vjeçar për këto demonstrata, në Burgun e Mitrovicës së Sremit i kishte kushtuar këtë vjershë Murat Mehmetit:

NE

Ne jemi muskuj punëtorësh

Dhe djersë e valë minatorësh

- Ne jemi zëri i popullit tonë

Ne jemi duar plot ushla fshatarësh

Dhe gjak i derdhur të parësh

- Ne jemi zëri i popullit tonë

Ne jemi kambanë e lirisë

Dhe pushkë që qet n'vargoj t'robërisë

- Ne jemi zëri i popullit tonë

Ne jemi shpatë që fuqishëm i bie lakut

Dhe luftëtarë edhe në rrugën e gjakut

Ne jemi zëri i popullit tonë

Vlen të theksohet se pjesëmarrja masive e nxënësve të shkollave të mesme të Prishtinës: Shkollës Normale, Gjimnazit, Shkollës së Mjekësisë, Shkollës Ekonomike, Shkollës Bujqësore dhe asaj Teknike, këto demonstrata i kanë fuqizuar. Ndonëse në demonstrata marrin pjesë edhe nxënës me vetiniciativë, megjithatë, ato ishin të organzuara dhe të koordinuara nga brenda shkollave, diku nga vetë nxënësit, diku edhe nga arsimtarët e tyre. Këtu do t'i veçoja dy raste të organizimit dhe rolit të nxënësve dhe arsimtarëve. Rasti i parë: roli organizativ i Ahmet Krasniqit në Shkollën e mesme teknike "Nikolla Teslla" në Prishtinë, (sot "28 Nëntori), dhe rolin e pazëvendësueshëm të profesorit Idriz Gërvalla në organizimin e Shkollës së Mesme Ekonomike të Prishtinës. Këto dy raste u përmendën vetëm sa për të ilustruar rolin e shkollave të mesme, kurse për këtë temë vlen të shkruhet punim i veçantë.

Pas çlirimit të Kosovës prej pushtimit të egër serb, në qershorin e vitit 1999, nga Ushtria Çlirimtare e Kosovës dhe nga forcat e NATO-s, ndër vendimet e para që mori Qeveria e Përkohshme e Komunës së Prishtinës, ishte zbulimi i pllakave përkujtimore për dëshmorët që kishin rënë në Prishtinë që nga riokupimi i Kosovës, në vitin 1945 e këndej. Kështu, më 28 nëntor 1999, me rastin e zbulimit të pllakave përkujtimore, në vendet ku ranë dëshmorët: Rexhep Mala, Nuhi Berisha, Fahri Fazliu, Afrim Zhitia, Asllan Pireva, Naser Hajrizi, Ismet Krasniqi, Hyzri Talla, Agron Rrahmani, Bedri Sokoli, Bajram Bahtiri, Mustafë Veseli, Afrim Maliqi dhe Ilir Durmishi, u zbulua edhe pllaka përkujtimore për dëshmorin Murat Mehmeti. Në prani të familjarëve të dëshmorit, të organizatorëve të demonstratave të vitit 1968, të udhëheqjes së Prishtinës dhe të shumë qytetarëve, pllakën përkujtimore e zbuloi Osman Dumoshi, ideatori kryesor dhe promotori i demonstratave kosovare të vitit 1968.

DEMONSTRATAT E TETOVËS MË 22 DHE 23 DHJETOR 1968

Demonstrata e vitit 1968 në Tetovë, u organizua një muaj pas demonstratave në Kosovë. Organizatorë të drejtpërdrejtë të kësaj demonstrate qenë studentët shqiptarë nga Tetova që studionin bashkë me studentët kosovarë në Universitetin e Beogradit dhe në disa fakultete të Prishtinës. Organizatorë të këtyre demonstratave ishin edhe disa patriotë të tjerë që i brengoste fati i kombit dhe pozita politike si dhe shtypja e vazhdueshme e shqiptarëve në Tetovë, në Gostivar, në Strugë, në Shkup, në Kumanovë dhe në qytete të tjera të banuara me shqiptarë në Maqedoni.

Shpërthimi i demonstratave është në lidhje të drejtpërdrejtë me disa ngjarje në Kosovë, pas Plenumit të Katërt të Lidhjes Komuniste të Jugosllavisë, mbajtur në Brione më 1 korrik 1966, por edhe me disa ngjarje në Tetovë që i paraprinë demonstratës.

Klima e krijuar pas Plenumit pati rëndësi të madhe. Në këtë kohë filloi një lidhje e bashkëpunim më i ngushtë i shqiptarëve të Maqedonisë me Kosovën. Numri i ekzemplarëve të gazetës "Rilindja" që dërgoheshin në Maqedoni në fillim u dyfishua, mandej u shumëfishua. Filloi depërtimi i madh i librave nga Kosova, në mesin e të cilëve kishte edhe botime të Tiranës. U hap libraria "Rilindja" në Tetovë. Shumë të rinj nga Tetova vinin në Kosovë për të parë pjesët teatrore, si: "Trimi i mirë me shokë shumë", "Cuca e maleve", "Shtatë shaljanët", "Plaku i maleve", etj. Më 1968, jubileu i 500-vjetorit të vdekjes së Skënderbeut, u bart nga Prishtina edhe në Tetovë, ndërsa që nga ky vit u bë edhe lejimi i pjesshëm i përdorimit të flamurit shqiptar, që pa dyshim ndikoi në ngritjen e vetëdijes kombëtare. Në shtator të vitin 1968, Fadil Hoxha, kryetar i Kuvendit të Kosovës, vizitoi fshatin Shipkovicë të Tetovës, ku u organizua një miting, me ç'rast foli edhe ai. Fjalimi i Fadil Hoxhës pati jehonë të madhe në rrethinën e Tetovës.

Rrethanat e tilla shoqërore-politike dhe lidhja me Kosovën ndikuan në thellimin e vetëdijes dhe i shtyu njerëzit të mendojnë më ndryshe nga ç'kishin menduar. Ata filluan t'i aktualizojnë disa çështje që kishin të bënin me barazinë kombëtare dhe filluan t'i shtrojnë më haptas problemet që i brengosnin, që, pa dyshim, do të ndikojnë drejtpërdrejt në shpërthimin e demonstratave.

Në shpërthimin e demonstratave do të ndikojë edhe ngarkesa e popullit shqiptar me një kujtesë të rëndë dhe të hidhur historike. Vrasja masive e rreth 1.200 shqiptarëve në vitin 1945 në "Monopol" të Tetovës, i cili përkohësisht shërbeu edhe si kamp përqendrimi për shqiptarët, kishte lënë gjurmë të pashlyeshme. Kujtime të rënda kishin lënë edhe vrasjet e shqiptarëve anekënd Jugosllavisë gjatë vitit 1945 (në Tivar, në Dubrovnik, në Trogir, etj.). Burgosjet e shqiptarëve dhe proceset e montuara politike, të cilat filluan menjëherë pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore dhe zgjatën gjatë gjithë kësaj periudhe deri në vitet e gjashtëdhjeta, bënë ndikim të posaçëm në formimin e vetëdijes kombëtare. Burgosjet e para u bënë në vitin 1945, kur shumica e të burgosurve edhe u ekzekutuan. Në vitin 1946 u organizua gjykimi i parë i montuar në Shkup, i anëtarëve të organizatës Nacional Demokratike Shqiptare (NDSH), kur me vdekje u dënuan Azem Morana, Mehmet Bushi dhe Skënder Morana, që të tre nga Shkupi. Dy të parët u ekzekutuan, ndërsa të tretit dënimi iu shndërrua në 20 vjet burg. Në këtë proces u dënuan edhe shumë të tjerë prej 1 deri 15 vjet burg, shumica e të cilëve ishin nga Tetova. Në vitin 1948, menjëherë pas prishjes së marrëdhënieve me Shqipërinë, Nexhat Agolli, ministër i Arsimit, u dënua me vdekje, ndërsa i vëllai, Qemal Agolli, u dënua me burg të përjetshëm.

Në vitin 1952 pasoi një nga proceset më të mëdha politike, Grupi i Informbyroistëve Shqiptarë, me në krye arsimtarin e Shipkovicës, Sadudin Gjura, i cili u dënua me 20 vjet burg. Bashkë me të u dënuan edhe shumë të tjerë, si: Gani Luma, Sheraf Kazazi, Ismail Seiti, Vehbi Lushi, që të gjithë nga Tetova. Po këtë vit, në Tetovë, u dënuan edhe profesori Shani Mina dhe arsimtari Qerim Arifi, si edhe mësuesit Sejdi Misini dhe Hisni Abdullahu, që të dy nga fshati Sllatinë. Në vitin 1955, me 10 vjet burg, u dënuan mësuesit: Mehmetriza Murtezani - Gega, Muharrem Jusufi dhe Abdullah Kalishta, i cili më vonë do të konsiderohet edhe si ideolog i "nacionalizmit" shqiptar. Në vitin 1956, me burgim të rëndë, u dënuan disa intelektualë të atëhershëm, si: Raif Maleziu, Sylejman Arifi dhe qytetari Hysen Spahiu, që të gjithë nga Tetova, ndërsa nga Gostivari u dënuan: Adnan Agai, Sheraf Agai, Abdylazis Taravari, vëllezërit Naxhi dhe Fevaip Purdhe, etj. Në vitin 1959 u dënua mësuesi Kapllan Kallushi. Në vitin 1961 u dënua qytetari Safet Shahini dhe disa të tjerë.

MEHMETRIZA MURTEZANI, GEGA - SIMBOL I QËNDRESËS

Pas masave drakoniane të vitit 1952, Mehmetriza Murtezani -Gega, njëri nga atdhetarët më të shquar të kësaj ane, i cili nga qeveritarët maqedonas u cilësua edhe si ideolog i tërë Lëvizjes që u bë në vitin 1968, ishte mjaft aktiv. Veprimtaria e tij pas vitit 1952 u dallua, në njërën anë, në pengimin e shpërnguljes për në Turqi, e cila pas vitit 1953 mori përmasa eksodi, ndërsa në anën tjetër në pengimin e fëmijëve shqiptarë që të regjistroheshin në shkollat turke. Veprimtaria e Mehmetriza Murtezanit nuk kufizohej vetëm në Tetovë, ndonëse ai këtu jetonte dhe punonte. Ai veproi edhe në Gostivar, në Shkup, madje edhe në Prishtinë, në Pejë, në Prizren, në Mitrovicë, në Gjilan, e në qytete të tjera, duke u përpjekur që t'i bindte njerëzit të mos shkonin në Turqi. Mirëpo, veprimtarinë propaganduese ia ndërprenë shumë shpejt organet e policisë, të cilat i ranë në gjurmë dhe, më 21 maj të vitit 1955, e kapën duke shpërndarë afishe në Hanin e Sharrit në Shkup. Përmbajtja kryesore e afisheve ka qenë: "Mos shkoni në Turqi, qëndroni në vendin tuaj!". Për këtë akt patriotik, Mehmetriza Murtezani u dënua me 10 vjet burg. I vuajti 7 vjet burg dhe u lëshua nga burgu më 1962, me amnisti të përgjithshme.

Me rastin e festës kombëtare, 28 Nëntorit - Ditës së Flamurit, pikërisht në vigjilje të saj, më 27 nëntor 1967, në shtëpinë e Mehmetriza Murtezanit u mblodh një grup të rinjsh për të festuar Ditën e Flamurit.

Këtu, pos Mehmetriza Murtezanit, ishin të pranishëm edhe: Faik Mustafa, Ramadan Sinani, Hysenxhevat Kalishta, Miftar Zymberi, Fehmi Rufati, Abdyselam Selami, Xhemil Mustafa, Arbër Xhaferi dhe Abdylmenaf Rustemi.

Gjatë asaj nate, derisa grupi këndonte këngë patriotike dhe zhvillonte biseda për padrejtësitë që u bëheshin shqiptarëve nga pushteti maqedonas dhe ai jugosllav, për pozitën e shqiptarëve sidomos në fushën e punësimit dhe të arsimit, vajza e Mehmetriza Murtezanit, Valdetja, trembëdhjetëvjeçare, përfundoi qëndisjen e flamurit kombëtar.

Herën e fundit, grupi u takua më 27 nëntor të vitit 1968 në shtëpinë e Faik Mustafës. Në këtë takim u diskutua dhe u bë plani për organizimin e demonstratave në Tetovë, në Gostivar, në Kumanovë, në Shkup dhe në qytete të tjera shqiptare. Sipas këtij plani, demonstratat në këto anë do të duhej të mbaheshin në pranverën e vitit pasues dhe pikërisht në muajin maj të vitit 1969. Por, ky plan ndryshoi. Demonstratat në Kosovë u organizuan pikërisht në këtë natë, kur ky grup nuk dinte gjë fare dhe sapo kishte filluar të diskutonte për këtë çështje.

Pas shpërthimit të demonstratave në disa qytete të Kosovës, rrethanat kishin ndryshuar, andaj u shtrua si detyrë që demonstrata të tilla të organizoheshin edhe në Tetovë dhe në disa qytete të tjera, madje edhe para kohës së paraparë.

Herën e fundit, grupi u takua më 27 nëntor të vitit 1968 në shtëpinë e Faik Mustafës. Në këtë takim u diskutua dhe u bë plani për organizimin e demonstratave në Tetovë, në Gostivar, në Kumanovë, në Shkup dhe në qytete të tjera shqiptare në maj të vitit 1969. Por, ky plan ndryshoi meqë demonstratat në Kosovë u organizuan pikërisht në këtë natë, kur ky grup nuk dinte gjë fare dhe sapo kishte filluar të diskutonte për këtë çështje. Nga ajo natë, Grupi nuk ishte mbledhur dhe nuk kishte shqyrtuar çështjen e demonstratave, ndonëse Faik Mustafa shkëmbeu letra me Agim Jakën dhe me Ibrahim Rudin nga Gjakova, nga të cilët, gjatë muajit dhjetor 1968, mori udhëzime se si duhet të organizoheshin demonstratat dhe çfarë do të duhej kërkuar në to. Mirëpo, meqë nuk ishin bërë përgatitjet paraprake propagandistike, organizimi i demonstratave u la për më vonë.

NGJARJET QË U PARAPRINË DEMONSTRATAVE TË TETOVËS

Më 27 nëntor të vitit 1967, Shefit Pollozhani nga Struga, bashkë me Sejdi Llogën, Olloman Selën dhe Xhevat Lenën, ngritën flamurin kombëtar, shkruan parullat: “Rroftë 28 Nëntori!”, “Rroftë populli shqiptar!” dhe “Rroftë Shqipëria!”. Ky grup, në mënyrë ilegale, festoi edhe festën e 28 Nëntorit. Një vit më vonë, Festën Kombëtare e festuan edhe dy grupe të rinjsh në Gostivar: Zydi Bilalli, Shaip Bilalli dhe Naim Bilalli nga Çegrani dhe Hysen Hasani nga Forina e Gostivarit. Ata, në vigjilje të Festës Kombëtare, bashkë me disa të rinj të tjerë, u tubuan në lokalet e Shkollës Fillore, ku ngritën flamurin kombëtar dhe kremtuan këtë datë historike. Në të njëjtën natë, në fshat ishin shkruar edhe parullat me tekstin “Rroftë 28 Nëntori!”.

Një grup tjetër arsimtarësh nga Gostivari, në përbërje:

Jusuf Dalipi, Xhavit Muharremi, Ymer Ymeri, Mustafë Rushiti, Refik Dauti, Flora Muharremi dhe Jamin Nuredini, mori vendim, po ashtu, që të kremtojë 28 Nëntorin. Vendimi u mor më 27 nëntor të vitit 1968, domethënë në vigjilje të festës, dhe më 28 Nëntor. Atë ditë, para dreke, Jusuf, Dalip e Xhavit Muharremi, Imer Imeri dhe Refik Dauti, e vendosën flamurin në veturë dhe parakaluan nëpër fshatrat Gajre, Forinë dhe Çegran. Mandej u kthyen në qytet, prej ku sërish u nisën dhe shkuan në drejtim të kundërt, në fshatin Debresht. Prej aty u kthyen në Gostivar dhe, pas dreke, Jusuf Dalipi, Jamin Nuredini, Refik Dauti, Mustafë Rushiti dhe Ymer Ymeri, me flamur në veturë, shkuan në Mavrovë, 18 kilometra larg Gostivarit. Aty hynë në restorantin e “Haneve të Mavrovës” dhe vendosën flamurin mbi tavolinë. Në këtë motel qëndruan rreth një orë dhe mandej u kthyen në Gostivar, ku arritën rreth orës 18:30 minuta. Prej këtu, Xhavit Muharremi dhe Flora Muharremi, me veturë ku ishte flamuri, u kthyen në fshatin Vërtok.

Në Tetovë, pikërisht në fshatin Poroj, në nëntor të vitit 1968, dita e shkollës fillore u kremtua me emër të ri “Skënderbeu”. Kjo kremte qe madhështore, por edhe policia qe përgatitur mirë dhe pritej vetëm ndonjë ekses dhe provokim i vogël që të kalojë në veprim. Emri i kësaj shkolle ishte ndërruar me iniciativën e Beqir Berishës, ish-këshilltar i arsimit, dhe ishte realizuar me angazhimin e drejtpërdrejtë të Servet Koxhaxhikut, mësues në këtë fshat. Ndërrimi i emrit u bë me rastin e kremtimit të 500-vjetorit të vdekjes së Skënderbeut. Me iniciativën e Beqir Berishës punohej edhe në ndërrimin e emrave të dy shkollave të tjera. Në fshatin Shipkovicë kërkohej që shkolla fillore “Jeta e re” të merrte emrin “Lidhja e Prizrenit”, me rastin e 90-vjetorit të kësaj ngjarjeje, ndërsa në fshatin Grupçinë propozohej që shkollës fillore “Zheden” t’i ndërrohej emri në “Kongresi i Manastirit”, që përkonte me 60-vjetorin e mbajtjes së Kongresit të gjuhës në Manastir. Derisa drejtori i shkollës së Shipkovicës, Nexhbedin Neziri, e kishte dhënë propozimin me shkrim në organet përkatëse të Komunës, drejtori i shkollës së Grupçinit, Muhamet Munishi, spiun i përbetuar i policisë maqedonase, e kishte njoftuar në mënyrë të hollësishme policinë për rrjedhën e kësaj çështjeje. Para ngjarjeve të Gostivarit dhe para demonstratave në Kosovë, në Tetovë, më 18 tetor 1968, u bë bojkotimi njëditësh i mësimit të nxënësve shqiptarë të Gjimnazit të Tetovës. Ata kërkonin hapjen e paraleleve shqipe, propozim ky që ishte dhënë një vit më parë e që ishte përkrahur e miratuar nga Kuvendi Komunal i Tetovës Mirëpo, forcat shoviniste maqedonase e pengonin sendërtimin e tij. Këtë ngjarje, të gjithë faktorët politikë dhe shtypi jugosllav, e karakterizuan si një nga aktet më të rënda të marrëdhënieve ndërnacionale në komunën e Tetovës dhe në Republikën e Maqedonisë. Me këtë rast u formuan komisione për hetime. Në Gjimnaz erdhën delegacion pas delegacioni, u bënë mbledhje pas mbledhjeje, por synimi pjesërisht u realizua. Kërkesa e nxënësve për hapjen e paraleles në gjuhën shqipe u plotësua vetëm pas dy ditësh. Më 20 tetor filloi punën paralelja shqipe.

INCIDENTI ME FLAMURIN DHE PROVOKATORI MAQEDONAS

Në muajin nëntor të vitit 1968, Kuvendi Republikan i Maqedonisë, formalisht, kishte miratuar përdorimin e “lirë” të flamujve të kombësive, ky hynin edhe shqiptarët. Meqë flamuri nuk u ngrit dhe nuk u përdor askund gjatë festës së 29 Nëntorit – “Ditës së Republikës së Jugosllavisë”, shqiptarët filluan të blejnë flamuj nëpër shitore dhe të përgatiteshin t’i përdornin gjatë kremtes fetare – Bajramit, që ishte afër.

Në mbrëmjen e 19 dhjetorit, në vigjilje të kremtes së Bajramit, flamujt shqiptarë u ngritën në disa xhami të qytetit të Tetovës. Në Xhaminë e Sahatit, e cila gjendet në qendër të qytetit, flamurin në minare e vendosi Murtezan Murtezani, vëllai i Mehmetriza Murtezanit – Gegës, personalisht me porosi të të vëllait.

Në Xhaminë e Vjetër (Eski Xhamia), flamurin e vendosi Abdullah Jusufi. Ndërsa, në Xhaminë e Pashës, flamurin e ngriti Haqif Ferati. Flamuri u ngrit edhe në disa shtëpi private dhe në disa dyqane. Masa për këtë ishte përgatitur nga Mehmetriza Murtezani – Gega. Ai, në Xhaminë e Sahatit, më 28 Nëntor, i foli masës për këtë festë, duke i propozuar masës të bëjë lutje për dëshmorët e atdheut.

Maqedonasit ishin revoltuar me ngritjen e flamujve shqiptarë gjithandej qytetit të Tetovës, prandaj përgatitën një skenar provokues. Në orët e mbrëmjes, të datës 22 dhjetor 1968, shovinisti maqedonas, Sreçko Janeski, grisi flamurin kombëtar, të ngritur në dyqanin e Ismail Spahiut, në qendër të qytetit. Njerëzit që ishin aty pranë reaguan kundër këtij provokatori. Masa filloi të tubohet dhe të bëhet gjithnjë më e madhe. Provokatori, Sreçko Janeski, nxori revolen dhe ia drejtoi masës duke u zmbrapsur në lokalet e “Hotel Makedonija”. Protestuesit shqiptarë thyen xhamat e hotelit dhe u futën në lokalet e tij, por së shpejti arriti policia, e cila e mori në mbrojtje provokatorin shovinist. Më të dalluarit në këtë reagim ishin mjekët Harun Jakupi dhe Mahmut Bajraktari, si dhe arsimtarët Selajdin Hyseini dhe Abdullah Kalishta.

PROTESTA U SHNDËRRUA NË NJË DEMONSTRATË TË FUQISHME

Të nesërmen, më 23 dhjetor, protesta u shndërrua në një demonstratë të fuqishme. Organizatorë të saj të drejtpërdrejtë ishin: Faik Mustafa, Ramadan Sinani, Ismail Emini dhe Hysniqemal Merxhani, të cilët shkruan parullat dhe dhanë kushtrimin për fillimin e demonstratës. Ndër parullat kryesore ishin: “Rroftë Fadil Hoxha!”, “Poshtë shovinizmi maqedonas!”, “Kërkojmë hapjen e Universitetit të Kosovës!”, “Kërkojmë përdorimin e lirë të flamurit kombëtar!”, etj. Diçka para orës 11:00, demonstruesit ishin tubuar para dyqanit të provokatorit Sreçko Janeski. Masa ishte bërë shumë e madhe. Ndërkohë kishin ardhur edhe shumë fshatarë nga rrethina e Tetovës, në tubimin e të cilëve kishin kontribuar në mënyrë të posaçme Sali Bakiu nga Reçica dhe Ismail Saliu nga Gradeci. Demonstrata filloi në orën 11:00. Me angazhimet e tyre, në mënyrë të veçantë, u dalluan: Sejfullah Zylbeari, Jakup Leka, Hamit Saliu, Nexhbedin Neziri, Neshat Zylbeari, Gafur Zylbeari, etj. Demonstruesit u nisën nga qendra e qytetit të Tetovës.

Së pari iu drejtuan selisë së Komitetit Komunal të Lidhjes Komuniste, në ndërtesën e të cilit u futën demonstruesit, duku hyrë madje edhe nëpër zyrat e tij. Këtu u dallua në mënyrë të veçantë nxënësi i gjimnazit, Hamit Saliu, i cili e shpaloi flamurin kombëtar në dritaren e një zyre në katin e tretë të Komitetit të Partisë Komuniste. Prej këtu demonstruesit u kthyen në qendër të Tetovës dhe prej atje iu drejtuan Sekretariatit për Punë të Brendshme, UDB-së, duke kaluar gjithnjë nëpër rrugët kryesore të qytetit. Para ndërtesës së UDB-së demonstruesit qëndruan një kohë të gjatë duke kërkuar lirimin e të burgosurve, sepse demonstruesit ishin informuar se, tashmë, ishin të burgosur shumë shqiptarë. Demonstruesit, sërish, u kthyen në qendër të qytetit, ku qëndruan një kohë të gjatë duke brohoritur parulla për barazi kombëtare. Në orët e vona të pasdites, në qendër të qytetit, ishte tubuar një masë e madhe prej më se 20.000 vetash, e që shtohej gjithnjë. Krahas masës filluan të vijnë edhe përforcime të policisë speciale nga Shkupi dhe nga qytetet e afërme, të cilët e bënë masën e demonstruesve gjithnjë më të padurueshme dhe më agresive.

Në atmosferën e këtij entuziazmi të madh të demonstruesve, kur në qendër të qytetit dëgjoheshin vetëm brohoritje të ndryshme, djaloshi 20-vjeçar, Shifajet Fetahu, hipi në shtyllën gjashtë metra të lartë metalike dhe e ngriti flamurin kombëtar, për të parën herë që kur kishte përfunduar Lufta e Dytë Botërore. Ngritja e flamurit para kësaj mase të madhe njerëzish qe akti kulmor i kësaj demonstrate. Pas pak kohe, një i porositur nga ana e qeverisë maqedonase, u paraqit në një dritare të një ndërtese dhe nëpërmjet megafonit iu kërcënua masës se brenda disa minutash do të fillojë ora policore dhe intervenimi i policisë. Demonstruesit reaguan rreptë, por, pas disa minutash, meqë demonstruesit e kishin bërë të veten, filluan të largohen dhe në këtë mënyrë përfunduan demonstratat dyditëshe, më 22 dhe 23 dhjetor 1968, në Tetovë.

Me qëllim të marrjes së masave sa më të rrepta kundër shqiptarëve, të shtimit të terrorit shtetëror, si dhe të kthimit të situatës parabrioniane në Kosovë dhe në të gjitha viset e tjera shqiptare, qeveritarët maqedonas glorifikuan shumë qëllimin e demonstratave. Ata demonstratat i paraqitën si "armiqësore" e më kërkesa irredentiste për bashkim vertikal të shqiptarëve në Jugosllavi, për bashkim me Kosovën dhe me Shqipërinë. Me qindra shqiptarë u burgosën dhe u dënuan me kundërvajtje, ndërsa 54 veta u dënuan me dënime mbi një vjet burg të rëndë.

Përkundër faktit se dënimet ishin shumë të rënda, maqedonasit planifikonin edhe dënime me vdekje dhe shumë dënime me burg të rëndë mbi dhjetë vjet. Mirëpo, situata ndërkombëtare dhe pozita që gëzonte atëherë Jugosllavia, e bënë të veten. Maqedonasit, në këto rrethana dhe në këtë situatë, qenë të detyruar të kënaqen edhe me vetëm një dënim maksimal prej shtatë vjetësh, që ia shqiptuan atdhetarit të njohur, Mehmetriza Muretezanit - Gega.

Shtypi maqedonas i dha publicitet shumë të madh demonstratave, në mënyrë që të tërhiqte vëmendjen e opinionit jugosllav kundër shqiptarëve, por kjo u kthye si bumerang kundër vetë maqedonasve, për arsye se çështja shqiptare filloi të dalë para opinionit ndërkombëtar. Maqedonasit nuk patën mundësi ta ndryshonin situatën as në Kosovë. Përkundrazi, me përfundimin e gjykimeve në Kosovë, ku dënimi më i lartë qe 5 vjet, maqedonasit u gjetën në një situatë të vështirë dhe nuk dinin se si të arsyetonin numrin e madh të të burgosurve politikë.

NDJEKJET DHE BURGOSJET E VEPRIMTARËVE NË TETOVË DHE VISET E TJERA

Pos burgosjeve masive në Tetovë, u burgosën shumë veprimtarë edhe në Strugë, në Shkup, në Gostivar, në Kërçovë, etj., madje edhe ata që nuk kishin pasur kurrfarë lidhjesh me demonstratat. Kështu, për shembull, në Shkup u burgos dhe u dënua Sejdi Kryeziu, me 5 vjet burg, gjoja se ka bërë "propagandë armiqësore" për shkëputjen e Maqedonisë Perëndimore dhe për bashkim me Shqipërinë, ndërsa Inajet Bariu u dënua me një vit burg, po për "propagandë armiqësore". Në Strugë u burgosën dhe u dënuan: Irfan Vlashi, me 6 vjet burg për "diversion"; Tosun Roçi, me 5 vjet burg; mandej Suria Qura, në Kërçovë; Sali Ramadani, etj.

Për dënimin e intelektualëve shqiptarë anekënd Maqedonisë, që ishin në sy të burokracisë shoviniste maqedonase, gjyqet shfrytëzuan edhe disa dëshmitarë që u shërbyen me gënjeshtra. Për dënimin e grupit të Mehmetriza Muretazanit - Gegës, para gjyqit dolën 103 dëshmitarë, prej të cilëve vetëm 3 veta dëshmuan në favor të aktakuzës. Për dënimin e grupit të Gostivarit dëshmuan 62 veta, por përgjithësisht në favor të të akuzuarve. Si dëshmitarë më të rrezikshëm, që dëshmuan në favor të aktakuzave dhe që u shërbyen kryesisht me gënjeshtra, ishin mësuesit: Jakup Haliti nga fshati Dobrosht i Tetovës, Muhamet Munishi nga Tetova, vëllezërit Sadik Sadiku dhe Taip Emini nga fshati Pirok, si dhe Nuhi Besimi, po ashtu nga fshati Pirok. Demonstratat e Tetovës aktualizuan çështjen e flamurit kombëtar shqiptar në nivel të federatës jugosllave dhe së shpejti u miratua vendimi që ai të përdoret zyrtarisht në të gjitha festat, ndonëse këtë vendim Maqedonia nuk e përfilli deri në vitin 1975. Ato, më tutje, ngritën vetëdijen kombëtare, shtuan interesimin për shkollim dhe aktualizuan çështjen e pazgjidhur shqiptare, si në nivel të vendit, ashtu edhe në nivel ndërkombëtar. Ky qe një bumerang për maqedonasit, të cilët, përgjithësisht, me masat drakoniane kundër shqiptarëve, u treguan si politikanë të rangut të ulët dhe e humbën luftën politike.

NË ULQIN, PUSHIMET U SHNDËRRUAN NË DEMONSTRATË

Në fund të vitit shkollor 1968/1969, në shkollën tetëvjeçare të Tërstenikut, arsimtarët dhe drejtori vendosën që maturantët të cilët kishin kryer klasën e tetë të mos i dërgojnë në udhëtim nëpër Jugosllavi, siç ishte zakon në atë kohë, por tërë kohën të qëndrojnë në qytetin tonë të bukur të bregdetit, në Ulqin. Të udhëhequr nga drejtori i shkollës, Kamer Rukiqi, dhe arsimtarët: Mehmet Rukiqi, Islam Dobra dhe Ymer Kastrati, këta të rinj u vendosën në një ndërtesë të përbashkët në qendër të Ulqinit. Pas larjes në ujët e detit dhe pas rrezitjes në plazhin e bukur të Ulqinit që bënin këta nxënës dhe arsimtarët e tyre, për çdo mbrëmje këndonin dhe u binin instrumenteve me zë të ëmbël, çiftelisë dhe sharkisë. Kështu, këta të rinj dhe arsimtarët e tyre i kalonin ditët e pushimit në Ulqin, kurse interesimi i ulqinakëve rritej për çdo mbrëmje duke i shoqëruar, siç thoshin ata, vëllezërit kosovarë, në ndejat që shpesh përfundonin në orët e vona të natës. Këtu këndoheshin këngë për Skënderbeun, për Bajram Currin, për Azem Bejtën, për Dedë Gjo Lulin, për lirinë, e të ngjashme me këto.

Këngët e bukura të drenicasve i kishin ndezur shpirtrat e shumë ulqinakëve. Kështu, një ditë të bukur, kur po ktheheshin drenicasit e vegjël për në Kosovë, kishin dalë shumë ulqinakë për t'i përcjellë. Dikush duke i rënë instrumenteve popullore, dikush duke kënduar, dikush duke brohoritur parulla patriotike, dikush duke bartur në ballë flamurin kombëtar. Kjo ishte një skenë që kaherë nuk e kishte përjetuar Ulqini, i njohur gjatë historisë sonë të lavdishme për trimëri dhe për bujari. Duke vërejtur këtë situatë, pushteti malazias intervenoi brutalisht duke shpërndarë popullin e tubuar në një demonstratë të qetë e paqësore, ku ishin dëgjuar kërkesa publike për të drejta sociale dhe për të drejta kombëtare të shqiptarëve.

Pas kthimit të drejtorit, të arsimtarëve dhe të nxënësve në vendlindje, filluan ndjekjet dhe persekutimet ndaj të gjithëve, sidomos ndaj drejtorit dhe arsimtarëve që i kishin shoqëruar nxënësit në Ulqin. Edhe në Ulqin dhe në nivel të Malit të Zi u ngrit shumë pluhur për këtë demonstratë paqësore të shqiptarëve. Për këtë u bënë shumë mbledhje të Lidhjes së Komunistëve, ku u dënua rreptësisht ky "akt armiqësor nga pozitat shqiptaromëdha". Për këto demonstrata shkroi edhe gazeta "Pobjeda" e Titogradit (tash Podgoricë) dhe "Veçernje novosti" e Beogradit. Për këtë ngjarje u bë fjalë edhe në Televizionin e Malit të Zi, më 17.06.1969. Pas demonstratave në shumë qytete të Kosovës dhe në Tetovë, demonstrata e Ulqinit i dha, kështu, demonstratave të vitit 1968 kuptimin dhe karakterin gjithëkombëtar të shqiptarëve të robëruar nga pushteti jugosllav.

Në demonstratat e vitit 1968, në Kosovë dhe në Maqedoni, dhe në vitin 1969, në Mal të Zi, në mënyrë plebishitare, populli shqiptar që jetonte në këto troje me shekuj, bëri me dije se nuk pajtohet me statusin e imponuar politik në Jugosllavi pas vitit 1945. Në këto demonstrata gjithëpopullore, në të cilat morën pjesë të gjitha shtresat shoqërore, të gjitha moshat e popullsisë dhe, pothuaj, në të gjitha territoret e banuara me shqiptarë, mund të thuhet lirisht se u shprehën unanimisht që shqiptarët në ish-Jugosllavi duan të gëzojnë të gjitha të drejtat që kanë edhe popujt e tjerë. Pra, të gëzojnë të drejtën e përdorimit të simboleve kombëtare, të drejtën të trajtohen si komb e jo si kombësi, të drejtën e vetëvendosjes dhe të kenë shtetin e tyre, Republikën në kuadër të Jugosllavisë, si hap cilësor, dhe si parakusht, drejt bashkimit kombëtar me shtetin amë - Shqipërinë. Mund të thuhet, prandaj, se demonstratat e vitit 1968 ishin plebishit, përkatësisht një referendum për kërkesat e shqiptarëve jashtë shtetit amë.

Burokracia shqiptare, e cila nuk kishte shkuar deri në fund gjatë diskutimeve kushtetuese dhe kishte kapitulluar para presioneve që bëheshin me të madhe, qoftë nga nivelet e Republikës së Serbisë, të Maqedonisë dhe të Malit të Zi, qoftë nga nivelet e Jugosllavisë, pas demonstratave, bëri gara të villte sa më tepër helm ndaj organizatorëve të demonstratave dhe në përgjithësi ndaj demonstratave.

SHTYPI JUGOSLLAV PËR DEMONSTRATAT E VITIT 1968

Shkrimet e botuara në shtypin jugosllav, duke e përfshirë edhe atë që botohej në Kosovë, i cili dallonte nga shtypi i Beogradit vetëm për faktin se ai fliste shqip, si dhe lajmet që transmetoheshin në radio dhe televizion, kryesisht ishin artikuj të Agjencisë Telegrafike të Jugosllavisë, TANJUG. Pra, nuk kishte shkrime ku njoftohej për rrjedhat e demonstratave, nuk kishte informata rreth kërkesave të vërteta të demonstruesve, nuk kishte komente të ndryshme dhe analiza nga do të shiheshin këndvështrimet e analistëve për këto ngjarje. Ato shkrime karakterizoheshin nga një gjuhë e ashpër diskualifikuese dhe me fyerje të llojeve më të ndryshme. Me një fjalë, nga shtypi jugosllav dhe nga mjetet e tjera të informimit nuk mund të kuptohej asgjë për demonstratat kosovare të vitit 1968. Ato shkrime, pa përjashtim, dezinformonin dhe krijonin huti në opinionin e gjerë lexues.
Të vetmen gjë që shtypi jugosllav dhe mjetet e tjera të informimit e bënin me kujdes dhe me saktësi, ishin njoftimet nga proceset gjyqësore që organizoheshin ndaj organizatorëve të demonstratave të vitit 1968, si dhe për dënimet drakoniane që shqiptoheshin kundër shqiptarëve. Shtypi jugosllav dhe ai kosovar ishin të kujdesshëm të mos lëshonin pa njoftuar opinionin për këto gjykime, duke filluar nga gjykatat komunale për kundërvajtje, gjykatat komunale, gjykatat e qarkut e deri te Gjyqi Suprem i Kosovës. Këto raporte nga gjykatat e niveleve të ndryshme bëheshin me qëllim që të frikësohej popullata dhe të krijonte pasiguri te qytetarët, nga njëra anë dhe të krijonte përshtypjen para opinionit botëror se, ja, me çfarë armiqsh ballafaqohet pushteti socialist jugosllav, në anën tjetër. Kështu veprohej që pushteti jugosllav të merrte bekimin edhe para faktorit të jashtëm për ndëshkimet drakoniane që shqiptoheshin kundër demonstruesve paqësorë në viset shqiptare nën administrimin jugosllav, për çka demonstruesit e tjerë në Beograd dhe në Zagreb, si dhe ata në Berlin, në Londër, në Romë, në Paris dhe gjithandej Evropës, ose ishin dënuar me ndonjë muaj burg ose nuk ishin dënuar fare.

vazhdon

Llapi · 22-12-2008, 10:34

SHTYPI BOTËROR PËR DEMONSTRATAT E VITIT 1968

Nga ana tjetër, shtypi dhe agjencitë telegrafike botërore i kushtuan rëndësi të veçantë këtyre demonstratave. Kështu, një ditë pas demonstratave në Prishtinë, në Besianë, në Ferizaj, në Gjilan dhe në Mitrovicë, pra më 28 nëntor 1968, agjencia telegrafike amerikane ASOSHIETED PRESS, ndër të tjera, duke informuar për zhvillimet e demonstratave në Kosovë përmes kumtesës së agjencisë jugosllave TANJUG, që ajo lëshoi pas demonstratave, thekson: "Derisa në kumtesë nuk theksohet se kush i organizoi demonstratat, vrojtuesit e këtushëm besojnë se inspiratorët e këtyre demonstratave janë pakica shqiptare në këtë krahinë, një pjesë e të cilëve vepron për bashkim me Shqipërinë". Edhe agjencia tjetër amerikane, UPI, në lajmet e 28 nëntorit 1968, ndër shkaqet e organizimit të demonstratave kosovare, thekson: "Si duket, prapa kësaj qëndron rryma e fortë e ndjenjave nacionaliste për Shqipërinë".

Gazeta prestigjioze franceze "Le Mond", në njoftimin e korrespondentit të saj nga Beogradi, më 28 nëntor 1968, përveç të tjerash, shkruan: "Shqiptarët në këtë krahinë janë shumicë dhe kërkojnë revidimin e Kushtetutës, me krijimin e Republikës shqiptare të barabartë me republikat e tjera federale jugosllave".

Edhe gazetat gjermane: "Zidojçe Cajtung" dhe "Frankfurter Rundshau", duke iu referuar korrespondentëve të tyre nga Beogradi, apostrofuan, ndër të tjera, se demonstruesit kanë kërkuar bashkimin e kësaj krahine me Shqipërinë. Gazeta tjetër gjermane, "Frnakfurter Algemajne", po ashtu më 28 nëntor 1968, përveç të tjerash, shkruan: "Këto demonstrata deri më tani janë shenja më e fuqishme e alarmit të Krahinës në të cilën vazhdimisht po vjen deri te shqyrtimet nacionale rreth kërkesës për atdhe të vet".

Shtypi austriak, ndërkaq, i jep publicitet të jashtëzakonshëm demonstratave të vitit 1968 në gazetat e saj, siç janë: "Di prese", "Arbajter cajtung", "Folkshtime", "Noje cajt", etj. Korrespondenti i gazetës "Noje Cajt", Hari Shajle, i cili raportonte nga Beogradi për demonstratat, shkrimin e tij e titulloi: "Kryengritja e shqiptarëve në Jugosllavi kundër Beogradit". Gazeta tjetër austriake, "Di prese", e datës 9 dhjetor 1968, në shkrimin e korrespondentes së saj nga Beogradi, Kristin fon Kol, e cila duke komentuar kërkesën e demonstruesve që Kosova të bëhet Republikë, thotë: "Në lidhje me këtë, fjala është për republikën e shtatë brenda federatës jugosllave, e nga ana tjetër për thirrjen e të drejtës për vetëvendosje, për republikën e pavarur, e cila do t`i bashkohej Shqipërisë...". Pas demonstratave të Tetovës, të cilat u zhvilluan më 23 dhe më 24 dhjetor 1968, vazhduan shkrimet e agjencive të ndryshme botërore, duke i kërkuar arsyet e vazhdimit të demonstratave në territoret e banuara shqiptare nën okupimin e Jugosllavisë. Kështu, gazeta gjermane e Munihut, "Zidojçe Cajtung", në shkrimin e 27 dhjetorit 1968, shkroi: "Krijimi i Kosovës në Republikë të pavarur do të nënkuptonte prishjen e federalizmit jugosllav, sepse nëse një pjesë e Maqedonisë do t`i bashkohej Kosovës, një ditë do t`u jepej mundësia që republika e zmadhuar e Kosovës të bashkohej me Shqipërinë".

Shtypi dhe agjencitë telegrafike botërore, përkundër referimeve që mbështeteshin edhe në vlerësimet e atëhershme të propagandës së fuqishme jugosllave, me shkrimet e tyre ndikuan në sensibilizimin dhe në internacionalizimin në nivel të panjohur deri atëherë të çështjes së pazgjidhur të Kosovës dhe të viseve të tjera nën okupimin e Jugosllavisë. Çështja shqiptare, përmes demonstratave të vitit 1968, u ngrit në çështje të hapur dhe që kërkonte zgjidhje për të mos mbetur nën mëshirën e pansllavizmit.

Përkundër propagandës së shfrenuar të Jugosllavisë që organizatorët e demonstratave të vitit 1968 të paraqiteshin si "të manipuluar nga qarqe të jashtme", që të ngjyroseshin me ngjyra ideologjike dhe si "dorë e zgjatur e propagandës subversive të shteteve armiqësore", megjithatë, në shkrimet e shtypit botëror askund nuk thuhej se grupet dhe organizatorët e demonstratave shqiptare të ishin cilësuar me epitete ideologjike "grupe marksiste-leniniste", si preferohej nga shtypi jugosllav dhe nga strukturat e burokracisë politike në Kosovë. Pra, shtypi botëror, demonstratat e vitit 1968 në Kosovë nuk i shihte me dioptrinë ideologjike, por i analizonte drejt si reflektime të një rruge historike të popullit shqiptar të Kosovës dhe të viseve të tjera të Jugosllavisë drejt pavarësisë dhe ribashkimit me shtetin amë.

Me gjithë faktin se demonstratat e vitit 1968 ishin gjithëpopullore, ku populli shqiptar në mënyrë plebishitare bëri me dije se nuk pajtohet me statusin e imponuar politik në Jugosllavi pas vitit 1945, por don të gëzon të gjitha të drejtat që kanë edhe popujt e tjerë, burokracia shqiptare, e cila kishte kapitulluar para presioneve të niveleve republikane e federative, zbrazi helm ndaj demonstratave dhe organizatorëve të tyre. Kështu, Mahmut Bakalli, sekretar i Komitetit Komunal të Lidhjes së Komunistëve të Prishtinës, disa ditë pas demonstratave të 27 nëntorit 1968, në telegramin që ia dërgoi Titos me këtë rast, përveç të tjerash, shkruante: "Me gjithë përpjekjen e disa elementëve ekstremistë, shovinistë dhe reaksionarë, që ta shkatërrojnë bashkimin dhe vëllazërimin tonë dhe t'u shkaktojnë goditje përpjekjeve tona dhe proceseve të cilat po zhvillohen në shoqërinë tonë vetëqeverisëse - ne edhe në këtë rast kemi dalë unikë dhe të fortë dhe të bindim Ty, i dashuri shoku Tito, se ne komunistët, klasën punëtore dhe të gjithë njerëzit punues të Prishtinës - shqiptarët, serbët, malazeztë dhe turqit, askush s`mund t`i ndalë nga rruga që Ti na ke treguar, se nuk mund të na pengojnë kurrfarë pengesash dhe vështirësish dhe, si çdo herë deri tash, do të jemi unikë dhe të vendosur që t`i mundim armiqtë tanë klasikë dhe të tjerët, nacionalistët dhe shovinistët e të gjitha llojeve dhe të të gjitha ngjyrave". Pra, pas demonstratave vazhdoi satanizimi i organizatorëve nga ana e udhëheqësve shqiptarë në të gjitha nivelet, duke filluar nga ai komunal, krahinor, republikan e federativ. Kështu, Veli Deva, sekretar i Komitetit Krahinor të Lidhjes së Komunistëve të Kosovës, duke bërë përpjekje që domosdo të gjejë "fajtorin" për organizim të këtyre ngjarjeve te udhëheqja e Shqipërisë, thotë: "Pozitat shqiptaro-shoviniste dhe shqiptaro-reaksionare pandërprerë kanë marrë orientim ideo-politik nga propaganda e jashtme. Por propaganda nga Shqipëria është më e afërmja".

Ndonëse në asnjë parullë të brohoritur, në asnjë parullë të shkruar në transparente, dhe as në fjalimin e lexuar në demonstrata nuk fyhet asnjë komb në Jugosllavi, nuk shprehet asnjë urrejtje ndaj asnjë populli dhe nuk tregohet as më e vogla ndjenjë e shovinizmit, Orhan Nevzati, anëtar i Komitetit Republikan të Lidhjes së Komunistëve të Serbisë, thotë:

"Ky reaksion kurrë nuk ka pasur lidhje me interesat e popullit shqiptar, as që ka luftuar ndonjëherë për të mirën e tij. Ai, popullit shqiptar i ofron flamurin nacionalist në vend të atij nacional, shovinizmin në vend të internacionalizmit, mostolerancë ndaj kombeve të tjera në vend të bashkimit dhe vëllazërimit". Ndërkaq, Ali Shukriu, anëtar i Komitetit Qendror të Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë, përveç tjerash, thotë se "këto demonstrata, për nga karakteri, për nga ajo kush është organizator i tyre, për nga esenca e tyre, politike dhe ideore, armiqësore, nuk janë gjë e rastit, sepse aksione të armiqve të socializmit, rregullimit të sistemit tonë, kemi pasur edhe më herët në Kosovë e Metohi".

Duke pasur për bazë edhe këto mendime dhe vlerësime që burokracia shqiptare, nga nivelet komunale, krahinore, republikane dhe federative, iu jepte këtyre ngjarjeve, Komiteti Qendror i Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë, në muajin shkurt të vitit 1969, demonstratat gjithëpopullore i vlerësoi kështu:

"Demonstratat e Kosovës dhe të Tetovës bëjnë pjesë në radhën e sulmeve nacionaliste dhe reaksionare ndaj socializmit, ndaj sistemit tonë shoqëror... Organizatat e Lidhjes së Komunistëve në Kosovë, në RS të Serbisë dhe në RS të Maqedonisë, me përgjegjësi kanë vlerësuar se organizatorët e këtyre turbullirave kanë për qëllim të mbjellin përçarje në mes popullsisë shqiptare dhe popujve serb, maqedonas, malazez dhe kombeve të tjera në Jugosllavi, që ta pamundësojnë politikën e barazisë dhe lidhjeve ndërnacionale në bazat e vetëqeverisjes".

VITI 1968 - VIT I KTHESAVE TË MËDHA NË EVROPË DHE NË KOSOVË

Po si i përjetuan demonstratat qytetarët e zakonshëm të Kosovës? Mbase më së miri flet teksti i kësaj kënge që populli ia kushtoi demonstratave:

"Vjeshtë e parë gjashtëdhjetë e tetë

S'do t'harrohet kurrë për jetë.

Atje poshtë te Fakulteti

U ndie zëri i një studenti.

Atje poshtë te do ura

Po dëgjohen shumë parulla.

Brohorasin hiç pa frikë:

'Rroftë Kosova REPUBLIKË!"

Duke analizuar orientimin majtist, me fytyrë të re, të lëvizjeve politike në vitin 1968 në shtetet e ndryshme të Evropës, Adam Mihnik, konstaton: "E vërteta, komunizmi ishte atraktiv për shumë arsye, njëra prej të cilave ishte edhe ideja për një drejtësi të përgjithshme dhe të marrëdhënieve më njerëzore në shoqëri, një kundërpërgjigje ndaj krizës shpirtërore të pas Luftës së Parë Botërore, dhe më vonë të gjenocidit nazist; dhe një besim që mbizotërimi i Perëndimit po e arrinte fundin. Së fundi, në një botë të ndarë nga Jalta, komunizmi për disa ishte zgjidhja e vetme për Evropën Qendrore". Përderisa në shtetet demokratike të Evropës Perëndimore, si në Gjermaninë Perëndimore, në Francë, etj., si dhe në shtetet e Evropës Lindore të cilat ishin anëtare të Traktatit të Varshavës, të komanduara dhe të udhëhequra nga Bashkimi Sovjetik, siç ishin Plonia, Çekosllovakia, etj., nga ana e të cilave po bëheshin "eksperimente" të ndryshme për të gjetur rrugën më të mirë dhe më të drejtë për ndryshimet politike-shoqërore në vendet e tyre, nga ana tjetër, në Kosovë dhe në viset e pushtuara shqiptare, të cilat vazhdonin të ishin nën administrimin e Jugosllavisë, çdo gjë ishte e kristalizuar dhe e qartë. Shqiptarët, në territoret e tyre etnike jashtë Shqipërisë londineze, e kishin një kërkesë bosht: të drejtën për vetëvendosje. Andaj, mu për këtë, Lëvizja politike e shqiptarëve në vitin e madh 1968 është aq e kristalizuar dhe aq konkrete.

Duke shkruar për demonstratat e vitit 1968, historiania Ana Lalaj, konstaton: "Demonstratat e nëntorit të vitit 1968 u dëshmuan pushtetarëve serbë se po niste rrugën e vet edhe një lëvizje e organizuar ilegale, e gatshme për t'i dhënë shtytje të re Lëvizjes Kombëtare në çdo moment ndalimi, tërheqjeje apo depresioni. Në këtë kuptim, ato sollën mesazhin se shqiptarët e Kosovës për të realizuar aspiratat e tyre kombëtare kishin rrugë të gjatë për të bërë dhe se duhej të organizoheshin më mirë e të sakrifikoheshin më shumë".

MBËSHTETJA E NDRYSHIMEVE TË MËTEJSHME

Viti 1968 është i njohur si vit i vlimeve dhe i trazirave studentore në botë, të organizuara nga lëvizja studentore e të majtës së re dhe kishin karakter, përgjithësisht, social. Domethënë, synonin të përmbysnin rendin ekzistues shoqëror. Ndërkaq, Lëvizja studentore shqiptare, e cila po atë vit organizoi demonstratat shqiptare, kishte karakter kombëtar, karakter të çlirimit nacional dhe të rezistencës kundër robërisë shumëvjeçare serbo-jugosllave. Lëvizja studentore shqiptare kishte qëllime, synime e vizione të qarta dhe e kishte të qartë detyrën e saj parësore. Andaj, ajo mund të simpatizonte lëvizjen studentore botërore, siç simpatizonte çdo lëvizje përparimtare dhe nacionalçlirimtare në botë, por rrugën e saj revolucionare e nacionalçlirimtare ia trasonin grupet e veta politike patriotike ilegale e gjysmë-ilegale, të cilat vepronin në gjirin e saj në mënyrë të organizuar dhe të ndërgjegjshme.

Rinia studentore shqiptare më 1968 doli në ballë të një Lëvizjeje gjithëpopullore kombëtare, i artikuloi drejt kërkesat e saj dhe i mbrojti me guxim në demonstrata, në një kohë që në Jugosllavi zhvillohej një luftë e pandërprerë ndërmjet forcave decentralizuese kroato-sllovene dhe forcave unitare serbomëdha, të cilat kishin humbur një betejë në Plenumin e Brioneve, por nuk mendonin se kishin humbur edhe krejt luftën. Kjo luftë, ndërmjet këtyre dy rrymave rivale në Jugosllavi, krijoi një "intermexo" liberale edhe në Kosovë, të cilën Lëvizja e rezistencës shqiptare e shfrytëzoi për të kërkuar që popullit shqiptar t'i njihet statusi i kombit, t'i njihet e drejta për vetëvendosje deri në shkëputje dhe që Kosovës t'i njihet statusi i republikës. Demonstratat bënë jehonë të madhe në Kosovë, në Shqipëri, në Jugosllavi dhe në botë. Rezultat i drejtpërdrejtë i demonstratave të vitit 1968 është:

1. Emërtimi i drejtë dhe historikisht i qëndrueshëm për Kosovën në vend të emërtimit të deriatëhershëm "Kosovë e Metohi";

2. Lejimi definitiv i përdorimit të flamurit kombëtar shqiptar në Kosovë dhe më gjerë;

3. Hapja e Universitetit të Prishtinës;

4. Afirmimi dhe aktualizimi i çështjes së pazgjidhur kombëtare shqiptare; dhe,

5. I paraprinë dhe i shpejtuan ndryshimet kualitative të pozitës së Kosovës me Kushtetutën e vitit 1974.

Arritja më e madhe e këtyre demonstratave studentore është se nxitën zgjerimin e Lëvizjes së Rezistencës më të organizuar shqiptare kundër robërisë serbo-jugosllave. Shumë veprimtarë dhe militantë, që kishin qenë pjesëmarrës aktivë të demonstratave, u bënë nismëtarë dhe organizatorë të grupeve dhe të organizatave ilegale, të cilat do të zhvillojnë veprimtari patriotike gjatë gjithë viteve të shtatëdhjeta dhe kështu do të ngrenë Lëvizjen e Rezistencës në një shkallë të lartë kombëtare dhe do të përgatisin Epokën e 1981-shit.

Zhvillimi i Lëvizjes Kombëtare në Kosovë gjatë periudhës pas Luftës së Dytë Botërore ka pasur kontinuitet të pandërprerë dhe ritme gjithnjë më të shpejta. Ngjarjet historike, që shënojnë këtë zhvillim dhe këto ritme, janë shpejtuar duke përgjysmuar periudhën midis tyre. Në qoftë se nga Kryengritja e armatosur shqiptare më 1944-1945 deri te demonstratat e vitit 1968 u deshën 24 vjet, nga këto të fundit e deri te ato të vitit 1981, u desh vetëm gjysma e kësaj periudhe. Nga zhvillimet e viteve 1981-1984 e deri te demonstratat e vitit 1988-1989, u përgjysmua edhe njëherë distanca, kurse nga zhvillimet e viteve 1989-1992, deri te formimi i formacioneve të para të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, u deshën vetëm dy vjet distancë.

Llapi · 23-12-2008, 02:46

SI U ORGANIZUAN DEMONSTRATAT E VITIT 1968 NË LLAP, 40 VJET MË PARË
Nga ideja për protestë, te demonstrata gjithëpopullore

Shkruan: Abdullah NISHEFCI (Kosova Sot)

Në Llap, gjatë dhe pas Luftës së Dytë Botërore, përveç NDSH-së, që vepronte ashtu si në të gjitha viset e tjera shqiptare, ishin formuar dhe vepronin edhe shumë grupe të tjera ilegale, siç i quante UDB-ja organizatat atdhetare. Lidhur me rezistencën politike shqiptare në Llap, në librin "Llapi gjatë historisë", historiani i kësaj ane, dr. Fehmi Pushkolli, shkruan se që nga vitet e dyzeta e deri në vitin 1968, gati në çdo 2-3 vjet, në Llap, ishin bërë përpjekje për formimin ose ishin formuar grupe ilegale. "Sa burgosej një grup, e fillonte punën grupi tjetër", thekson dr. Pushkolli.

Më 1964 zbulohet dhe dënohet Lëvizja Revolucionare e Bashkimit të Shqiptarëve (LRBSH) e Adem Demaçit. Në këtë lëvizje bënin pjesë edhe shumë llapjanë, si Azem Beqiri, Zeqir Gërvalla, Abdyl Lahu, Enver Mehmeti-Gërguri, Hazir Shala, Elhame Shala, Sabit Retkoceri, Selman Berisha, e të tjerë. Anëtarë të LRBSH-së kishin qenë edhe Nazmi Sejdiu, Sallah Ademi e Bajram Nishefci, të cilët falë qëndresës së papërkulur të Azem Beqirit, Zeqir Gërvallës dhe Sabit Retkocerit, nuk ishin zbuluar. Këta tre dhanë një ndihmesë të madhe në organizimin e demonstratave të 68-shit në Podujevë, por edhe më gjerë. Edhe disa të tjerë individualisht, nga dëshira, dhe duke ndier njëfarë borxhi ndaj të të burgosurve, si Xhafer e Bislim Ejupi, pas burgosjes së anëtarëve të kësaj organizate organizuan aksione të veçanta, duke vendosur flamuj nëpër disa vende në Llap.

Dy vjet më herët, pra më 1962, ishte zbuluar dhe gjykuar organizata e mësuesit dhe atdhetarit Shaban Shala, i cili vdes në burgun e Prishtinës, më 20 janar 1963, po atë ditë që duhej të lirohej. Me gjithë torturat shtazarake të udbashëve rankoviqianë, UDB-ja nuk arriti ta zbulojë rrjetin e ngritur, me mjeshtri, në formë treshi, nga atdhetari Shaban Shala. Anëtarët e pazbuluar të organizatës së Shabanit ishin Rasim Maloku, nga Bradashi, Sali e Ismail Zhushi, nga Sveçla, të cilëve më vonë iu kishte bashkangjitur edhe Sylejman Babatinca. Në odën e këtij të fundit ishin bërë shumica e mbledhjeve dhe ishin formuar treshe të reja.

Mbledhja e parë me karakter organizativ u bë në dhjetor 1967, në odën e Sylejman Babatincës. Nga kjo mbledhje treshet filluan të vepronin si një grup unik. Në këto treshe bënin pjesë: Sali Babatinca, Xhafer Ejupi, Hasan Shala, Hamit Abdullahu, Muharrem Restelica dhe Abdullah Nishefci.

Në këtë mbledhje u bisedua rreth mundësive për të vënë kontakt me Ambasadën shqiptare në Beograd. Edhe pse kjo ide nuk u përkrah nga të gjithë anëtarët (ishte kundër sidomos Sali Babatinca, i cili kishte jetuar një kohë të gjatë në Perëndim dhe kishte një përvojë më të madhe në politikë), pas demonstratave të qershorit të studentëve të Beogradit, ne kontaktuam me Ambasadën në fjalë. Mbetëm shumë të zhgënjyer. Salihu kishte pasur të drejtë.

REZISTENCA E LLAPJANËVE

Është thënë dhe shkruar disa herë se viti 1968 ishte vit i demonstratave shqiptare, i kërkesave për barazi dhe vetëvendosje. Gjithashtu është theksuar se bërthama e nxitjes së demonstratave të studentëve të Kosovës, më 1968, gjendej rrethanat aktuale në Kosovës, por edhe në ngjarjet brenda e jashtë Jugosllavisë. Por sa i përket organizimit të demonstratave në Podujevë, ato zanafillën e kanë më herët, por jo si demonstrata, por si njëfarë proteste, para burgut të Podujevës, pas botimit të një artikulli të Raif Gashit, në gazetën "Rilindja", për "vetëvarjen" e të riut Mustafë Hajrizit, nga Repa, në burgun e Podujevës, madje edhe më herët. Ideja për një lloj proteste nga zejtarët, që ka qenë edhe shkëndija e parë e mënyrës së shprehjes së revoltës kundër deformimeve e krimeve të UDB-së, ishte ide e Hamit Abdullahut. Hamiti, si berber, në dyqanin e tij, kishte dëgjuar se si dhe çka flitej për shkaqet, rrethanat e burgosjes dhe për "vetëvarjen" e këtij të riu.

Në fillim të shtatori, të vitit 1968 ishte mbajtur një mbledhje e zgjeruar e Aktivit Politik të LK të Podujevës, në të cilën ishte marrë vendim që të mbylleshin diskutimet lidhur me ndryshimet e Kushtetutës jugosllave, dhe jo vetëm kaq, pikërisht në këtë mbledhje, u dha urdhri që të heshtet kërkesa gjithëpopullore që Kosovës t'i njihet statuti i Republikës… Me gjithë këtë urdhër, sipas Rexhep Paçaradës, në atë mbledhje, nga Adem Ajvazi, Shukrie Ejupi dhe Rexhep Paçarada, u propozua vetëvendosja dhe Kosova Republikë, ndërsa kuptohet se kundër ishin politikanët karrieristë... Rexhepit i kujtohet edhe një rast që është për t'u shënuar këtu: Në shkollën e Sveçlës, ku ai ishte drejtor, ishte hedhur poshtë lista për anëtarë të Komitetit Komunal të Podujevës, gjë që s'kishte ndodhur kurrë. Kjo ishte bërë me qëllim të amortizimit të sulmit që i bëhej profesorëve të gjimnazit "8 Nëntori", si Shefki Sejdiut, Selman Brymës, etj., të cilët ishin dalluar në këto debate.

Në këto tubime e debate, jo vetëm në komunën e Podujevës, por edhe në Prishtinë, kishin marrë pjesë, i kishin përcjellë me vëmendje të madhe, madje edhe kishin diskutuar, shumë llapjanë, si: Murat Blaku, Xhafer Ejupi, Nazmi Sejdiu, Imer Ajvazi, etj. të cilët informonin llapjanët me qëndrimet dhe paraqitjen e kërkesave të drejta të Rezak Shalës, Hajredin Hoxhës etj., në debatet që bëheshin në nivel krahinor e komunal, lidhur më ndërrimet e Kushtetutës jugosllave.

Debati i zhvilluar në Aktivin e Podujevës vërtetoi, siç thotë Kadare, "gjithë mërmërimën e popullit dhe parandjenjën e keqe, së cilës s'i shpëton asgjë", se nga diskutimet kushtetutare nuk do të ketë asgjë! Në këtë debat u veçua diskutimi dhe kërcënimi i shovinistit Milosh Sekuloviq, i cili kishte injoruar, madje sulmuar intelektualët dhe profesorët e shquar, si Fehmi Agani, Ali Hadri, Gazmend Zajmi etj. si nacionalistë dhe irredentistë, epitet që kurrë nuk ju hoq intelektualëve shqiptarë, të cilët guximshëm e shkencërisht mbrojtën dhe arsyetuan kërkesën gjithëpopullore të shqiptarëve të Kosovës për vetëvendosje. Kërcënimi i Sekuloviqit ishte një nxitje edhe më e fuqishme morale që Grupi i Llapit ta përforcojë dhe ta shtojë veprimtarinë rreth organizimit të demonstratave…

Dhe, meqenëse diskutimet kushtetutare kishin marrë fund, meqenëse çështja e vetëvendosjes për kosovarët, siç shkruan Selatin Novosella, ishte mbyllur, për inteligjencien përparimtare shqiptare, e vetmja formë e prezantimit të qëndrimit politik, kishte mbetur demonstrata...

SABIT SYLA E XHELADIN REKALIU SOLLËN NJË FRYMË TË RE

Vendimi definitiv për organizimin e protestës ishte marrë para se të lidheshim me Grupin e Prishtinës, në tetor 1968, në punëtorinë e rrobaqepësisë "Kosovari". Në këtë takim merrnin pjesë: Xhafer Ejupi, Hasan Shala, Hamit Abdullahu dhe Abdullah Nishefci. Shtysa vendimtare për organizimin e kësaj proteste ka qenë një artikull tjetër i botuar, në fillim të tetorit, 1968, po ashtu në gazetën "Rilindja", ku shkruante për prishjen e rendit dhe të qetësisë nga disa zejtarë dhe të rinj në Prizren. Barrën kryesore, mendonim ta mbanin zejtarët... Megjithatë, bëmë disa përpjekje që të lidhemi me disa studentë, por nuk patëm sukses. Në këtë takim u vendos që të bëheshin këshillime me disa intelektualë llapjanë dhe ish-të burgosur politikë. Një pjesë e madhe e tyre na përkrahu pa rezervë, por kishte edhe të tillë që ishin kundër, duke arsyetuar se tani nuk ishte momenti i duhur të ndërmerreshin veprime të tilla. Si argument ata theksonin se vetëm Rankoviqi dhe grupi i tij fraksionist, ishte fajtor për mosrealizimin e të drejtave të shqiptarëve... se duhej pritur se ç'do të sillnin ndërrimet kushtetuese, e të tjera e të tjera.

Ne biseduam edhe me Skënder Hoxhën... Pas dy-tri ditësh Skënderi erdhi në dyqan me Sabit Sylën, student. Të nesërmen Sabiti erdhi me Xheladin Rekaliun. Është meritë e madhe e Skënderit por sidomos e Sabitit për lidhjen me Grupin e Prishtinës.

Nga gjysma e tetorit 1968 Grupi u zgjerua dhe u përtëri me anëtarë të rinj. Përveç të përmendurve, Skënder Hoxhës, Sabit Sylës dhe Xheladin Rekaliut, u aktivizuan: Hakif Sheholli, Bahri Shabani dhe Shaqir Shala... Tash kishim filluar të takoheshim më shpesh dhe të merreshim më tepër me tema pak më të nxehta, apo siç thotë Kadare "me gjëra me zarar".

Pas kontaktit me Xheladin Rekaliun, dhe një këshillimi me Idriz Hasanin, i cili studionte e jetonte në Banjallukë, nga i kishte përcjellë me vëmendje demonstratat e studentëve të Beogradit, por edhe të Parisit, Bonit e të vendeve të tjera në Perëndim, ideja e protestës u ndryshua dhe u plotësua. Idrizi na këshilloi që të heqim dorë nga protesta e zejtarëve dhe të shikohet mundësia e organizimit të një demonstrate të qetë, por duke përfshirë sa më shumë intelektualë, studentë e nxënës. Këshilla e Idrizit plotësisht përputhej me idenë e Xheladin Rekaliut. Xhela mendonte që ta shfrytëzonim ditën që do të festohej "çlirimi" i Podujevës, dhe se nuk ishte me rëndësi se si ta quajmë protestë apo demonstratë. Këtë ide na e përforcoi edhe kontakti me Ruzhdi Kadriun, i cili asokohe ishte student i SHL në Prizren. Ruzhdiu na ndihmoi shumë me informacionin e hollësishëm se nuk ishin vetëm disa zejtarë e disa fëmijë që kishin "prishur rendin e qetësinë" në Prizren, siç shkruhej dhe flitej në mjetet e informimit.
Këshilla e të burgosurve politikë, e të njohurve që u shkonte fjala, e ambasadorit shqiptar, etj, na kishte shtuar dilemën se mos po gabojmë. Mirëpo kjo dilemë filloi të zbehet sidomos pas kontaktit me Xheladin Rekaliun dhe Sabit Sylën, pra lidhjes me Grupin e Prishtinës, bisedimeve me Idriz Hasanin, kontaktin me Ruzhdi Kadriun dhe më pastaj edhe me Adil Pirevën. Dilema u hoq dhe ne morëm qëndrim të prerë dhe iu rrekëm punës.

Filluam të bëjmë përgatitjet për organizimin e demonstratave në Podujevë. Filluam të veprojmë më me seriozitet dhe në mënyrë më të organizuar, dhe pas disa takimeve të "rastësishme" e të shkurtra në dyqanin "Kosovari", me propozimin e Xheladin Rekaliut, caktuam një mbledhje në të cilën do të diskutohej më gjerësisht dhe të vendosej se si të vepronim më tutje. Ende nuk ishte zgjidhur përfundimisht dilema a të organizojmë një protestë, një të shtune, siç ishte menduar në fillim, apo një demonstratë ku do të merrnin pjesë edhe nxënës, studentë, mësues, punëtorë etj.

Mbledhja e Grupit të Llapit u bë në shtëpinë e Halit Nishefcit në Podujevë, në mbrëmjen e 6 nëntorit të vitit 1968. Ishte njëra ndër mbledhjet më të rëndësishme, e para me një përbërje të re... Në mbledhje ishin prezent: Hamit Abdullahu (berber), Xheladin Rekaliu (mësues), Hasan Shala (mësues), Hakif Sheholli (mësues), Sabit Syla (student), Skënder Hoxha (mësues), Bahri Shabani (mësues), Shaqir Shala (mësues) dhe Abdullah Nishefci (rrobaqepës). Si shkak i shpikur i tubimit kishim gjetur lindjen e djalit tim, Benit ( të pagëzuar sipas personazhit Arben Presheva të romanit “Tradhëtia” të Kapllan Kallushit, që aq shumë lexohej ato ditë, ndërsa shkaku i vërtetë i tubimit ishte të bisedojmë rreth organizimit të demonstratave në Podujevë.

Në këtë mbledhje Xheladin Rekaliu njoftoi Grupin se në Prishtinë dhe në disa qytete të tjera janë duke u bërë përpjekje të organizohen demonstrata në mënyrë që kosovarët haptazi të dalin me kërkesat e tyre të drejta, meqë u pa se nga diskutimet, lidhur me ndryshimet e Kushtetutës nuk ka asgjë. Diskutimet e kosovarëve për vetëvendosje janë stopuar nga Serbia. Edhe kësaj here politikanët tanë na tradhtuan, ashtu siç bënë më 1945, më 1948, më 1966. Nga Abdullahu dhe Hamiti jemi njoftuar se disa zejtarë me fshatarë janë duke përgatitur një lloj proteste ditëve të tregut në Podujevë. Unë jam i mendimit që ta shfrytëzojmë ditën, që siç po flitet, më 8 nëntor të këtij viti, nga komunarët do të organizohet një miting në Podujevë, të organizojmë një demonstratë apo një lloj kundërmitingu, ku do të paraqiteshin disa kërkesa që janë edhe kërkesa të gjithë shqiptarëve të Kosovës.

VENDIMET E MBLEDHJES SË GRUPIT TË LLAPIT MË 6 NËNTOR 1968

Të gjithë u pajtuam me idenë e Xheladin Rekaliut, dhe atë mbrëmje nëntori 1968, rreth orës 20.00, u bë kjo marrëveshje dhe u morën këto vendime: Që më 8 nëntor 1968, ditën kur do të bëhet mitingu, në shenjë kinse të ditës së çlirimit të Podujevës me rrethinë, të organizohen demonstrata ose një lloj kundërmtingu ku do të parashtroheshin publikisht këto kërkesa: “Duam vetëvendosje”! “Duam Universitetin”! “Duam Kushtetutën”! “LNÇ-ja nuk na solli barazi të plotë”!

Transparentet në të cilat do të shkruheshin parullat e lartshënuara do të përgatiteshin në dyqanin e rrobaqepësisë “Kosovari”, vetëm disa metra larg tribunës ku do të mbahej mitingu. Për përgatitjen e tyre, vullnetarisht u paraqitën Sabit Syla dhe Bahri Shabani, madje edhe u zotuan se vetë do t’i sillnin në miting, ku do t’i hapeshin aty për aty. Tekstin, që duhej të lexohej në miting, më parë i përgatitur në Prishtinë, e morën për sipër Abdullah Nishefci dhe Hamit Abdullahu. Leximi duhej të fillonte në momentin kur ta merrte fjalën Ali Shukrija, dhëndri dhe altoparlanti i Beogradit, që kishte shkel bukën dhe besën e këtyre anëve.

Ky ishte vendimi, por, siç thonë, vendimi është vetëm gjysma e punës, ndërsa puna e lënë përgjysmë nuk sjell mbarësi, kryesorja mbetet zbatimi i tij.

FJALA E OSMAN DUMOSHIT, VENDIMTARE PËR TË MOS FILLUAR DEMONSTRIMI MË 8 NËNTOR 1968

Vendimtare për të mos filluar demonstrimi më 8 nëntor 1968, në Podujevë, që të “mateshin forcat me kuislingun Ali Shukriu, ka qenë fjala e Osman Dumoshit. Osman Dumoshi, Ilaz Pireva dhe Skënder Muçolli ishin caktuar nga Grupi Organizues i Prishtinës, që të vlerësojnë situatën dhe kushtet për demonstrim dhe në rast nevoje të ofrojnë ndihmë. Osmani me shokë vlerësuan se nuk ka kushte për demonstrim dhe se ekziston frika që të pengohej që në fillim, dhe në këtë rast dëmi do të ishte shumëfish më i madh se dobia. Vendimi i Osmanit ishte nxjerrë duke parë gjendjen momentale, meqë sigurimi ishte i jashtëzakonshëm, ngase, siç duket, organet e sigurimit kishin hetuar se diç po (“zihej”), po përgatitej në Podujevë. Se sigurimi shtetëror kishte hetuar diç, dëshmon Rexhep Paçarada, drejtor në shkollën e Sfeçlës, i cili tregon se si në mbrëmjen e 7 nëntorit 68, aty rreth mesnatës, kishin ardhur inspektorët krahinorë me disa policë, kishin bërë një kontrollim, me arsye se në këtë shkollë, sipas informatave që kishin, ishte duke vepruar armiku... Këtë e vërteton edhe ky fakt: natën, vonë, të mbrëmjes së 7 nëntorit /68, në banesën e Adem Ajvazit, gjykatës, troket mysafiri i paftuar, i cili i thotë Ademit: “Kam ardhur në besë që të të lus të largohesh sonte nga banesa se ka shenja që gjatë natës do të burgoset një numër i madh intelektualësh llapjanë”.... Edhe profesor Murat Blakut i kujtohet se ato ditë flitej për ekzistimin e një liste me emrat e intelektualëve të dyshimtë e të rrezikshëm, të Llapit, (të cilët ishin në një vijë me Ismail Dumoshin). Këta ishin Selman Bryma, Shefki Sejdiu, Murat Blaku, Faik Hoxha, Adem Ajvazi, Rexhep Paçarada, Feriz Dabinofci etj.

Natyrisht, duke marrë parasysh edhe faktorët e përmendur, sipas mendimit tim, kurrsesi nuk mund të quhet fajtorë Osman Dumoshi, për këtë dështim...

PËRGATITJET PËR PROTESTË NUK SHKUAN HUQ

Sa i përket përgatitjes, me siguri ka pasur lëshime e gabime, meqë ishim të papërvojë; koha ka qenë mjaft e shkurtër nga dita kur u vendos (më 6 nëntor) dhe ditës që duhej të bëheshin këto demonstrata më 8 nëntor... Lëshimi më i madh mendoj ka qenë moslidhja me profesorët dhe nxënësit e gjimnazit “8 Nëntori”. Kjo çështje ishte diskutuar disa herë, por nuk ishte marrë vendim i prerë. Disa mendonin se nëse Grupi zgjerohej ishte rrezik të zbulohej veprimtaria e tij, ndërsa të tjerët mendonin për pasojat që do të kishin nxënësit dhe profesorët e gjimnazit...

Nganjëherë më duket se ne u sollëm sikur e kishim pritur “Jonë” e Osman Dumoshit. Kjo tregonte se nuk ishim të përgatitur, të organizuar dhe se na mungonte guximi. Ndoshta edhe nga mospëlqimi i disa ish të burgosurve, por edhe i ambasadorit kishte bërë ndikimin e vet.

Plotësisht jam i bindur se edhe po të ishin bërë demonstratat më 8 nëntor 1968 në Podujevë, ato kurrë nuk do ta kishin jehonën e demonstratave të 27 nëntorit që u organizuan në Prishtinë, Podujevë, Ferizaj dhe Gjilan. Ndoshta, vërtet do të ishte një gabim i madh dhe i pafalshëm, dhe ndoshta një gabim të tillë s’do të na e falte historia, megjithatë, mendoj se është dashur të provohet, të përpiqemi së paku për fillimin e tyre...

E di, madje këtë edhe na e kanë thënë, se sipas disave jemi treguar të pavendosur, madje, madje edhe na kanë quajtur qyqarë e frikacakë, por, me një çiltërsi të plotë, mund të pohoj se në mëngjesin e 8 nëntorit 1968, që të gjithë anëtarët e Grupit, ashtu si edhe ditën e 27 të nëntorit 1968, kanë dalë nga shtëpia, por nuk kanë menduar se si dhe kur – pas sa vjetësh do të kthehen në shtëpitë dhe në familjet e tyre...

Në vitet e 60-ta kanë ekzistuar dy bindje: E para: Sa më shumë të burgosur aq më mirë; e dyta që të ruhen intelektualët. Në fillim bindja e parë kishte më shumë përkrahës. Të gjithë dëshironim të bëheshim Demaça e Shabana!. Por, më vonë një numër i madh i intelektualëve llapjanë nuk pajtoheshin me këtë ide, që të mbusheshin burgjet jugosllave, që edhe ashtu gjithmonë kanë qenë plotë e përplot shqiptarë.

Që nga vitet e 50-ta, edhe para se të burgosej, edhe më vonë, gjithnjë emri i Adem Demaçit u bë sinonim i lirisë... Është më se e vërtetë se brezi ynë u edukua, u formua dhe u frymëzua nga ODA e burrave – mysafirët, mësuesit atdhetarë, si Shaban Shala, emri i bacës ADEM, Radio Tirana dhe librat e ndaluar...

Sidoqoftë, përgatitja për protestën – demonstratat e 8 nëntorit i ka paraprirë përgatitjes së demonstratave të 27 nëntorit 1968, dha natyrisht, demonstratat e 27 nëntorit 1968, në Podujevë, është dashur të bëhen, por as ato të 8 nëntorit nuk është dashur të lihen.

Mbledhja 6 nëntorit dhe 24 nëntorit janë dy gjëra të pandara, e para ka mundur pa të dytën, (e dyta ishte pjellë e të parës, që do të thotë se nuk ka mundur pa të parën), dhe se pa këto dy mbledhje, nuk mund të themi se nuk do të kishte kurrfarë demonstratash në Podujevë, por organizimi i tyre më 27 nëntor 1968 do të vihej në një pikëpyetje të madhe...

Ideja e Hamit Abdullahut për një lloj proteste të zejtarëve para Burgut të Podujevës ka qenë edhe shkëndija e parë e mënyrës së shprehjes së revoltës kundër deformimeve e krimeve të UDB-së, dhe kjo ide evoluoi në përgatitjen e demonstratës së përgjithshme popullore në Llap, më 27 nëntor të vitit 1968. Pra, Hamit Abdullahu ishte dhe mbetet ideator i një i shprehjeje të pakënaqësisë, që si rezultat final u kurorëzua me demonstratën e përgjithshme popullore në Llap, më 27 nëntor të vitit 1968. Kush ishte dhe si e njoha Hamit Abdullahun? Si dhe për çka u dënua tri herë Hamit Abdullahu? Pse Hamiti dinte të thoshte vetëm “Jo ti, po unë!”

CILAT ISHIN HALLKAT E LIDHJES ME HAMIT ABDULLAHUN

Hamit Abdullahu

Kush ishte dhe si e njoha Hamit Abdullahun? U lind më 26.09.1941, në Bradash të Podujevës, tash Bardhosh të Besianës. Në pamundësi për të vazhduar shkollimin, qe detyruar që në moshën 12-13- vjeçare të fillojë zejen e berberit dhe vërtet u bë mjeshtër i zanatit të vet. Hamiti pati shumë shokë e shumë myshterinj nga të gjitha kategoritë e popullatës llapjane, që nga bujku e punëtori i thjeshtë e gjer te profesori e doktori i shkencave. Ai jo vetëm se ishte lexues i flakët i librit me përmbajtje atdhetare, por ishte edhe shpërndarës i tij. Hamiti ishte jo vetëm organizues i demonstratave të 68-s në Podujevë, por edhe flamurtar i tyre rrugëve të qytetit të Podujevës, madje edhe rrugëve të Prishtinës. Përveç gjykimit dhe dënimit, për vepër penale, si organizues i demonstratave të 27 nëntorit 1968, që u dënua me 16 muaj burgim, ai u dënua edhe dy herë të tjera, një herë për tentim të shënimit të përvjetorit të demonstratave të 68-shit dhe herën tjetër për kinse se kishte sulmuar N.N., që ishte një provokator. Hamiti burgimin e vuajti në Burgun e Prishtinës dhe të Nishit. Ishte i martuar dhe la Dritonin dhe tri vajza, Vlorën, Shqipen e Meritën dhe kurrfarë pasurie tjetër, përveç një kasolle, në të cilën jetoi dhe vdiq, dhe një shtëpi të nisur e të lënë përgjysmë, ashtu siç mbeti përgjysmë edhe vepra e tij e nisur para një gjysmë shekulli.

Ne shokët e tij, që e kemi njohur më për së afërmi, veçmas unë, nuk e kemi të lehtë të flasim e të shkruajmë për Hamitin, sepse çdo herë i nënshtrohemi rrezikut të lëmë shumëçka pa thënë për te. Është thënë se sado të zonja të jenë fjalët, ato nuk janë në gjendje të shprehin atë që ndien zemra e shpirti i njeriut. Hamitin nuk e kisha vetëm shok, as vetëm mik, e as vetëm koleg, atë e kisha më shumë se shok, më shumë se mik të shpirtit e të zemrës.

Ndonëse ka kaluar kohë e gjatë, më është i freskët takimi i parë me Hamit Abdullahun, mu sikur të ishte dje! Atë ditë të largët të 28 Nëntorit 1957, në dyqanin tonë të rrobaqepësisë erdhi atdhetari Shaban Shala, i cili më mori dhe shkuam te Klubi i emigrantëve shqiptarë, “allbanecave”, siç e quanim atëherë, i cili ishte vetëm disa metra larg dyqanit tonë. Pasi trokiti Shabani, derën na hapi një zgjatafell, me sy të vegjël të stërkuqur e zhbirues. Në murin përballë më ra në sy fotografia e një plaku mjekërbardhë dhe shqiponja e zezë dykrenore në fushën e kuqe. Shabani sikur e kuptoi habinë time, duke bërë me gisht drejt murit përballë, më tha: “Ky plaku mjekërbardhë është Ismail Qemali, që më 28 Nëntor 1912 e ngriti flamurin në Vlorë, lart është flamuri ynë kombëtar, anash portreti i Skënderbegut, kurse këto fotografi janë të tre vëllezërve Frashëri. Ai që na hapi derën quhej Toma dhe ishte një emigrant nga Shqipëria. Aty pashë një çun 15-16 vjeçar, që më vonë mora vesh se quhej Hamit Abdullahu. Ky ishte takimi i parë me Hamit Abdullahun. Kjo ishte edhe hallka e parë që na lidhi - Shabani - Klubi i emigrantëve shqiptarë - Flamuri kombëtar - portreti i Skënderbeut - Ismail Qemal Vlora dhe vëllezërit Frashëri.

Hallka e dytë ishte “Bagëti e bujqësia” e Naimit dhe “Lahuta e Malcisë” e Fishtës, pastaj “Shota” e “Hasan Prishtina” të Ajet Haxhiut, “Tradhtia” e Kapllan Kallushit e shumë e shumë libra të tjerë të ndaluar, me përmbajtje “armiqësore” që Hamitit ia dërgonte një kosovar me emrin Mursel nga Tirana, përmes punëtorëve kosovarë që punonin në Zvicër e në Gjermani, ndërsa mua më binin në dorë përmes Shaban Shalës.

Hallka e tretë ndodhi në vitin 1967, pikërisht më 16 dhjetor, kur treshi i formuar që në vitet e gjashtëdhjeta, nga mësuesi dhe atdhetari Shaban Shala, i përbërë nga Rasim Maloku, nga Bradashi dhe Sali e Ismail Zhushi, nga Sveçla, të cilëve më vonë iu kishin bashkangjitur Sali e Sylejman Babatinca, u shndërrua në një grup-organizatë unike. Në këtë grup, përveç të përmendurve bënin pjesë mësuesi Hasan Shala (i vëllai i Shabanit), Xhafer Ejupi, (arsimtar), Muharrem Restelica (postier), Abdullah Nishefci (rrobaqepës) dhe natyrisht Hamit Abdullahu që ishte njëri më aktiv, apo shtylla e grupit. Verës së vitit 1968 këtij grupi iu bashkëngjiten edhe: Hakif Sheholli (mësues) Bahri Shabani (mësues), Skënder Hoxha (mësues), Shaqir Shala (mësues), Sabit Syla (student) dhe Xheladin Rekaliu (mësues), përmes të cilit Grupi i Podujevës u lidh me Grupin e Prishtinës. Grupi i Llapit në bashkëpunim me Grupin e Prishtinës organizoi demonstratat e 68-s në Podujevë.

Hallka e katërt dhe më e fortë ishte ajo e 8 nëntorit të vitit 1968, kur tha: “Jo ti, po unë”. Ishte fjala për leximin e tekstit të protestës si kundërmiting që mendohej t’i kundërvihej mitingut të organizuar nga PKJ në Podujevë, më 8 nëntor 1968, me rastin e ditës së “çlirimit” të Llapit, e ku do të fliste dhëndri dhe megafoni i Serbisë, Ali Shukrija.

Një hallkë tjetër, hallka e fundit, që, përveç vdekjes, nuk pati forcë të na ndaj ishte ajo e lidhjes së miqësisë me dajat e mi e që unë isha bërë shkaktar i kësaj miqësie. Hamiti pati për bashkëshorte të bijën e dajës tim, Hanifen, e cila mbante emrin e nënës sime të ndjerë.

HAMITIN TË GJITHË E NDERONIN, TË GJITHË I NDERONTE

Mungesën e shkollimit Hamitit ia kishte plotësuar edukata familjare, oda, kontakti me njerëz të profesioneve të ndryshme, e veçanërisht leximi sistematik i librit me përmbajtje atdhetare. Për t’u bërë atdhetar i mirë, thuhet, nuk duhet shkollë e madhe, mjafton vullneti, dëshira dhe guximi e që nuk i munguan Hamitit. Të gjithë myshterinjtë i nderonte dhe të gjithë e nderonin, por ndaj ish- të burgosurve politikë, atdhetarëve llapjanë, duke filluar nga Mulla Ramë Govori, nismëtarit të NDSH-së dhe Ismail Ajetit-Bushit, të cilët ishin dënuar me pushkatim e burgim të gjatë, ndaj anëtarëve të Organizatës së atdhetarit Sabit Kapiti, si Nuhi Gashi, Xhafer Meta, Nexhmi Sejdiu, Ibrahim Demolli, etj., si dhe anëtarëve të LBSH-së të Adem Demaçit, Hazir Shala, Azem Beqiri, Zeqir Gërvalla etj., kishte një nderim të veçantë.

Të gjitha këto kishin ndikuar që të pajisej me virtyte, vlera e veti më të preferuara kombëtare, siç janë: besa, nderi, burrëria e trimëria, por edhe me ato universale: urtësia, dashuria, drejtësia...

Hamiti veçmas dallohej nga anëtarët e grupit me guximin, vendosmërinë, urtësinë e gjindshmërinë. Guximin e tregonte duke u shoqëruar me ish- të burgosurit politikë, me shpërndarjen e librit me përmbajtje atdhetare, për çka mund të “fitonte” disa vjet burg. I pari ndër të parët e vuri në dyqan flamurin kombëtar dhe portretin e Skënderbeut. Që në vitet e pesëdhjeta i shkroi Radio Prishtinës: “Përse nuk flisni gjuhën e Naimit, bilbilit të gjuhës shqipe”. Natyrisht letra nuk u lexua, për çka ishte dërguar, në emisionin “Lexuesit na shkruajnë”, por u përcoll atje ku përcillej çdo gjë e “dyshimtë e nacionaliste”. Që atëherë u quajt toska i Llapit. Jo vetëm se pranoi që mbledhja e 24 nëntorit 1968, ku definitivisht u vendos të organizoheshin demonstratat e 27 nëntorit në Podujevë, të bëhet në shtëpinë e tij, por edhe mori pjesë në përgatitjen e parullave, dhe me Flamurin kombëtar në dorë iu priu demonstratave jo vetëm rrugëve të Podujevës, por edhe atyre të Prishtinës.

Se vërtetë ishte i gjindshëm tregon ideja e shpikjes së letrës anonime, të cilën organet e hetuesisë e kishin “ngrënë” siç thoshte shpesh e që ishte një ide shumë e qëlluar dhe e mençur. Ajo letër “shkëputi” lidhjen me mbledhjet e mëparshme organizative, po ashtu edhe me Grupin organizues të Prishtinës. Letra ia rëndoi akuzën Hamitit, por lehtësoi akuzën ndaj Adili Pirevës, Xheladin Rekaliut dhe Ilaz Pirevës, por edhe për të gjithë anëtarët e Grupit të Podujevës ishte një lehtësim i madh, meqë ishte marrë si e vërtetë se ideja, që edhe në Podujevë të bëheshin demonstratat, kishte lindur nga kjo letër, dhe aty për aty.

Po si kishte lindur kjo ide? Vërtet prindërit na kishin mësuar të jemi të drejtë, të ndershëm dhe gjithmonë ta flitnim të vërtetën, vetëm të vërtetën, po të shkohej edhe koka, mirëpo jeta, përvoja, na impononte diçka tjetër.

“Në mbledhjen e 24 nëntorit më lindi ideja e letrës anonime, por derisa ngjitesha shkallëve për te hetuesi, m’u kujtuan fjalët e imamit tonë, si e quanim Mulla Ramë Govorin, armikun rreje, hedhja derisa s’ta ka hedhur ai, sepse edhe Kurani i madhërueshëm na porosit që ndaj të pabesit s’ka besë”, tregonte Hamiti. Edhe tubimi në shtëpinë e tij kur u mbajt mbledhja vendimtare për organizimin e demonstratave, kinse për të përgëzuar hyrjen në shtëpi të re, ide shumë e qëlluar e tij. Hamiti në asnjë ide, asnjë propozim nuk ngutej të jepte përgjigje. Mendonte, e peshonte mirë e mirë, andaj fliste. Më kujtohet një ditë, nuk di se cili nga anëtarët e grupit propozoi: Të shkojmë kështu siç jemi të punojmë në ndërtimin e xhamisë së re, që ndërtohej ato ditë në Podujevë. Një tjetër tha: Po, pse jo, kur dihet se këtu në Kosovë vetëm shqiptarët ndërtojnë xhamia. Tjetri shtoi: Kurrsesi nuk vjen në konsiderim, derisa në shtetin amë po i rrënojnë kishat e xhamitë e ne këtu të ndërtojmë. Hamiti, pasi dëgjoi të gjithë, tha ta pyesim njëherë imamin tonë (ishte fjala për Mulla Ramën). Ashtu edhe bëmë. Mulla Rama na u përgjigj shkurt: Xhaminë pa shybe do ta mbarojnë ata që e kanë nisur, e ju kryejeni atë shkollën që e keni nisur. Ishte fjala për shkollën në Lupç që u nis dhe nuk përfundoi kurrë. U pengua nga strukturat politike të asaj kohe, meqë nisiatorë ishin ‘nacionalistët’ Adil dhe Ilaz Pireva, dy nga organizuesit kryesorë të demonstratave të 68-shit.

Në verën e vitit 1992, i tregova Hamit Abdullahut se jam duke u përpjekur të hedh ne letër disa kujtime të 68-ës. Shumë mirë po bëjshe, më tha. I kërkova të më ndihmoi edhe ai dhe shokët e tjerë. Hamiti ka pasur një kujtesë vërtetë të fortë.

"Shumica me të cilët kam biseduar para demonstratave, më janë përgjigjur pozitivisht. Kishte disa që disi ishin indiferent, sikur të mos kishte të bënte fare me ta, por një pjesë besa edhe haptas ishin kundër. E di se shumë prej politikanëve nuk na kanë dashur, por as nuk na kanë urryer. Më duket se më shumë u pëlqente se sa ishin kundër, kjo fare lehtë vërehej në sjelljet e tyre. Më dukej se gjithnjë na shikonin me një simpati. Kështu më dukej atëherë e kështu mendoj edhe sot. Gjithnjë e kam parasysh Ramush Ramën, atëherë kryetar i Komunës së Podujevës. Ai, edhe pse mundohej të tregohej shumë i ashpër, unë disi vëreja njëfarë nënqeshjeje në fytyrën e tij, dhe më dukej sikur na inkurajonte, në stilin unë po bëj punën time e ju bëni tuajën", rrëfen Hamit Abdullahu.

Ia përkujtoj një mbrëmje në korzonë e Podujevës, derisa shëtitnim, ishim 10-12 veta me koka të qethura, një bashkëvendës i tij, kishte thënë: "I sheh këta, pa flokë, me koka të qethura? Unë do t'ua hiqesha kokat, jo flokët!"

"Po, po, por ai ishte një kurrkushi, edhe pse më vonë pati marrë funksione të larta në komunë, kam një bindje se asnjëri nga udhëheqësit komunal nuk do të mendonte kështu", shtoi Hamiti, atë ditë korriku 1992. Më dukej se kishte të drejtë.

NJË UDHËTIM PLOTËSISHT NË HESHTJE

Gjatë viteve të 70-ta, për çdo ditë, udhëtoja me veturë për në Prishtinë. Një mëngjes vjeshte, herët, Ndue Selmani, më bëri shenjë me dorë që të ndalem. Edhe atëherë edhe sot mendoj se nuk më kishte parë mirë, ishte një mëngjes i ftohtë, xhamat e veturës ishin mjegulluar, se përndryshe nuk do të hipte në një veturë me mua. Po sa e kalova urën mbi lumin Llap, vërejta Hamitin, i cili në vitet e 70-ta punonte në Lluzhan. E ndala veturën dhe ia hapa derën e prapme. Hyri duke thënë një mirëmëngjesi. Vetëm pasi u ul vërejti bashkudhëtarin tjetër. Të kishte qenë ndonjë tjetër, në vend të Hamitit me siguri do të befasohej, ndoshta edhe do të reagonte në njëfarë mënyre, por Hamiti ishte Hamit, e të tillë ka pasur pak në Llap. Asnjë fjalë, që të tre heshtnim, dhe që të tre, isha i sigurt se në mendje na silleshin ngjarjet e vitit 1968 e 1969, demonstratat dhe dënimet. Ndue Selmani, asokohe kishte qenë kryetar Gjykatës në Podujevë dhe ai e kishte dënuar Hamitin (më së rëndi), pastaj Hakifin dhe Sabitin. Por rruga deri në Lluzhan na kaloi plotësisht në heshtje. Vetëm pasi zbriti Hamiti, Ndue ia zgjidhi grykën thesit. Të them të drejtën më befasoi. Edhe se si ia filloi të flasë, gjë që nuk e prisja fare, por edhe më shumë për atë që tha.

"E di se nuk do të më besosh, por edhe ti edhe unë e dimë se nuk kam kurrfarë nevoje të të arsyetohem. Edhe atëherë edhe sot mendoj se e kanë pasur gabim. Më janë dhimbsur mu si djemtë e mi!!! Edhe Hamiti edhe ai Sheholli, por më së shumti ai studenti (ishte fjala për Sabiti Sylën)". Kështu filloi të arsyetohej Ndue Selmani. Nuk e dija përse, as sot nuk e kam të qartë, çka i duhej ajo. Ai sa di unë kishte ardhur në Podujevë nga fundi i viteve '50 apo në fillim të viteve '60. Një kohë kishte kryer funksionin e sekretarit të Komunës. E tregonin shumë të rreptë e të disiplinuar, në punë dhe në familje. E tregonin si gjëja komunist me bindje shumë të forta marksiste-leniniste.

TAKIMI I FUNDIT, VETËM 7-8 DITË PARA SE TË VDISTE

Dëgjova se Hamiti kishte shkuar nga spitali për fundjavë në shtëpi, dhe shkova ta vizitojë në shtëpi në Podujevë. Kujt do t'i shkonte mendja se ky do të ishte takimi i fundit me mikun dhe shokun më të ngushtë të jetës sime. Edhe pse e dinim deri diku se nuk e kishte të gjatë, prapëseprapë as ne shokët e tij, as familja e ngushtë nuk i kishim humbur krejtësisht shpresat, besonim dhe shpresonim në të pamundshmen ashtu siç dëshironim shërimin e tij.

Më kujtohet se sot biseda e zhvilluar, po sikur ta parandienim që të dy se kjo do të ishte biseda e fundit. Çuditërisht, bisedën e filluam nga takimi i parë në Klubin e emigrantëve shqiptarë, për ta vazhduar pastaj në takimet në odën e Bajram Babatincës, për të arritur në takimin e fundit që asnjeri nuk e mendonim se do të jetë i tillë. Ishte kjo një retrospektivë nëpër ngjarje e ndodhi. Hamiti vërtetë ka pasur një kujtesë shumë të forte. Me gjithë sëmundjen e rëndë, që ia kishte dobësuar shumë shëndetin dhe të parit, për çudi mendjen e kishte shumë të kthjelltë!

Se si iu kujtua një natë në odën e Bajram Babatincës. Kishim fjetur. Diku pas mesnate na e nxori gjumin një trokitje e derës së oborrit. Doli Syla dhe ia çeli derën mysafirit të paftuar. Ne dëgjuam një zë paksa të shterur që i drejtohej Sylës: "Shko thirrma babën se dua t'i kërkoj falje!" Ç'ishte kjo falje? Kush ishte ky? Më vonë kuptuam se ishte fjala për një emigrant nga Shqipëria që quhej Frrok e që ishte vendosur te një serb, fqinj i Babatincëve. Ai Frroku kishte pasur për detyrë nga UDB-ja të spiunojë të gjithë Babatincët, veçmas odën e Bajramit. Atë natë ishte i dehur dhe kishte ardhur t'i kërkojë falje Bajramit për detyrë shumë të rëndë nga UDB-ja jugosllave që nuk paska pasur qare pa e pranuar. Atë mesnate kishte vendosur t'i tregonte të gjitha ato që nuk po e lenin të qetë! Dëgjoheshin fjalët: "Unë jam i poshtër, i poshtër jam xha Bajram, spiun jam, unë dua ta vras veten, dua ta lajë poshtërsinë time". Vazhdonte të betohej se kurrë nuk do ta bënte atë që ia kishte bërë një tjetri. Po cili ishte ky tjetri?!

Më vonë patëm mësuar se ai kalonte kufirin për çdo javë me porosi të caktuara se ç'duhej të bënte, derisa përgatitej për të kaluar në Perëndim. Madje ai Frroku kishte sjellë "Lahutën e Malcisë". Më kanë mbetur në kujtesë fjalët që ia thoshte Bajramit. "Unë jam bushtër që ha këlyshët e vet, unë s'jam njeri...".

"Nuk turpërohem për asgjë që kam bërë, turpërohem që nuk e kam bërë atë që është dashur ta bëjë ndoshta vetëm me një përpjekje më të madhe. Kemi mundur të bëjmë edhe më shumë, edhe para edhe pas 68-ës. Mendoj se ato demonstratat e 8 nëntorit, apo kundërmitingu për Ali Shukrinë është dashur të bëhet. Natyrisht edhe demonstratat e 27 nëntorit 1968 nuk është dashur të lihen", ishin fjalët që m'i tha vetëm disa ditë para se të vdiste Hamit Abdullahu dhe duket se ai kundërmiting proteste ishte pengu i tij.

Hamiti pati një sëmundje të rëndë e të gjatë. Ishte një sëmundje e pashërueshme. Të gjithë e dinim se nuk e kishte të largët vdekjen. Nuk e di ishte i vetëdijshëm për sëmundje çfarë e kishte apo shtihej gjëja nuk e dinte.

Por Hamiti kudo u shqua për stoicizëm. Këtë e dëshmojnë edhe shokët e burgut, edhe motrat medicinale që u kujdesën për të në spital të Prishtinës, edhe e shoqja, që nuk iu nda për asnjë çast gjer në vdekje, në korrik të vitit 1996.

KUFIRI SHQIPTARO-SHQIPTAR, BLLACË 6 PRILL '99

Hamit Abdullahu nga natyra ka qenë shumë optimist. Kurrë, për asnjë moment nuk ka dyshuar në lirinë e Kosovës. Ku e mbështeste optimizmin Hamit Abdullahu se e ardhmja shpejt do të jetë jona? "Ku ishim dihet, ku jemi po shihet, por e ardhmja do të jetë jona, shpejt do të vërtetohet", thoshte Hamiti. Shpesh e përsëriste, fare nuk është e rëndësishme se e presim apo nuk e presim, meqë ajo është e sigurt, ajo do të vijë o me ne o pa ne. Të gjitha këto m'u kujtuan më 6 prill të vitit 1999 në kufirin shqiptaro-shqiptar, në Bllacë. Një natë më herët mu shfaqën në ëndërr Hamit Abdullahu e Xheladin Rekaliu dhe gjyshi im Behram Nishefci, eshtrat e të cilëve kishin mbetur atje prej nga ishin dëbuar me dhunë dhjetëra mijë shqiptarë. Tërë ditën, për asnjë moment, nuk munda t'i largoj nga mendja. Sikur më thoshin: "Ku po shkon?! Ku po e le Kosovën?!"

Kjo ëndërr nuk më hiqej nga mendja. A thua çfarë mbiemri do të kenë fëmijët dhe nipat e mbesat e mi? Besiani, Besiana, Rroni, Vendona, Zgjimi, dhe dy të tjerë që pritnin ardhjen në këtë fundshekulli, i cili kishte filluar dhe po përfundonte me përmbytjen e shqiptarëve, me rrugëtimin e gjatë biblik. Më shkonte mendja se a do ta ruanin si kujtim të vendlindjes mbiemrin Ballofci, Podujeva, Llapi, Prishtina, apo Kosova, ashtu siç e kishte ruajtur stërgjyshi im mbiemrin Nishefci, nga një fshat afër Nishit. Thonë se historia nuk përsëritet. S'qenka e vërtetë… Gjithçka mund të përsëritet... Ajo që u bë një herë do të përsëritet, ajo që u krye një herë do të kryhet përsëri. O Zot, mund të jenë të vërteta këto? A mund të përsëritet pikërisht ajo që na kishte ndodhur në shekullin e kaluar ne shqiptarëve? Jo, jo dhe jo, më thoshte një zë nga thellësia e shpirtit dhe se si më mu kujtuan fjalët e Mulla Ramë Govorit: "Ai që nuk beson se ne shqiptarët nuk do të fitojmë është rrezik se do ta humb edhe imamin (besimin)".

Edhe sot në këtë 40-vjetor të demonstrative të vitit 1968 sa herë që kaloj aty pranë librarisë "Rilindja" në Podujevë, vizavijë parkut të qytetit, ku kemi kaluar kohën më të mirë të rinisë së hershme, më bëhet sikur e shoh Hamit Abdullahun.

Mala · 29-05-2009, 03:11

Ismail Gashi

Kontributi i atdhetarit Isa Demaj në Demonstratat e vitit 1968

Porosia e Isës, dashuria e Isës, idealet e Isës do të bëhen realitet. /A. Demaçi/

Isa Demaj u lind më 1946 në një mjedis të shëndosh Kosove, në Rugovën e lavdishme. Fëmijërinë e jetoi në fshatin Shkrel ku gjallon ndjenja e thellë e përcaktimit kombëtar, e zhvillimit të fuqishëm e hijeshisë fizike, mendjes së hollë e mendimit të thellë. Formësimi i tij atdhetar nisi nga edukimi familjar i vlerave tradicionale të një edukate të pastër shqiptare, të cilën në vazhdim do ta ndërtojë e begatojë gjatë shkollimit e veprimit jetësor. Në bashkëveprim me bashkëmendimtarë në veprimet politike e kombëtare për liri, e në veçanti kundër padrejtësisë ndaj Kosovës e viseve tjera etnike shqiptare, dhunshëm të aneksuara nga komunizmi sllavë.
Djali e burri i dalluar nga Rugova, Isa Demaj, Në vitet e shkollimit të mesëm Isa Demaj u angazhua në senzibilizimin e çështjes kombëtare, duke shkruar parulla kundër okupuesit serb në kërkim të lirisë e bashkimit kombëtar. Kështu, më 1963, në një mbëmje, bashk me Isa Bicaj, në dy anët e hyrjes së gjimnazit në Pejë, shkruan parullat “Rroftë Shqipëria!”, “Rroftë Enver Hoxha!”. Si rrejdhojë, të nesërmen gjithë personeli arsimor dhe nxënësit e gjimnazit, në një mënyrë u vuan në mbikëqyerje nga organet e shërbimit shtetëror, për të kapur shkruesit e këtyre parullave. Megjithate asnjë nuk u zbuala, dhe autorët e parullave ruajtën sekretin dhe asnjëherë nuk u zbuluan. Ai e kuptoi me kohë, se shqiptarët e Kosova në ish-Jugosllavi, janë popull e troje dy herë të robëruara. Në të parë nga sllavët okupues, e robërimi i dytë nga sundimi ideologjisë komuniste, që shqiptarëve, ju nëpërkëmbëte ndjenjën e atdheut dhe identitetin kombëtar, që nga shqiptarët kërkonte krijimin e njeriut të çveshur nga kënaqësia materiale, shpirtërore e kombëtare. Kështu, që në rinin studentore në Prizren, u njoh me fazat e ilegales shqiptare, të para luftës, gjatë luftës dhe pas luftës së Dytë Botërore. Andaj, më 1964 kur kishte 18 vjet, u bë veprimtari më i ri në ilegalen e Bacë Adem Demaçit, “Lëvizja Revulucionare për Bashkim Kombëtar”, veprmitari të cilën gjatë shkollimit e veprimit e pasuroi në formë e përmbajtje. Më 27 nëntor 1967 Isa me shokë në Prizren, feston Ditën e Flamurit kombëtar. Po asaj nate diktohet dhe arrestohet nga sigurimi shtetëror. Përkundër dhunës fizike e psikike, del nga burgu edhe më i fortë për veprime të mëtejshme. Pas aneksimit të trojeve etnike shqiptare, rinia shqiptare këtë pabarazi e kishte kuptuar ndryshe nga shtresa qeveritare mbrënda popullatës shqiptare. Nga kjo ndarje shtresuese politike ishte krijuar një heshtje e gjatë, që u thye më 6 tetor 1968, kur në Prizrenin historik, Isa Demaj bashk me Grupin e Studentëve të Prizrenit, që në vazhdim do të merr kordinimin e organizimin e demonstratave për Rrafshin e Dukagjinit, Meriman Braha, Zymer Neziri e të tjerë, të motivuar e të ndihmuar në bashkëveprim nga Simon Kuzhnini, Lemane Braha-Dobruna, Rafet Rama, Haxhi Maloku, Shpresa Elshani, Haxhi Bajraktari, të cilëve iu bashkuan shumë qytetarë prizerenas. Dolën me flamur kombëtar në demonstratat e para kundër politikës okupuese serbe. Kështu nisi flakadani me kërkesa afirmative e politike shqiptare e rrëmimi i bashkim-vëllezërimit falso. Grupi i Studentëve Shqiptar të Prizrenit, për herë të parë thyen “rehatinë” shumëvjeçare të sundimit komunist. Demonstruesit para Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, shpalosën flamurin kombëtar dhe shprehen hapur kërkesat për të drejtat shqiptare, për flamur kombëtar, kushtetutë, universitet dhe të drejtën për Kosovën Republikë e vetëvendosje deri në shkëputje, kërkesa që në vazhdimësi do të dëgjohen në të gjitha demonstratat e 1968. Nga ky grup Haxhi Bajraktari, në marrëveshje me organizatorët e Demonstratave të Prizrenit, dy ditë më vonë, në Suharekë organizoi demonstratë me të njejtat kërkesa. Ndërsa, pas Prizrenit, Kryeqytetit historik të shqiptarizmës, vetëm dy javë më vonë, më 19 tetor 1968, Studentët atdhetarë nga grupi i Prizrenit, me koordinimin e Isa Demajt e organizatorëve përgjegjës, Zymer Neziri e Xhemail Gashi, në bashkëorganizim me studentët, nxënës e bashkqytetarë të tjerë atdhetarë nga Peja, me flamur kombëtar, u nisën nga Shkolla Normale drejt qendrës së qytetit, të cilëve ju bashkuan mija të rinj e qytetarë pejan. Në shkallë të lartë e organizim shëmbullor, sa i hutuan pushtetarët komunist, në qendër të qytetit shpalosën flamurin shqiptar dhe lexuan kërkesat për të drejtat shqiptare. Demonstratat e Pejës ishin kurora e demonstrimit për Dukagjin, kjo frymë përfshiu gjithe Kosovën dhe u kurorizua me finalën e 27 nëntor 1968, me Demonstratat masive të rinisë studentore, klasës intelektuale e shtresës punëtore në Prishtinë e qendra tjera të Kosovës, si: Podujevë, Mitrovicë, Gjilan e Ferizaj, me pjesëmarrjen masive të të gjitha shtresave, niveleve e mjedise shqiptare të Kosovës. Demonstratat me kërkesa shqiptare të 1968 përfshinë edhe trevat tjera etnike shqiptare, si Tetovën më 22 e 23 dhjetor 1968 nga të cilat qeveria maqedonase mori pretekst t’i dënojë shumë shqiptarë të cilët prej vitesh konsideronte persona që merren me veprimtari armiqësore. Andaj, dënuan shumë shqiptarë edhe në Shkup, Gostivar, Kërçovë e Kumanovë. Shtrirja e kësaj fryme në korrik të 1969 përfshiu dhe Ulqinin. Praktikisht, demonstratat e 1968/69, përfshinë gjitha trojet etnike shqiptare në ish-Jugosllavi. Isa Demaj si në Demonstratat masive në Prizren e Pejë, edhe në demonstratat e Prishtinës për të drejta shqiptare printe në ball. Ashpërsia e dhunës së tepruar ndaj arsyeshmërisë së kërkesave të demonstruesve, u shëndrrua në konflikt të dhëmbjes njerëzore. Policia shtetërore e shqetësuar përdori forcën, gasin lotsjellës, rrahjen, arrestimin dhe plumbat. Në këto demonstrata u vra nxënësi i shkollës Teknike nga Prashtina Murat Mehmeti dhe u plagosën shumë të tjerë. Mes tyre u plagos edhe Isa Demaj, i cili me ndihmën e Qeram Telqiut u strehua dhe u shërua në fshehtësi në Obiliq.
Rezistenca e vazhdueshme politike e ushtarake shqiptare kundër dhunës okupuese serbe e cila si gjithë kohërave, edhe në epokën e historisë së ditëve tona, trojet shqiptare i shikonte me lakmi gllabërimi, ndërsa shqiptarët me urrejtje në shkallë apar-hejdi, gjenocidi e pastrimit etnik. Por, kjo pjesë e tërësisë etnike, kurrë nuk qëndroi në pozita nënshtrimi. Në atë kohë kur mendonim për humbjet, si nga legjendat, dilnin mrekullitë e ringjalljes shpirtërore me frymë kombëtare. Forcat shpirtërore të moralit kombëtar nisnin rrugëtimin e daljes para dhunës, që ti sfidonin zhdukjes etnike. Andaj, populli me shpirtin e vet krijues e luftarak, nuk thërret rastësisht këtë fanitje historike, deri te pushka e Adem Jasharit dhe lufta e UÇK-së, që përkujtojnë lavdinë e veprimtarëve atëdhetarë për shkoçitje nga okupuesi. Në këtë përpjekje Isa Demaj është hallka e rrugëtimit drejt lirisë. Pas demonstratave, ai ishte ndër përsonat që pëcillej nga organet shtetërore dhe për konflikte të hapura kundër nacionalizmit serb e larguan nga procesi mësimor në Klinë edhe në Obiliq, ashtu siç shfrytëzuan Letrën e Titos, për qëllime hakëmarrëse ndaj atdhetarëve të 1968, nga i cili motiv edhe Isa Demaj, padrejtësisht me qëndrim të politikës shtetërore, u përjashtua nga Qendra e Mesme Teknike e Prishtinës. Pakënaqësia e shëndrruar në revoltën e nxënësve dhe arsimtarëve për largimin e profesorit Isa, kishte arritur kulmin, sa detyroi Komintetin Komunal të Prishtinës, që për zgjidhje të problemit përkohësisht ta mbyll shkollën. Ndërsa, pas rolit ndikues të veprimtarisë inspiruese atdhetare te kolegët mësimdhënës e rinisë shkollore të Qendrës së Mesme Shkollore në Lypjan, influencës te studentët e shtresa intelektuale në Lypjan e rrethinë, si dhe kontributin e tij atdhetar të organizur në shumë mjedise të Kosovës nga “Lëvizja Nacionalçlirimtare e Kosovës dhe Viseve Tjera Shqiptare në Jugosllavi”, në dhjetor të 1979 u arrstuan nga ora mësimore në Shkollën e Mesme të Mjekësisë në Prishtinë dhe u denua me 4 vjet burg të rëndë. Isa Demaj, veprimtar për liri, që nuk mund ta thyenin as ndjekjet e përndjekjet, as burgjet e errëta e as torturat mizore, që iu bënë gjatë hetimeve e vuajtjeve të denimit në burgjet serbe. Ai gjithmonë ishte dhe mbeti shembulli si duhet të jetë atdhetari i kësaj toke të përvuajtur shqiptare. Andaj, siç thot Baca Adem: “Jeta nganjëherë luan me ne, dhe vdekjet vijnë si nuk e meritojmë”. Isa Demaj më 27 gusht 1985 nga pasojat e hetuesisë e vuajtjes në kazamatet serbe, befasisht vdiç në një fatkeqësi komunikacioni. Isa Demaj edhe pse jetoi vetëm 39 vjet, nga mbi gjysmën e kësaj gjysmëjete e kaloi në veprimtari atdhetare e arsimore, kontriboi në edukimin e rinisë shkollore në shumë mjedise të Kosovës, për të cilët atëherë e sot mbeti përfaqësues i denjë i brezit të arsimtarëve e patriotëve tanë, që ka marr vend nderi në historinë e lirisë së Kosovës, e në veçanti në histori të arsimit dhe shkollës shqipe. Personaliteti i tij prej arsimtari atdhetar, kontributi dhe veprimtaria e tij patriotike, do të mbetët shembull frymëzimi i patriotit ideal, që nderohet nga brezat e tashëm, dhe ato që vijnë pas nesh.

Andi Ballshi · 08-07-2009, 06:57

Natyrisht qe ka shume te verteta por edhe shume fantazi, improvizime por edhe genjeshtra, si te Berisha, ashtu te Selatini, me te madhe por edhe te te tjeret.

Andi Ballshi · 06-09-2009, 07:08

"Llapjani", vertet ka bere pune te mençur dhe te madhe kur i ka bashkuar keto shkrime historike, per ngjarjet e viteve te 60-ta qe vertet bene histori. Te lumte!

Fleta Gurguri · 21-03-2010, 16:47

SI E NJOHA HAMIT ABDULLAHUN? (Kujtime)

Shkruan Abdullah Nishefci - Me rastin e 40-vjetorit të organizimit të demonstratve në Podjevë
Jo vetëm atyre që ranë në ballë por edhe atyre që vdiqën me mallë, pa e pritur pavarësinë e Kosovës

Viti 57 (Hallka e parë dhe Hallka e dytë)

Për Hamit Abdullahun, ata që nuk e kanë njohur, ashtu siç e kemi njohur ne shokët e tij, mund të thuhet se është lehtë të flitet, të shkruhet, të lavdërohet ose të kritikohet, të nënvlerësohet ose të mbivlerësohet. Lehtë është të shkruhet se Hamiti lindi më 26.09.1941, në Bradash të Podjevës, tash Bardhosh të Besianës; se Hamiti, në pamundësi për të vazhduar shkollimin, qe detyruar, që në moshën 12-13 vjeçare, të fillojë zejen e berberit, dhe se vërtetë u bë mjeshtër i zanatit të vet; se Hamiti pati shumë shokë e shumë mushtërinj nga të gjitha kategoritë e popullatës llapjane, që nga bujku e punëtori i thjeshtë e gjer te profesori e doktori i shkencave; se Hamiti, jo vetëm se ishte lexues i flakët i librit me përmbajtje atëdhetare, por ishte edhe shpërndas i tij; se Hamiti ishte, jo vetëm organizues i demonstratave të 68-ës në Podjevë por edhe flamurtar i tyre rrugëve të qytetit të Podjevës, madje edhe rrugëve të Prishtinës; se Hamit, pëveç gjykimit dhe dënimt, për vepër penale, si organizues i demonstratave të 27 Nëntorit 1968, që u dënua me 16 muaj burgim, ai u dënua edhe dy herë të tjera, njëher për tentim të shënimit të përvjetorit të demonstratave “68, dhe herën tjetër për kinse kishte sulmuar N.N., një provokator; se Hamiti burgimin e vuajti në burgun e Prishtinës dhe të Nishit; dhe se Hamiti ishte i martuar dhe la Dritonin dhe tri vajza, Vlorën, Shqipen e Meritën dhe kurrfarë pasurie tjetër, përveç një kasollë, në të cilën jetoi dhe vdiq, dhe një shtëpi të nisur e të lënë përgjysmë, ashtu siç mbeti përgjysmë edhe vepra e tij e nisur gati para një gjysmë shekulli.
Por, ne shokët e tij, që e kemi njohur më për së afërmi, veçmas unë, dhe jo vetëm për pak ditë, për pak javë e për pak muaj por me vite të tëra, gati për një gjysmë shekulli, e kam vështirë, të flas dhe të shkruaj për Hamitin.
E kam vështirë, vërtet tepër vështirë, meqë, në rradhë të parë, më pengon mallëngjimi e më mungon përvoja e zotësia për të qitur në letër atë që ndien zemra e mendon truri. Është thënë se sado të zonja të jenë fjalët, ato nuk janë në gjendje të shprehin atë që ndien zemra e shpirti i njeriut. Hamitin nuk e kisha vetëm shok, as vetëm mik e as vetëm koleg, atë e kisha më shumë se shok, më shumë se mik të shpirtit e të zemrës.
Ka kaluar, siç thamë më lart, gati një gjysmë shekulli, kurse truri im e rikujton, takimin e parë me Hamit Abdullahun, mu sikur të ishte dje! Atë ditë të largët të 28 nëntorit 1957, kur në dyqanin tonë të rrobaqepësisë, erdhi atdhetari Shaban Shala, dhe më urdhëroi: "çou". Vetëm disa metra larg dyqanit tonë ishte Klubi i emigrantëve shqiptar, allbanecave, siç e quanim atëherë. Pas një trokitjeje të Shabanit, derën na hapi një zgjatafell, me sy të vegjël të stërkuqur e zhbirues, i cili kundërmonte një erë të rëndë rakie. Në murin përballë më ra në sy fotogrfia e një plaku mjekërbardh dhe shqiponja e zezë dykrenare në fushën e kuqe. Shabani sikur e kuptoi habinë time, duke bërë me gisht drejt murit përballë, më tha: " Ky plaku mjekërbardh është Ismail Qemali, që më 28 Nëntor 1912 e ngriti flamurin në Vlorë, lart është flamuri ynë kombëtar, anash portreti i Skenderbegut, kurse këto fotografi janë të tre vëllezërve frashëri.
Ai që na hapi derën iu drejtua një çuni 15-16 vjeçarë, që më vonë mora vesh se quhej Hamit, me një zë të lartë e të vrazhdë, " Të thashë se nuk përshëndetet shqiponja ashtu, ajo është përshëndetje enveriste. Hamiti si për inat të tij, ngriti dorën e djathtë, duke e bërë grusht, dhe ia krisi me sa zë që pat, "Për atdhe me Tomën përpara". Toma ishte një emigrant nga Shqipëria.
Ky ishte takimi i parë me Hamit Abdullahun. Kjo ishte edhe hallka e parë që na lidhi - Shabani - Klubi i emigrantëve shqiptarë - Flamuri kombëtar - portreti i Skënderbeut - Ismail Qemal Vlora dhe vëllezërit Frashëri.
Hallka e dytë, ishte "Bagëti e bujqësia" e Naimit, prap përmes Shaban Shalës dhe Lahuta e Malcisë. Kësaj hallke i shtohet Radio Tirana dhe shumë libra të tjerë, si "Shota" e "Hasan Prishtina" të Ajet Haxhiut, "Tradhtia" e Kapllan Kallushit e shumë e shumë libra të tjerë të ndaluar, me përmbajtje "armiqësore" që Hamitit ia dërgonte një kosovar me emrin Mursel nga Tirana, përmes punëtorëve kosovarë që punonin në Zvicër e në Gjermani.

1967, dhjetë vjet më vonë

Hamiti dinte të thoshte vetëm "Jo ti, po unë!

Hallka e tretë, viti 1967, pikërisht më 16 dhjetor, kur treshi i formuar që në vitet e gjashtëdhjeta, nga mësuesi dhe atdhetari Shaban Shala, i përbër nga Rasim Maloku, nga Bradashi, Sali e Ismail Zhushi, nga Sveçla, të cilit më vonë iu kishin bashkangjitur Sali e Sylejman Babatinca, u shndërrua në një grup-organizatë unike. Në këtë grup, përveç të përmedurve banin pjesë mësuesi Hasan Shala, i vëllai i Shabanit, Xhafer Ejupi, arsimtar, Muharrem Restelica, postier, Abdullah Nishefci, rrobaqepës, e natyrisht Hamit Abdullahu që ishte njëri më aktiv, apo shtylla e Grupit. Verës së vitit 1968 këtij grupi iu bashkangjiten: Hakif Sheholli, mësues, Bahri Shabani, mësues, Skënder Hoxha, mësues, Shaqir Shala, mësues, Sabit Syla, student, dhe Xheladin Rekaliu, mësues, përmes të cilit Grupi i Podjevës u lidh me Grupin organizues të Prishtinës. Ky Grup në bashkëpunim me Grupin e Prishtinës organizoi demonstratat e 68-ës në Podjevë.
Hallka e katërt, hallka më e fortë, ishte ajo e 8 Nëntorit të vitit 1968, kur tha: "Jo ti po unë". Ishte fjala për leximin e tekstit të protestës në kundërmitingun që mendohej t'i kundëvihej mitingut të organizuar nga PKJ në Podjevë, më 8 nëntor 1968, me rastin e ditës së “çlirimit” të Llapit, e ku do të fliste dhëndri dhe megafoni i Serbisë, Ali Shukrija.
Një hallkë tjetër, hallka e fundit, që, përveç vdekjes, nuk pati forcë të na ndaj, e që e kishin prodhuar hallkat e përmendura, ishte ajo e lidhjes së miqësisë me dajat e mi e që unë isha bërë sebep, shkaktar i kësaj miqësie. Hamiti pati për bashkëshorte të bijën e dajës sim, Hanifen, e cila mbante emrin e nënës sime të ndjerë.

Hamitin të gjithë e nderonin, të gjithë i nderonte

Mungesën e shkollimit Hamitit ia kishte plotësuar edukata familjare, oda, kontakti me njerëz të profesioneve të ndryshme, e veçanërisht leximi sistematik i librit me përmbajtje atdhetare. Për t'u bërë atdhetar i mirë, thuhet, nuk duhet shkollë e madhe, mjafton vullneti, dëshira dhe guximi e që nuk i munguan Hamitit. Të gjithë myshterinjët i nderonte dhe të gjithë e nderonin, por ndaj ish të burgosurve politikë, atdhetarëve llapjanë, duke filluar nga Mulla Ramë Govori, nismëtarit të NDSH dhe ismail Ajetit-Bushit, të cilët ishin dënuar me pushkatim e burgim të gjatë, ndaj anëtarëve të Organizatës së atdhetarit Sabit Kapitit, si Nuhi Gashi, Xhafer Meta, Nexhmi Sejdiu, Ibrahim Demolli, etj, si dhe anëtarëve të LBSH-së të Adem Demaçit, Hazir Shala, Azem Beqiri, Zeqir Gërvalla etj, kishte një nderim të veçantë.
Të gjitha këto kishin ndikuar që të pajisej me virtyte, vlera e veti më të preferuara kombëtare siç janë: besa, nderi, burrëria e trimëria, por edhe me ato universiale: urtësia, dashuria, drejtësia...

Toska i llapit

Hamiti veçmas dallohej nga anëtarët e grupit me guximin, vendosmërinë, urtësi e gjindshmëri.
Guximin e tregonte duke u shoqëruar me ish të burgosurit politikë, me shpërndarjen e librit me përmbajtje atdhetare, për çka mund të "fitonte" disa vite burg. I pari ndër të parët e vuri në dyqan flamurin kombëtar dhe portretin e Skënderbeut. Që në vitet e pesëdhjeta i shkruajti Radio Prishtinës, "Përse nuk flisni gjuhën e Naimit, bilbilit të gjuhës shqipe". Natyrisht letra nuk u lexua, për çka ishte dërguar, në emisionin "Lexuesit na shkruajnë", por u përcoll atje ku përcillej çdo gjë e "dyshimtë e nacionaliste". Që atëherë u quajt toska i Llapit. Jo vetëm se pranoi që mbledhja e 24 nëntorit 1968, ku definitivisht u vendos të organizoheshin demonstratat e 27 nëntorit në Podjevë, të bëhet në shtëpinë e tij, por edhe mori pjesë në përgatitjen e parullave, dhe me Flamurin kombëtarë në dorë iu priu demonstratave, jo vetëm rrugëve të Podjevës por edhe atyre të Prishtinës.

Urtësia – gjindshmëria

Se vërtetë ishte i gjindshmëm tregon ideja e shpikjes së letrës anonime, të cilën organet e hetuesisë e kishin "ngrënë" siç thoshte shpesh e që ishte një ide shumë e qëlluar dhe e mençur. Ajo letër "shkëputi" lidhjen me mbledhjet e më parshme organizative, po ashtu edhe me Grupin organizues të Prishtinës dhe lehtësoi (vërtet rëndoi akuzën ndaj Hamitit) akuzën ndaj Adili Pirevës, Xheladin Rekaliut dhe Ilaz Pirevës, por edhe për të gjithë anëtarët e grupit të Podujevës ishte një lehtësim i madh, meqë ishte marrë si e vërtetë se ideja, që edhe në Podjevë të bëheshin demonstratat, kishte lindur nga kjo letër, dhe aty për aty.
Po si kishte lindur kjo ide? Vërtet prindërit na kishin mësuar të jemi të drejtë, të ndershëm dhe gjithmonë ta flitshim të vërtetën, vetëm të vërtetën, po të shkohej edhe koka, mirëpo jeta, përvoja, na impononte diçka tjetër. “Edhe në mbledhjen e 24 nëntorit lindi ideja e letrës anonime, por, derisa ngjitesha shkallëve për te hetuesi", tregonte Hamiti, mu kujtuan fjalët e “imamit” tonë, si e quanim Mulla Ramë Govorin, "armikun rreje, hedhja derisa s'ta ka hedhur ai, kështu na porosit edhe Kurani i madhërueshëm, ndaj të pabesit s'ka besë, thotë populli i ynë i mençur". Edhe tubimi në shtëpinë e tij kur u mbajt mbledhja vendimtare për organizimin e demonstratave, kinse për të përgëzuar hyrjen në shtëpi të re, ide shumë e qëlluar, po ashtu ishte ide e tij. Në asnjë ide, asnjë propozim nuk ngutej të jepte përgjigje. Mendonte, e peshonte mirë e mirë, andaj fliste. Më kujtohet një ditë, nuk di se cili nga anëtarët e grupit propozoi:, " të shkojmë kështu siç jemi të punojmë në ndërtimin e xhamisë së re, që ndërtohej ato ditë në Podjevë. Një tjetër tha "po, pse jo, kur dihet se këtu në Kosovë vetëm shqiptarët ndërtojnë xhamia, ndërsa tjetri tha: " Kurrsesi nuk vjen në konsiderim, derisa në shtetin amë po i rrënojnë kishat e xhamiat e ne këtu të ndërtojmë". Hamiti, pasi dëgjoi të gjithë tha ta pyesim njëherë imamin tonë (ishte fjala për Mulla Ramën) Ashtu edhe bëmë. Mulla Rama na u përgjigj shkurt: Xhaminë pa shybe do ta mbarojnë ata që e kanë nisur, e ju kryene atë shkollën që e keni nisur. (Ishte fjala për shkollën në Lupç që u nis dhe nuk përfundoi kurr. U pengua nga strukturat politike të asaj kohe, meqë nisiatorë ishin “nacionalistët” Adil dhe Ilaz Pireva, dy nga organizuesit kryesor të demonstratave të 68-shit).

1992, Tridhejtë e pesë vjet më vonë

Në verën e vitit 1992, i tregoj se jam duke u përpjekur të qes ne letër disa kujtime të 68-ës, shumë mirë po bëjshe, më tha. Po i them, por duhet të më ndihmoni edhe ti e shokët tjerë... Unë kam diçka të shënuar në një farë ditari, por ka qenë mirë të plotësohet edhe me kujtime të juaja. Po tha, më kujtohet fare mirë, si të ishte dje. Ka pasur një kujtesë vërtetë të fortë.
Më kujtohet tha, "Shumica me ata që kam biseduar, para demonstratave, më janë përgjegjur pozitivisht. Disa disi ishin indiferent, sikur të mos kishte të bënte fare me ta, disa ishin tepër rezervë, as për as kundër, e një pjesë besa edhe haptas ishin kundër, por nuk kisha dashur t'u përmenden emrat pas kaç vjetësh. Pra shumica deklaroheshin për dhe me një "bravo ju qoftë" dhe duke shtuar "Po ku ishit më heret?! Njëri mu përgjegj Shumë mirë e paskeni menduar, por… e di si i kam punët, sa fëmijë kam?!. Një tjetër, "Fortë mirë, por a i keni menduar pasojat?!, N.N "Kurrsesi nuk vjen në konsiderim, paj kurrë nuk i kemi pasur punët më mirë, me këtë do të na i prishni punët, po kush ua futi në kokë se?! Një tjetër i kishte thënë "Hajt more ti rruaj lesh e ai tjetri le të arrnojë pantolla”.
Gjatë demonstratave:
E di se shumë prej politikaëve nuk na kanë dashur por as nuk na kanë urrejtur. Më duket se më shumë u pëlqente se sa ishin kundër, kjo fare lehtë vërehej në sjelljet e tyre, se si gjithnjë më dukej na shikonin me një simpati, kështu më dukej atëher e kështu mendoj edhe sot, thoshte Hamiti.
“Gjithnjë e kam parasyshë Ramush Ramën, kryetar i komunës së Podjevës, edhe pse mundohej të tregohej shumë i ashpër, unë disi vëreja njëfar nënqeshjeje në fytyrën e tij, dhe më dukej sikur na thoshte, “Grahni ju se shumë mirë e keni nisur veç mos e teproni, unë po bëj punën time e ju bëni t’juajen”. Ia përkujtoj një mbrëmje në korzën e Pdjeves, derisa shëtitnim, ishim 10-12 veta me koka të qethura, një bashkëvendas i tij, kishte thënë: . “I sheh këta, pa flokë, me koka të qethura? Unë do t’ua hiqesha kokat, jo flokët! Në vend të flokëve do t’ua preja kokat! “Po, po, por ai ishte një kurkushi, edhe pse më vonë pati marrë funksione të larta në komunë, kam një bindje se asnjëri nga udhëheqësit komunal nuk do të mendonte kështu”, përfundoi Hamiti, atë ditë korriku 1992. Më dukej se kishte të drejtë. Sa kishte të drejtë e ilustron edhe ky rast:
Gjatë viteve të 70-ta, për çdo ditë, udhëtoja me veturë për në Prishtinë. Një mengjes vjeshte, heret, Ndue Selmani, më bëri me shenjë me dorë që të ndalem. Edhe atëherë edhe sot mendoj se nuk më kishte parë mirë, ishte një mëngjes i ftohtë, xhëmat e veturës ishin mjegulluar, se përndryshe nuk do të hipte në një veturë me mua. Po sa e kalova urën mbi mbi lumin Llap, takoi Hamitin.( Në vitet e 70-ta Hamiti punonte në Lluzhan), E ndala veturën dhe ia hapi derën e prapme. Hyn duke thënë një mirëmengjesi. Vetëm pasi ulet vëren bashkëudhëtarin tjetër. Të kishte qenë ndonjë tjetër, në vend të Hamitit me siguri do të befasohej, ndoshta edhe do të reagonte në njëfarë mënyre, por Hamiti ishte Hamit, e të tillë ka pasur pak në Llap. Asnjë fjalë, që të tre heshtnim, dhe që të tre, isha i sigurtë, mendonim të njëten gjë. Vitet 68 e 69, demonstratat dhe dënimet, Ndue Selmani, kishte qenë kryetar Gjykatës në Podjevë dhe ai i kishte dënuar Hamitin, (më së rëndi), Hakifin dhe Sabitin. Kështu kaluam, plotësisht heshtje, gjer në Lluzhan. Shtiheshim se po dëgjonim radio Prishtinën. Isha i sigurtë se asnjëri nuk e dëgjonim, por secili e mendonte të njëjtën ngjarje por nga këndi i vetë. Vetëm pasi zbriti Hamiti, Ndue ia zgjidhi grykën thesit. Thën të drejtën më befasoi. Edhe se si ia filloi të flasë, gjë që nuk e prisnja fare, por edhe më shumë për atë që tha. E filloi kështu: “ E di se nuk do të më besosh, por edhe ti edhe unë e dimë se nuk kam kurrfarë nevoje të të arsyetohem. Edhe atëherë edhe sot mendoj se e kanë patur gabim. Më janë dhimbsur mu si djemt e mi!!! Edhe Hamiti edhe ai Sheholli, por më së shumti ai studenti, (ishte fjala për Sabiti Sylen). Filloi të arsyetohej, nuk e dija përse, as sot nuk e kam të qartë, përse dhe çka i duhej ajo. Ndue Selmani sa di kishte ardhur në Podjevë kah fundi i viteve te 50 apo në fillim të viteve 60-ta. Një kohë kishte kryer funksionin e sekretarit të komunës. E tregonin shumë të rrebtë e të disiplinuar, sidomos në familje. Ndoshta ishte familja e vetme shqiptare jomyslimane në Podjevë. E tregonin si gjëja komunist me bindje shumë të forta marksiste-leniniste. Sikur të kisha lexuar që atëherë kujtimet e Bashkim Shehut, për të atin, Mehmet Shehun, me siguri do t’I thoja “Po, po, të besojë, dhe nuk ke fare nevojë të arsyetohesh, se ju komunistët, për yllin komunist, jeni në gjendje të vritni çdo gjë edhe kombëtaren edhe njerëzoren, ashtu siç jeni në gjendje të mos mendoni fare me kokat e juaja të trullosura nga propoganda sllavokomuniste.

1994, vetëm pak ditë, para se të vdiste (Herën e fundit e kam parë 7-8 ditë para se të vdiste)

Ku ishim dihet, ku jemi po shihet, e ardhmja do të jetë jona, shpejtë do të vërtetohet

Diku kah gjysma e korrikut 1996, dëgjova se, për vikend, kishte shkuar në shtëpi, dhe meqë në spital nuk e vizitoja!... Shkova për Podjevë me qëllim që ta vizitojë. (As që më shkonte mendja se ky ishte takimi i fundit me mikun dhe shokun më të ngushtë të jetës sime, edhe pse e dinim deri diku se nuk e kishte të gjatë, prap se prap as ne shokët e tij, as familja e ngushtë nuk i kishim humbur krejtësisht shpresat, besonim dhe shpresonim në të pamundshmen ashtu siç dëshironim).
Kemi zhvilluar një bisedë sikur, edhe ai edhe unë ta kishim të dijshme se ky ishte takimi i fundit. Shpesh më kujtohet ky takim. Çfarë misterie, çfarë prandjenjash ishin ato? E filluam me Klubin e emigrantëve shqiptarë, aty ku edhe ishte bërë takimi ynë i parë, e vazhduam me odën e Bajram Babatincës... Vërtetë ka pasur një kujtesë shumë të fortë, përkundër gjithë asaj sëmundjeje të rëndë, për kundër dobësimit të shëndetit, pamja e syve iu kishte dobësuar shumë, për çydi mendjen e kishte shumë të kthjelltë! Se si iu kujtua një natë, diku në vitet e fundit të pesëdhjetave, në odën e të të përmedurëve. “Kishim fjetur. Diku pas mesnate na e nxorri gjumin një trokitje e derës së oborrit, doli Syla, i biri i Bajramit, dhe ia çeli derën mysafirit të paftuar. Ne dëgjuam një zë paksa të shterrur që i drejtohej Sylës, “Shko thirrma baben se dua t’i kërkoj falje” Ç’ishte kjo falje?. Kush ishte ky? Më vonë kuptuam se ishte fjala për një emigrant nga Shqipëria që ishte vendosur te një serb, fqinj i babatincëve. Më kujtohej vetëm emri, quhej Frrok. Kishte pasur për detyrë të spiunojë të gjithë babatincët, veçmas odën e Bajramit. Ky Frroku, siç kuptuam më vonë qenka ai që kishte sjellë “Lahuten e malcisë”. I paftuari në këtë mesnatë ishte i dehur. Kishte ardhur t’I kërkojë zotit të odës falje se ai paska pasur një detyrë shumë të rëndë nga udbeja jugosllave, e që nuk paska pasur qare pa e pranuar. Tash në këtë mesnate kishte vendosur t’I tregonte të gjitha ato që sonte nuk e lenin te qetë! Dëgjoheshin fjalët : u jamë i poshtër, i poshtër jam xha Bajram, spiu unë jamë, unë dua ta vras veten, dua ta laj poshtërsinë time, betohej se kurrë nuk do të bënte atë që kishte bërë një tjetri, cili ishte ky tjetri?. Pastaj mësuam se ai kishte kaluar kufirin për çdo javë ishte i porositur se ç’duhej të bënte, derisa përgatitej për të kaluar në perendim. Më ka mbetur në kujtesë disa fjalë që ia kishtet thënë Bajramit. “Unë jamë bushtër që ha këlyshët e vet, unë s’jam njeri dhe i mëshonte kokës... “.

1999, 42, vjet më vonë (6 prill ’99, Bllacë – Kufiri Shqiptaro-Shqiptar)

Hamiti nga natyra ka qenë shumë optimist. Kurrë, për asnjë moment nuk ka dyshuar në lirinë e Kosovës, shpesh e përsëriste, fare nuk është e rëndësishme se e presim apo nuk e presim, meqë ajo është e sigurtë, ajo do të vijë o me ne o pa ne. Të gjitha këto m’u kajtuan më gjashtë prill të vitit 1999, rreth orës 14, momenti-më i rëndë në jetën time. Isha në prag të çmendurisë. Natën e 5 prillit 1999, m’u shfaq në ëndërr Hamiti, Xheladin Rekaliu, që kishte vdekur pak ditë më parë si dhe gjyshi, Behram Nishefci, eshtërat e të cilit kishin mbetur atje diku për ku isha nisur unë si edhe dhjetra mijë shqiptarë të tjerë. Tërë ditën, për asnjë moment, nuk munda t’i largoj nga mendja. Sikur më thoshin: “Ku po shkon!!!??? Ku po e le Kosovën??? Vetëm një gjë isha në gjendje ta mendoja, vetëm aty më rrinte mendja. A thua çfarë mbiemri do të kenë fëmijët dhe nipat e mbesat e mi? Besiani, Besiana, Rroni, Vendona, Zgjimi, dhe dy të tjerë që pritnin ardhjen në këtë fundshekulli, i cili kishte filluar dhe po përfundonte me përmbytjen e shqiptarëve, mu su populli i shenjtë Biblik!!! Do ta ruanin si kujtim, për mallë të vendlindjes mbiemrin Ballofci, Podjeva, Llapi, Prishtina, apo Kosova?, ashtu siç e kishte barrtur dhe ruajtur, stërgjyshi im mbiemrin-Nishefci, nga një fshat afër Nishit. Thonë se historia nuk përsëritet. S’qenka e vërtetë… “Gjithçka përsëritet... Ajo që u bë një herë do të përsëritet, ajo që u krye një herë do të kryhet përsëri” thotë Predikuesi. (Kohelet:1/2-9.) O Zot mund të jenë të vërteta këto thënia filozofike të Koheletit?! Mund të përsëritet pikërisht kështu edhe ajo që na kishte ndodhur në shekullin e kaluar ne shqiptarëve?!. Jo, Jo, dhe Jo, më thotë një zë nga thellësia e shpirtit dhe se si më vijnë në kokë fjalët e Mulla Ramë Govorit: Ai që nuk beson se ne shqiptarët nuk do të fitojmë është rrezik se do ta humb edhe imamin (Besimin).
&. Edhe sot në këtë 40-vjetor të demonstrative të vitit 1968 sa herë që kaloj aty pranë librarisë "Rilindja" në Podujevë, vizavijë parkut të qytetit, ku kemi kaluar kohën më të mirë të rinisë së hershme, më bëhet sikur e shoh Hamit Abdullahun.

Hamiti sëmundja, (Sa për fund)

Hamiti pati një sëmundje të rëndë e të gjatë. Ishte një sëmundje e pashërueshme.Të gjthë e dinim se nuk e kishte të largët vdekjen. Nuk e di ishte i vetëdijshëm për smundje çfare e kishte apo shtihej gjëja nuk e dinte. Mendoj se kjo e fundit duhet të jetë më afër së vërtetës. Kurrë nuk biseduam për sëmundjen e tij edhe pse e dinim së nuk kishte ilaç. Asnjë herë nuk e pata vizituar në spital, frikësohesha se nuk do të gjej forca të qëndroja indiferent...
"Nuk turpërohem për asgjë që kam bërë, më tha vetëm disa ditë para se të vdiste, turpërohem për atë që është dashur e ndoshta me një përpjekje më të madhe, ka mundur të bëhet... Kemi mundur të bëjmë edhe më shumë, edhe para edhe pas 68-ës. Mendoj se ato demonstratat e 8 nëntorit, apo kundërmitingu i Ali Shukrisë është dashur të bëhet, natyrisht edhe ato të 27 nëntorit nuk është dashur të lihen
Hamiti kudo shquhej për stoicizëm. Edhe shokët e burgut, edhe motrat medicinale që u kujdesën për të në spital të Prishtinës, edhe e shoqja, që nuk iu nda për asnjë çastë gjer në vdekje, tregojnë se Hamiti kurr nuk u dëgjua të ankohej, as në skamje, as në torturat e udbashëve, as në sëmundje që e pati shumë të gjatë e shumë të rëndë.
I tillë ishte Hamiti, dhe mu ashtu siç ishte, siç jetoi i qetë e mu si një babaxhan, ashtu edhe një ditë korriku të nxehtë, të vitit 1996, rreth orës 14, ditë e shtunë, e dha shpirtin pa u dëgjua asnjë gjëmë dhe pa dhënë asnjë shenjë se po shkon në amshim të përhershëm.
Është thënë se Perëndia zgjodhi njerëz të thjeshtë e pa shkollë dhe pa influencë, vetëm e vetëm për të poshtëruar filozofët dhe njerëzit e mëdhenjë e të shquar, ndërsa ne do të shtonim se Perendia, në vitet e 60-ta, zgjodhi pikërishtë Hamit Abdullahun për të poshtëruar disa intelektualë dhe politikanë llapjanë, ashtu siç zgjodhi në vitet e 90-ta, ushtarët e UÇK-së, për të poshtëruar politikën dhjetëvjeçare të nënshtrimit.
Edhe sot, (tetor 2008), sahere që kaloj aty, pran librarisë “Rilindja”, vizavi parkut të qytetit, ku kemi kaluar kohën më të mirë të rinisë së hershme, më bëhet sikur e shoh duke ecur rrugëve të Podjevës mu si një babaxhan, që të lënte përshtypjen sikur kurrë nuk i bëhej vonë, edhe në të ecur edhe në të folur... Kur kisha lexuar diku biografinë për Mark Tuenin, se si përshkruhej mënyra e të folurit që në fillim shkatonte të qeshur... por kur dëgjoje më me vëmendje si rrëfente ato që kishte lexuar, të dukej e çuditshme por edhe zbavitëse, joshës e simpatik me çka edhe ashtu të shtonte e impononte një nderim të domosdoshëm... Më bëhej se ata rreshta ishin shkruar për Hamitin. Duke vështruar se si (punonte) ushtronte zejën e berberit të dukej se s’ka kurrfarë interesi për punë e as për para... Kisha vërejtur se tek zejtarët e vjetër sikur nuk punohej, nuk kishte etje, vetëm për para....

Dha m shumë se sa pati mundësi
Mori më pak se sa meritoi-duhej

Edhe njëher, edhe shumëherë, lavdi të qoftë edhe për atë që bëre por edhe për atë që deshe ta bëshë Hamit Abdullahu!
FUND
Abdullah Nishefci, Prishtinë – Shkup – Prishtinë, qershor “99, (Nxjerr nga disa kujtime për shokët që nuk janë më në mesin e të gjallëve)

Andi Ballshi · 21-03-2010, 17:04

SI E NJOHA HAMIT ABDULLAHUN? (Kujtime)

Shkruan Abdullah Nishefci - Me rastin e 40-vjetorit të organizimit të demonstratve në Podjevë

Jo vetëm atyre që ranë në ballë por edhe atyre që vdiqën me mallë, pa e pritur pavarësinë e Kosovës

Viti 57 (Hallka e parë dhe Hallka e dytë)

Për Hamit Abdullahun, ata që nuk e kanë njohur, ashtu siç e kemi njohur ne shokët e tij, mund të thuhet se është lehtë të flitet, të shkruhet, të lavdërohet ose të kritikohet, të nënvlerësohet ose të mbivlerësohet. Lehtë është të shkruhet se Hamiti lindi më 26.09.1941, në Bradash të Podjevës, tash Bardhosh të Besianës; se Hamiti, në pamundësi për të vazhduar shkollimin, qe detyruar, që në moshën 12-13 vjeçare, të fillojë zejen e berberit, dhe se vërtetë u bë mjeshtër i zanatit të vet; se Hamiti pati shumë shokë e shumë mushtërinj nga të gjitha kategoritë e popullatës llapjane, që nga bujku e punëtori i thjeshtë e gjer te profesori e doktori i shkencave; se Hamiti, jo vetëm se ishte lexues i flakët i librit me përmbajtje atëdhetare, por ishte edhe shpërndas i tij; se Hamiti ishte, jo vetëm organizues i demonstratave të 68-ës në Podjevë por edhe flamurtar i tyre rrugëve të qytetit të Podjevës, madje edhe rrugëve të Prishtinës; se Hamit, pëveç gjykimit dhe dënimt, për vepër penale, si organizues i demonstratave të 27 Nëntorit 1968, që u dënua me 16 muaj burgim, ai u dënua edhe dy herë të tjera, njëher për tentim të shënimit të përvjetorit të demonstratave “68, dhe herën tjetër për kinse kishte sulmuar N.N., një provokator; se Hamiti burgimin e vuajti në burgun e Prishtinës dhe të Nishit; dhe se Hamiti ishte i martuar dhe la Dritonin dhe tri vajza, Vlorën, Shqipen e Meritën dhe kurrfarë pasurie tjetër, përveç një kasollë, në të cilën jetoi dhe vdiq, dhe një shtëpi të nisur e të lënë përgjysmë, ashtu siç mbeti përgjysmë edhe vepra e tij e nisur gati para një gjysmë shekulli.
Por, ne shokët e tij, që e kemi njohur më për së afërmi, veçmas unë, dhe jo vetëm për pak ditë, për pak javë e për pak muaj por me vite të tëra, gati për një gjysmë shekulli, e kam vështirë, të flas dhe të shkruaj për Hamitin.
E kam vështirë, vërtet tepër vështirë, meqë, në rradhë të parë, më pengon mallëngjimi e më mungon përvoja e zotësia për të qitur në letër atë që ndien zemra e mendon truri. Është thënë se sado të zonja të jenë fjalët, ato nuk janë në gjendje të shprehin atë që ndien zemra e shpirti i njeriut. Hamitin nuk e kisha vetëm shok, as vetëm mik e as vetëm koleg, atë e kisha më shumë se shok, më shumë se mik të shpirtit e të zemrës.
Ka kaluar, siç thamë më lart, gati një gjysmë shekulli, kurse truri im e rikujton, takimin e parë me Hamit Abdullahun, mu sikur të ishte dje! Atë ditë të largët të 28 nëntorit 1957, kur në dyqanin tonë të rrobaqepësisë, erdhi atdhetari Shaban Shala, dhe më urdhëroi: "çou". Vetëm disa metra larg dyqanit tonë ishte Klubi i emigrantëve shqiptar, allbanecave, siç e quanim atëherë. Pas një trokitjeje të Shabanit, derën na hapi një zgjatafell, me sy të vegjël të stërkuqur e zhbirues, i cili kundërmonte një erë të rëndë rakie. Në murin përballë më ra në sy fotogrfia e një plaku mjekërbardh dhe shqiponja e zezë dykrenare në fushën e kuqe. Shabani sikur e kuptoi habinë time, duke bërë me gisht drejt murit përballë, më tha: " Ky plaku mjekërbardh është Ismail Qemali, që më 28 Nëntor 1912 e ngriti flamurin në Vlorë, lart është flamuri ynë kombëtar, anash portreti i Skenderbegut, kurse këto fotografi janë të tre vëllezërve frashëri.
Ai që na hapi derën iu drejtua një çuni 15-16 vjeçarë, që më vonë mora vesh se quhej Hamit, me një zë të lartë e të vrazhdë, " Të thashë se nuk përshëndetet shqiponja ashtu, ajo është përshëndetje enveriste. Hamiti si për inat të tij, ngriti dorën e djathtë, duke e bërë grusht, dhe ia krisi me sa zë që pat, "Për atdhe me Tomën përpara". Toma ishte një emigrant nga Shqipëria.
Ky ishte takimi i parë me Hamit Abdullahun. Kjo ishte edhe hallka e parë që na lidhi - Shabani - Klubi i emigrantëve shqiptarë - Flamuri kombëtar - portreti i Skënderbeut - Ismail Qemal Vlora dhe vëllezërit Frashëri.
Hallka e dytë, ishte "Bagëti e bujqësia" e Naimit, prap përmes Shaban Shalës dhe Lahuta e Malcisë. Kësaj hallke i shtohet Radio Tirana dhe shumë libra të tjerë, si "Shota" e "Hasan Prishtina" të Ajet Haxhiut, "Tradhtia" e Kapllan Kallushit e shumë e shumë libra të tjerë të ndaluar, me përmbajtje "armiqësore" që Hamitit ia dërgonte një kosovar me emrin Mursel nga Tirana, përmes punëtorëve kosovarë që punonin në Zvicër e në Gjermani.

1967, dhjetë vjet më vonë

Hamiti dinte të thoshte vetëm "Jo ti, po unë!

Hallka e tretë, viti 1967, pikërisht më 16 dhjetor, kur treshi i formuar që në vitet e gjashtëdhjeta, nga mësuesi dhe atdhetari Shaban Shala, i përbër nga Rasim Maloku, nga Bradashi, Sali e Ismail Zhushi, nga Sveçla, të cilit më vonë iu kishin bashkangjitur Sali e Sylejman Babatinca, u shndërrua në një grup-organizatë unike. Në këtë grup, përveç të përmedurve banin pjesë mësuesi Hasan Shala, i vëllai i Shabanit, Xhafer Ejupi, arsimtar, Muharrem Restelica, postier, Abdullah Nishefci, rrobaqepës, e natyrisht Hamit Abdullahu që ishte njëri më aktiv, apo shtylla e Grupit. Verës së vitit 1968 këtij grupi iu bashkangjiten: Hakif Sheholli, mësues, Bahri Shabani, mësues, Skënder Hoxha, mësues, Shaqir Shala, mësues, Sabit Syla, student, dhe Xheladin Rekaliu, mësues, përmes të cilit Grupi i Podjevës u lidh me Grupin organizues të Prishtinës. Ky Grup në bashkëpunim me Grupin e Prishtinës organizoi demonstratat e 68-ës në Podjevë.
Hallka e katërt, hallka më e fortë, ishte ajo e 8 Nëntorit të vitit 1968, kur tha: "Jo ti po unë". Ishte fjala për leximin e tekstit të protestës në kundërmitingun që mendohej t'i kundëvihej mitingut të organizuar nga PKJ në Podjevë, më 8 nëntor 1968, me rastin e ditës së “çlirimit” të Llapit, e ku do të fliste dhëndri dhe megafoni i Serbisë, Ali Shukrija.
Një hallkë tjetër, hallka e fundit, që, përveç vdekjes, nuk pati forcë të na ndaj, e që e kishin prodhuar hallkat e përmendura, ishte ajo e lidhjes së miqësisë me dajat e mi e që unë isha bërë sebep, shkaktar i kësaj miqësie. Hamiti pati për bashkëshorte të bijën e dajës sim, Hanifen, e cila mbante emrin e nënës sime të ndjerë.

Hamitin të gjithë e nderonin, të gjithë i nderonte

Mungesën e shkollimit Hamitit ia kishte plotësuar edukata familjare, oda, kontakti me njerëz të profesioneve të ndryshme, e veçanërisht leximi sistematik i librit me përmbajtje atdhetare. Për t'u bërë atdhetar i mirë, thuhet, nuk duhet shkollë e madhe, mjafton vullneti, dëshira dhe guximi e që nuk i munguan Hamitit. Të gjithë myshterinjët i nderonte dhe të gjithë e nderonin, por ndaj ish të burgosurve politikë, atdhetarëve llapjanë, duke filluar nga Mulla Ramë Govori, nismëtarit të NDSH dhe ismail Ajetit-Bushit, të cilët ishin dënuar me pushkatim e burgim të gjatë, ndaj anëtarëve të Organizatës së atdhetarit Sabit Kapitit, si Nuhi Gashi, Xhafer Meta, Nexhmi Sejdiu, Ibrahim Demolli, etj, si dhe anëtarëve të LBSH-së të Adem Demaçit, Hazir Shala, Azem Beqiri, Zeqir Gërvalla etj, kishte një nderim të veçantë.
Të gjitha këto kishin ndikuar që të pajisej me virtyte, vlera e veti më të preferuara kombëtare siç janë: besa, nderi, burrëria e trimëria, por edhe me ato universiale: urtësia, dashuria, drejtësia...

Toska i llapit

Hamiti veçmas dallohej nga anëtarët e grupit me guximin, vendosmërinë, urtësi e gjindshmëri.
Guximin e tregonte duke u shoqëruar me ish të burgosurit politikë, me shpërndarjen e librit me përmbajtje atdhetare, për çka mund të "fitonte" disa vite burg. I pari ndër të parët e vuri në dyqan flamurin kombëtar dhe portretin e Skënderbeut. Që në vitet e pesëdhjeta i shkruajti Radio Prishtinës, "Përse nuk flisni gjuhën e Naimit, bilbilit të gjuhës shqipe". Natyrisht letra nuk u lexua, për çka ishte dërguar, në emisionin "Lexuesit na shkruajnë", por u përcoll atje ku përcillej çdo gjë e "dyshimtë e nacionaliste". Që atëherë u quajt toska i Llapit. Jo vetëm se pranoi që mbledhja e 24 nëntorit 1968, ku definitivisht u vendos të organizoheshin demonstratat e 27 nëntorit në Podjevë, të bëhet në shtëpinë e tij, por edhe mori pjesë në përgatitjen e parullave, dhe me Flamurin kombëtarë në dorë iu priu demonstratave, jo vetëm rrugëve të Podjevës por edhe atyre të Prishtinës.

Urtësia – gjindshmëria

Se vërtetë ishte i gjindshmëm tregon ideja e shpikjes së letrës anonime, të cilën organet e hetuesisë e kishin "ngrënë" siç thoshte shpesh e që ishte një ide shumë e qëlluar dhe e mençur. Ajo letër "shkëputi" lidhjen me mbledhjet e më parshme organizative, po ashtu edhe me Grupin organizues të Prishtinës dhe lehtësoi (vërtet rëndoi akuzën ndaj Hamitit) akuzën ndaj Adili Pirevës, Xheladin Rekaliut dhe Ilaz Pirevës, por edhe për të gjithë anëtarët e grupit të Podujevës ishte një lehtësim i madh, meqë ishte marrë si e vërtetë se ideja, që edhe në Podjevë të bëheshin demonstratat, kishte lindur nga kjo letër, dhe aty për aty.
Po si kishte lindur kjo ide? Vërtet prindërit na kishin mësuar të jemi të drejtë, të ndershëm dhe gjithmonë ta flitshim të vërtetën, vetëm të vërtetën, po të shkohej edhe koka, mirëpo jeta, përvoja, na impononte diçka tjetër. “Edhe në mbledhjen e 24 nëntorit lindi ideja e letrës anonime, por, derisa ngjitesha shkallëve për te hetuesi", tregonte Hamiti, mu kujtuan fjalët e “imamit” tonë, si e quanim Mulla Ramë Govorin, "armikun rreje, hedhja derisa s'ta ka hedhur ai, kështu na porosit edhe Kurani i madhërueshëm, ndaj të pabesit s'ka besë, thotë populli i ynë i mençur". Edhe tubimi në shtëpinë e tij kur u mbajt mbledhja vendimtare për organizimin e demonstratave, kinse për të përgëzuar hyrjen në shtëpi të re, ide shumë e qëlluar, po ashtu ishte ide e tij. Në asnjë ide, asnjë propozim nuk ngutej të jepte përgjigje. Mendonte, e peshonte mirë e mirë, andaj fliste. Më kujtohet një ditë, nuk di se cili nga anëtarët e grupit propozoi:, " të shkojmë kështu siç jemi të punojmë në ndërtimin e xhamisë së re, që ndërtohej ato ditë në Podjevë. Një tjetër tha "po, pse jo, kur dihet se këtu në Kosovë vetëm shqiptarët ndërtojnë xhamia, ndërsa tjetri tha: " Kurrsesi nuk vjen në konsiderim, derisa në shtetin amë po i rrënojnë kishat e xhamiat e ne këtu të ndërtojmë". Hamiti, pasi dëgjoi të gjithë tha ta pyesim njëherë imamin tonë (ishte fjala për Mulla Ramën) Ashtu edhe bëmë. Mulla Rama na u përgjigj shkurt: Xhaminë pa shybe do ta mbarojnë ata që e kanë nisur, e ju kryene atë shkollën që e keni nisur. (Ishte fjala për shkollën në Lupç që u nis dhe nuk përfundoi kurr. U pengua nga strukturat politike të asaj kohe, meqë nisiatorë ishin “nacionalistët” Adil dhe Ilaz Pireva, dy nga organizuesit kryesor të demonstratave të 68-shit).

1992, Tridhejtë e pesë vjet më vonë

Në verën e vitit 1992, i tregoj se jam duke u përpjekur të qes ne letër disa kujtime të 68-ës, shumë mirë po bëjshe, më tha. Po i them, por duhet të më ndihmoni edhe ti e shokët tjerë... Unë kam diçka të shënuar në një farë ditari, por ka qenë mirë të plotësohet edhe me kujtime të juaja. Po tha, më kujtohet fare mirë, si të ishte dje. Ka pasur një kujtesë vërtetë të fortë.
Më kujtohet tha, "Shumica me ata që kam biseduar, para demonstratave, më janë përgjegjur pozitivisht. Disa disi ishin indiferent, sikur të mos kishte të bënte fare me ta, disa ishin tepër rezervë, as për as kundër, e një pjesë besa edhe haptas ishin kundër, por nuk kisha dashur t'u përmenden emrat pas kaç vjetësh. Pra shumica deklaroheshin për dhe me një "bravo ju qoftë" dhe duke shtuar "Po ku ishit më heret?! Njëri mu përgjegj Shumë mirë e paskeni menduar, por… e di si i kam punët, sa fëmijë kam?!. Një tjetër, "Fortë mirë, por a i keni menduar pasojat?!, N.N "Kurrsesi nuk vjen në konsiderim, paj kurrë nuk i kemi pasur punët më mirë, me këtë do të na i prishni punët, po kush ua futi në kokë se?! Një tjetër i kishte thënë "Hajt more ti rruaj lesh e ai tjetri le të arrnojë pantolla”.
Gjatë demonstratave:
E di se shumë prej politikaëve nuk na kanë dashur por as nuk na kanë urrejtur. Më duket se më shumë u pëlqente se sa ishin kundër, kjo fare lehtë vërehej në sjelljet e tyre, se si gjithnjë më dukej na shikonin me një simpati, kështu më dukej atëher e kështu mendoj edhe sot, thoshte Hamiti.
“Gjithnjë e kam parasyshë Ramush Ramën, kryetar i komunës së Podjevës, edhe pse mundohej të tregohej shumë i ashpër, unë disi vëreja njëfar nënqeshjeje në fytyrën e tij, dhe më dukej sikur na thoshte, “Grahni ju se shumë mirë e keni nisur veç mos e teproni, unë po bëj punën time e ju bëni t’juajen”. Ia përkujtoj një mbrëmje në korzën e Pdjeves, derisa shëtitnim, ishim 10-12 veta me koka të qethura, një bashkëvendas i tij, kishte thënë: . “I sheh këta, pa flokë, me koka të qethura? Unë do t’ua hiqesha kokat, jo flokët! Në vend të flokëve do t’ua preja kokat! “Po, po, por ai ishte një kurkushi, edhe pse më vonë pati marrë funksione të larta në komunë, kam një bindje se asnjëri nga udhëheqësit komunal nuk do të mendonte kështu”, përfundoi Hamiti, atë ditë korriku 1992. Më dukej se kishte të drejtë. Sa kishte të drejtë e ilustron edhe ky rast:
Gjatë viteve të 70-ta, për çdo ditë, udhëtoja me veturë për në Prishtinë. Një mengjes vjeshte, heret, Ndue Selmani, më bëri me shenjë me dorë që të ndalem. Edhe atëherë edhe sot mendoj se nuk më kishte parë mirë, ishte një mëngjes i ftohtë, xhëmat e veturës ishin mjegulluar, se përndryshe nuk do të hipte në një veturë me mua. Po sa e kalova urën mbi mbi lumin Llap, takoi Hamitin.( Në vitet e 70-ta Hamiti punonte në Lluzhan), E ndala veturën dhe ia hapi derën e prapme. Hyn duke thënë një mirëmengjesi. Vetëm pasi ulet vëren bashkëudhëtarin tjetër. Të kishte qenë ndonjë tjetër, në vend të Hamitit me siguri do të befasohej, ndoshta edhe do të reagonte në njëfarë mënyre, por Hamiti ishte Hamit, e të tillë ka pasur pak në Llap. Asnjë fjalë, që të tre heshtnim, dhe që të tre, isha i sigurtë, mendonim të njëten gjë. Vitet 68 e 69, demonstratat dhe dënimet, Ndue Selmani, kishte qenë kryetar Gjykatës në Podjevë dhe ai i kishte dënuar Hamitin, (më së rëndi), Hakifin dhe Sabitin. Kështu kaluam, plotësisht heshtje, gjer në Lluzhan. Shtiheshim se po dëgjonim radio Prishtinën. Isha i sigurtë se asnjëri nuk e dëgjonim, por secili e mendonte të njëjtën ngjarje por nga këndi i vetë. Vetëm pasi zbriti Hamiti, Ndue ia zgjidhi grykën thesit. Thën të drejtën më befasoi. Edhe se si ia filloi të flasë, gjë që nuk e prisnja fare, por edhe më shumë për atë që tha. E filloi kështu: “ E di se nuk do të më besosh, por edhe ti edhe unë e dimë se nuk kam kurrfarë nevoje të të arsyetohem. Edhe atëherë edhe sot mendoj se e kanë patur gabim. Më janë dhimbsur mu si djemt e mi!!! Edhe Hamiti edhe ai Sheholli, por më së shumti ai studenti, (ishte fjala për Sabiti Sylen). Filloi të arsyetohej, nuk e dija përse, as sot nuk e kam të qartë, përse dhe çka i duhej ajo. Ndue Selmani sa di kishte ardhur në Podjevë kah fundi i viteve te 50 apo në fillim të viteve 60-ta. Një kohë kishte kryer funksionin e sekretarit të komunës. E tregonin shumë të rrebtë e të disiplinuar, sidomos në familje. Ndoshta ishte familja e vetme shqiptare jomyslimane në Podjevë. E tregonin si gjëja komunist me bindje shumë të forta marksiste-leniniste. Sikur të kisha lexuar që atëherë kujtimet e Bashkim Shehut, për të atin, Mehmet Shehun, me siguri do t’I thoja “Po, po, të besojë, dhe nuk ke fare nevojë të arsyetohesh, se ju komunistët, për yllin komunist, jeni në gjendje të vritni çdo gjë edhe kombëtaren edhe njerëzoren, ashtu siç jeni në gjendje të mos mendoni fare me kokat e juaja të trullosura nga propoganda sllavokomuniste.

1994, vetëm pak ditë, para se të vdiste (Herën e fundit e kam parë 7-8 ditë para se të vdiste)

Ku ishim dihet, ku jemi po shihet, e ardhmja do të jetë jona, shpejtë do të vërtetohet

Diku kah gjysma e korrikut 1996, dëgjova se, për vikend, kishte shkuar në shtëpi, dhe meqë në spital nuk e vizitoja!... Shkova për Podjevë me qëllim që ta vizitojë. (As që më shkonte mendja se ky ishte takimi i fundit me mikun dhe shokun më të ngushtë të jetës sime, edhe pse e dinim deri diku se nuk e kishte të gjatë, prap se prap as ne shokët e tij, as familja e ngushtë nuk i kishim humbur krejtësisht shpresat, besonim dhe shpresonim në të pamundshmen ashtu siç dëshironim).
Kemi zhvilluar një bisedë sikur, edhe ai edhe unë ta kishim të dijshme se ky ishte takimi i fundit. Shpesh më kujtohet ky takim. Çfarë misterie, çfarë prandjenjash ishin ato? E filluam me Klubin e emigrantëve shqiptarë, aty ku edhe ishte bërë takimi ynë i parë, e vazhduam me odën e Bajram Babatincës... Vërtetë ka pasur një kujtesë shumë të fortë, përkundër gjithë asaj sëmundjeje të rëndë, për kundër dobësimit të shëndetit, pamja e syve iu kishte dobësuar shumë, për çydi mendjen e kishte shumë të kthjelltë! Se si iu kujtua një natë, diku në vitet e fundit të pesëdhjetave, në odën e të të përmedurëve. “Kishim fjetur. Diku pas mesnate na e nxorri gjumin një trokitje e derës së oborrit, doli Syla, i biri i Bajramit, dhe ia çeli derën mysafirit të paftuar. Ne dëgjuam një zë paksa të shterrur që i drejtohej Sylës, “Shko thirrma baben se dua t’i kërkoj falje” Ç’ishte kjo falje?. Kush ishte ky? Më vonë kuptuam se ishte fjala për një emigrant nga Shqipëria që ishte vendosur te një serb, fqinj i babatincëve. Më kujtohej vetëm emri, quhej Frrok. Kishte pasur për detyrë të spiunojë të gjithë babatincët, veçmas odën e Bajramit. Ky Frroku, siç kuptuam më vonë qenka ai që kishte sjellë “Lahuten e malcisë”. I paftuari në këtë mesnatë ishte i dehur. Kishte ardhur t’I kërkojë zotit të odës falje se ai paska pasur një detyrë shumë të rëndë nga udbeja jugosllave, e që nuk paska pasur qare pa e pranuar. Tash në këtë mesnate kishte vendosur t’I tregonte të gjitha ato që sonte nuk e lenin te qetë! Dëgjoheshin fjalët : u jamë i poshtër, i poshtër jam xha Bajram, spiu unë jamë, unë dua ta vras veten, dua ta laj poshtërsinë time, betohej se kurrë nuk do të bënte atë që kishte bërë një tjetri, cili ishte ky tjetri?. Pastaj mësuam se ai kishte kaluar kufirin për çdo javë ishte i porositur se ç’duhej të bënte, derisa përgatitej për të kaluar në perendim. Më ka mbetur në kujtesë disa fjalë që ia kishtet thënë Bajramit. “Unë jamë bushtër që ha këlyshët e vet, unë s’jam njeri dhe i mëshonte kokës... “.

1999, 42, vjet më vonë (6 prill ’99, Bllacë – Kufiri Shqiptaro-Shqiptar)

Hamiti nga natyra ka qenë shumë optimist. Kurrë, për asnjë moment nuk ka dyshuar në lirinë e Kosovës, shpesh e përsëriste, fare nuk është e rëndësishme se e presim apo nuk e presim, meqë ajo është e sigurtë, ajo do të vijë o me ne o pa ne. Të gjitha këto m’u kajtuan më gjashtë prill të vitit 1999, rreth orës 14, momenti-më i rëndë në jetën time. Isha në prag të çmendurisë. Natën e 5 prillit 1999, m’u shfaq në ëndërr Hamiti, Xheladin Rekaliu, që kishte vdekur pak ditë më parë si dhe gjyshi, Behram Nishefci, eshtërat e të cilit kishin mbetur atje diku për ku isha nisur unë si edhe dhjetra mijë shqiptarë të tjerë. Tërë ditën, për asnjë moment, nuk munda t’i largoj nga mendja. Sikur më thoshin: “Ku po shkon!!!??? Ku po e le Kosovën??? Vetëm një gjë isha në gjendje ta mendoja, vetëm aty më rrinte mendja. A thua çfarë mbiemri do të kenë fëmijët dhe nipat e mbesat e mi? Besiani, Besiana, Rroni, Vendona, Zgjimi, dhe dy të tjerë që pritnin ardhjen në këtë fundshekulli, i cili kishte filluar dhe po përfundonte me përmbytjen e shqiptarëve, mu su populli i shenjtë Biblik!!! Do ta ruanin si kujtim, për mallë të vendlindjes mbiemrin Ballofci, Podjeva, Llapi, Prishtina, apo Kosova?, ashtu siç e kishte barrtur dhe ruajtur, stërgjyshi im mbiemrin-Nishefci, nga një fshat afër Nishit. Thonë se historia nuk përsëritet. S’qenka e vërtetë… “Gjithçka përsëritet... Ajo që u bë një herë do të përsëritet, ajo që u krye një herë do të kryhet përsëri” thotë Predikuesi. (Kohelet:1/2-9.) O Zot mund të jenë të vërteta këto thënia filozofike të Koheletit?! Mund të përsëritet pikërisht kështu edhe ajo që na kishte ndodhur në shekullin e kaluar ne shqiptarëve?!. Jo, Jo, dhe Jo, më thotë një zë nga thellësia e shpirtit dhe se si më vijnë në kokë fjalët e Mulla Ramë Govorit: Ai që nuk beson se ne shqiptarët nuk do të fitojmë është rrezik se do ta humb edhe imamin (Besimin).
&. Edhe sot në këtë 40-vjetor të demonstrative të vitit 1968 sa herë që kaloj aty pranë librarisë "Rilindja" në Podujevë, vizavijë parkut të qytetit, ku kemi kaluar kohën më të mirë të rinisë së hershme, më bëhet sikur e shoh Hamit Abdullahun.

Hamiti sëmundja, (Sa për fund)

Hamiti pati një sëmundje të rëndë e të gjatë. Ishte një sëmundje e pashërueshme.Të gjthë e dinim se nuk e kishte të largët vdekjen. Nuk e di ishte i vetëdijshëm për smundje çfare e kishte apo shtihej gjëja nuk e dinte. Mendoj se kjo e fundit duhet të jetë më afër së vërtetës. Kurrë nuk biseduam për sëmundjen e tij edhe pse e dinim së nuk kishte ilaç. Asnjë herë nuk e pata vizituar në spital, frikësohesha se nuk do të gjej forca të qëndroja indiferent...
"Nuk turpërohem për asgjë që kam bërë, më tha vetëm disa ditë para se të vdiste, turpërohem për atë që është dashur e ndoshta me një përpjekje më të madhe, ka mundur të bëhet... Kemi mundur të bëjmë edhe më shumë, edhe para edhe pas 68-ës. Mendoj se ato demonstratat e 8 nëntorit, apo kundërmitingu i Ali Shukrisë është dashur të bëhet, natyrisht edhe ato të 27 nëntorit nuk është dashur të lihen
Hamiti kudo shquhej për stoicizëm. Edhe shokët e burgut, edhe motrat medicinale që u kujdesën për të në spital të Prishtinës, edhe e shoqja, që nuk iu nda për asnjë çastë gjer në vdekje, tregojnë se Hamiti kurr nuk u dëgjua të ankohej, as në skamje, as në torturat e udbashëve, as në sëmundje që e pati shumë të gjatë e shumë të rëndë.
I tillë ishte Hamiti, dhe mu ashtu siç ishte, siç jetoi i qetë e mu si një babaxhan, ashtu edhe një ditë korriku të nxehtë, të vitit 1996, rreth orës 14, ditë e shtunë, e dha shpirtin pa u dëgjua asnjë gjëmë dhe pa dhënë asnjë shenjë se po shkon në amshim të përhershëm.
Është thënë se Perëndia zgjodhi njerëz të thjeshtë e pa shkollë dhe pa influencë, vetëm e vetëm për të poshtëruar filozofët dhe njerëzit e mëdhenjë e të shquar, ndërsa ne do të shtonim se Perendia, në vitet e 60-ta, zgjodhi pikërishtë Hamit Abdullahun për të poshtëruar disa intelektualë dhe politikanë llapjanë, ashtu siç zgjodhi në vitet e 90-ta, ushtarët e UÇK-së, për të poshtëruar politikën dhjetëvjeçare të nënshtrimit.
Edhe sot, (tetor 2008), sahere që kaloj aty, pran librarisë “Rilindja”, vizavi parkut të qytetit, ku kemi kaluar kohën më të mirë të rinisë së hershme, më bëhet sikur e shoh duke ecur rrugëve të Podjevës mu si një babaxhan, që të lënte përshtypjen sikur kurrë nuk i bëhej vonë, edhe në të ecur edhe në të folur... Kur kisha lexuar diku biografinë për Mark Tuenin, se si përshkruhej mënyra e të folurit që në fillim shkatonte të qeshur... por kur dëgjoje më me vëmendje si rrëfente ato që kishte lexuar, të dukej e çuditshme por edhe zbavitëse, joshës e simpatik me çka edhe ashtu të shtonte e impononte një nderim të domosdoshëm... Më bëhej se ata rreshta ishin shkruar për Hamitin. Duke vështruar se si (punonte) ushtronte zejën e berberit të dukej se s’ka kurrfarë interesi për punë e as për para... Kisha vërejtur se tek zejtarët e vjetër sikur nuk punohej, nuk kishte etje, vetëm për para....

Dha m shumë se sa pati mundësi
Mori më pak se sa meritoi-duhej

Edhe njëher, edhe shumëherë, lavdi të qoftë edhe për atë që bëre por edhe për atë që deshe ta bëshë Hamit Abdullahu!
FUND
Abdullah Nishefci, Prishtinë – Shkup – Prishtinë, qershor “99, (Nxjerr nga disa kujtime për shokët që nuk janë më në mesin e të gjallëve)

19-03-2008, 11:29	#1
Llapi Syrishqiponjes Anëtarësuar: 08-08-2002 Postime: 13,702	Roli Historik I Demonstratave Shqiptare Të Vitit 1968 Sheradin BERISHA: ROLI HISTORIK I DEMONSTRATAVE SHQIPTARE TË VITIT 1968 Përmbajtja e lëndës: - Pozita kushtetuese e Kosovës dhe e viseve tjera shqiptare në ish -Jugosllavi, në periudhën 1946-1968; - Konfliktet politike në mes të forcave byrokratike dhe atye unitariste (për çëllime sunduese), që rezultuan me shkarkimin e Rankoviqit - në plenumin e Brioneve; - Debatet e nxehta publike për ndryshimin e kushtetutës së vitit 1963 dhe avansimin e statusit të Kosovës në republikë; - Dyftyrësia e Fadil Hoxhës; - Demonstratat studentore të vitit 1968 në Kosovë dhe në viset e tjera shqiptare: - Kush i organizoi Demonstratat e tetorit 1968 në Prizren, në Therandë (ish – Suharekë) dhe në Pejë? - Kush e përbënte ”Komitetin e Studentëve”, i cili përgatiti demonstratat e nëntorit 1968 ? - Si u morë vendimi për organizimin e demonstratave në disa qytete të Kosovës më 27 nëntor 1968 ?! - Si u zhvilluan demonstratat e 27 nëntorit 1968, në Prishtinë, në Ferizaj, në Gjilan dhe në Besianë (ish – Podujevë) ?! - Demonstrata në Prishtinë; - Demonstrata në Ferizaj; - Demonstrata në Gjilan; - Demonstrata në Besian (ish-Podujevë) - Çfarë masash politike propozoi Veli Deva ndaj organizatorëve të demonstratave ?! - Kush i gjykoi - denoi në „emër të popullit“ organizatorët e demonstratave? - Si u organizuan demonstratat e dhjetorit 1968 në Tetovë? - Kush u denua për organizimin e demonstratave në Tetovë? - Përfundim. Pozita kushtetuese e Kosovës dhe e viseve tjera shqiptare në ish - Jugosllavi, në periudhën 1946-1968 Dihet mirëfilli se pas Luftës së Dytë Botërore, Kosova me Kushtetutën e parë të Republikës Federative Popullore të Jugosllavisë, miratuar më 31 janar 1946, u definua si njësi autonome territoriale - administrative brenda Serbisë e quajtur: ”Qarku Autonom i Kosovës dhe Metohisë (QAKM)”. Dhe, ky bashkim i dhunshëm i Kosovës me Serbinë qe vetëm një pjesë e padrejtësisë që u bëhej shqiptarëve të ndarë nga Shqipëria londineze, për faktin se kompaktësisë gjeografike të Kosovës iu shkëputën trevat etnike shqiptare në Maqedoninë Perëndimore, në Mal të Zi por edhe Presheva, Medvegja dhe Bujanoci, ku shqiptarët ishin shumicë. Akti më i lartë juridik-kushtetues i QAKM-s ishte statuti, i cili duhej të ishte në pajtim me Kushtetutën e RFPJ dhe atë të Sërbisë. Pas aneksimit të Kosovës (Republikës së Sërbisë) dhe pas sanksionimit të statutit të QAKM-s, shteti jugosllav e vazhdoi politikën diskriminuese ndaj shqiptarëve në çdo sferë të jetës. Në të gjitha dokumentet kushtetuese federative dhe republikane, nga viti 1946 deri në vitin 1963, statusi i gjuhës shqipe, ashtu si statusi i autonomisë së Kosovës, erdhi duke u rrudhur dhe në këtë kontekst e gjithë jeta private, shoqërore e politike e shqiptarëve ishte vënë nën kontrollë të plotë të UDB-së, e cila kishte hapur rreth 120 mijë dosje për shqiptarët. Me Kushtetutën e 7 prillit 1963, RFPJ shndërrohet në Republikë Socialiste Federative të Jugosllavisë (neni 1), ndërkaq Kosova shpallet Krahinë Autonome (neni 111), ndërsa shqiptarët nga nocioni “pakicë kombëtare” me këtë Kushtetutë u definuan si ”kombësi”. Kjo Kushtetutë nuk kishte sjellur ndonjë ndryshim esencial në trajtimin e shqiptarëve, por megjithatë sinjalizonte ndryshime që mund të bëheshin në të ardhmen. Konfliktet politike në mes të forcave byrokratike dhe atye unitariste (për çëllime sunduese), që rezultuan me shkarkimin e Rankoviqit - në plenumin e Brioneve Shqiptarët gjatë periudhës 1948-1966 (që në popull quhej si koha e Rankoviqit), u përballën me një fushatë të egër shkombëtarizimi e shpërnguljeje masive nga trojet e tyre stërgjyshore. Krahu shovinist serb, i drejtuar nga Aleksandër Rankoviqi, sekretar i Komitetit Qëndror të LKJ-së, ministër i Punëve të Brendshme dhe nënkryetar i Republikës Socialiste Federative të Jugosllavisë, gjatë kësaj periudhe pushtetin e vet të dhunës mbi shqiptarët e ushtroj nën ombrellën e kryetarit J.B.Tito. Asokohe A.Rankoviqi, bënte politikën e kuadrove partiake e shtetërore në të gjitha republikat e posaqërisht në Serbi dhe mbikëqyrte të gjitha institucionet partiake, shtetërore dhe ushtarake, madje ai mbikëqyrte edhe punën e jetën private të kryetarit të shtetit e të Partisë -Titos. Së këndejmi, në fillim të viteve të 60-ta kur kreu shtetëror jugosllavë nisi një reform ekonomike në shkallë vendi, për shkak të pabarazisë ekonomike lindën kundërshtimet e para ndërmjet republikave, të cilat shumë shpejt u shndërruan edhe në konflikte të hapura politike. Kjo situatë e rëndë u shpërfaq në disa mbledhje të Komitetit Ekzekutiv të LKJ-së, të zhvilluara në nëntor të vitit 1965 e shkurt të vitit 1966. Pushtetarët serb, që me kohë kishin zënë pozita sunduese politike në federatë (UDB, ushtri, polici e në aparatin burokratik), meqë këtë reformë ekonomike me kërkesat e saj decentralizuese, e shihnin si formë të avancimit të Sllovenisë e Kroacisë dhe si një rrezik për dobësimin hegjemonist të tyre, atëherë u vunë në lëvizje për t´iu kundërvënë reformave të tilla. Në këto zhvillime politike u krijuan dy forca rivale: forcat burokratike decentralizuese në krye me Titon dhe ato unitarise serbe në krye me Rankoviçin. Për t´i sfiduar forcat unitariste serbe në radhët e pushtetit, Titoja në qershor 1966 në mbledhjen e KE të KQ të LKJ-së formoj një komision të posaqëm, për të shqyrtuar veprimtarinë e aparatit të Sigurimit të Shtetit (UDB-së), që drejtohej nga Aleksandër Rankoviç. Dhe, në Plenumin e IV të KQ të LKJ-së të mbajtur më 1 korrik 1966 në Brione, fuknsionarët më të lartë të UDB-së si A.Rankoviç, Svetisllav Dolasheviç... akuzoheshin se kishin keqpërdorur pozitën, se nëpërmjet të rrjetit të gjerë të bashkëpunëtorëve të tyre në organizatat punuese e madje edhe në parti kishin synuar të vendosnin kontrollin mbi njerëzit e thjeshtë deri tek udhëheqësit më të lartë politik në vend, duke përfshirë këtu edhe vetë Titon. Ky Plenum rezultoi me dorëheqjen e Rankoviqit prej detyrave të partisë dhe të UDB-së, ndërsa në mbledhjen e dhomave të Kuvendit federativ, më 14 korrik 1966 ai dha dorëheqje si deputet dhe nënkryetar i RSFJ-së. Në tetor të atij viti KQ i LKJ-së e përjashtoi A.Rankoviçin nga LKJ-ja, dhe pasi ka filluar një proces gjyqësor kundër tij dhe bashkëpunëtorëve tjerë është ndërpre, për shkak të numrit të madh të njerëzve, ndër ta shumë personalitete të larta politike, që ishin përfshirë në veprimtarinë kriminale të organeve të UDB-së. Denimi verbal i Rankoviçit, duke u ngarkuar me përgjegjësi për çrregullime serioze në shërbimin e Sigurimit të Shtetit, më shumë ishte një taktikë dinake e J.B.Titos, sepse ai me kohë i dinte të gjitha deformimet që ndodhnin në organët e UDB-së. Në Plenumin e Brionit nuk u tha asnjë fjalë për arsyet e vërteta të shkarkimi të Rankoviçit, pra për kundërshtimin e tij ndaj Reformave ekonomike e ndaj sistemit të vetadministrimit ,sepse fajësimi për shkeljet e shpërdorimet e rënda të përditshme të organeve të UDB-së, ishte një akuzë, e cila nga të gjitha shtresat e popullsisë pranohej më lehtë dhe ngjallte kundër tij një revoltë shumë më masive se sa të denoncojë kundërshtimet e tij ndaj Reformës ekonomike apo vijimsinë e kursit të vetadministrimit, ku iniciatorë ishte vetë Tito dhe grupi i tij. Në kuadër të fushatës që ndërmori J.B.Tito për të goditur Rankoviçin, një vend të posaqëm kishin edhe shqiptarët. Shkarkimi i Rankoviçit dhe ithtarëve të tij nga postet e rëndësishme shtetërore e partiake, ndonëse ishte goditje serioze për regjimin e egër policor në Jugosllavi, njëherësh vinte në dukje edhe kontradiktat ndërnacionale dhe luftën e ashpër që po zhvillohej për pushtet në gjirin e udhëheqjes së saj. Brenda politikës koniunkturale, për të vendosur një ekuilibër të ri midis klaneve... kreu i PKJ (më pas LKJ-së) J.B.Tito filloi t´u ”buzëqesh” edhe shqiptarëve. Si fillim, pati kujdes të fshinte nga kujtesa popullore krimet e bëra prej vetë atij dhe Rankoviçit, dhe në diskutimet publike për “denoncimin” e veprimtarisë së klanit rankoviçian, u përpoq që ta thejë kompleksin e inferioritetit që u ishte imponuar shqiptarëve. Debatet e nxehta publike për ndryshimin e kushtetutës së vitit 1963 dhe avansimin e statusit të Kosovës në republikë Në këto rrethana për shqiptarët u krijua një klimë paksa më e relaksuar politike dhe duke e shfrytezuar këtë krizë të krijuar, një pjesë e intelegjencës shqiptare dhe disa segmente politike filluan të flasin hapur për padrejtësitë që i bëheshin popullit shqiptarë në arsim, kulturë dhe në fusha tjera të jetës politike e shoqërore. Këto hapsira lirije u bënë edhe më të mëdha në vitin 1967, pas fillimit të debatit publik për amandamentet e reja që do të ndryshonin Kushtetutën e RSFJ-së, kushtetutat e republikave dhe statutet e krahinave autonome të vitit 1963. Në gamën e gjerë të diskutimeve rreth këtyre amandamenteve, në Kosovë nga dita në ditë problemi i pazgjidhur kombëtar u bë mbizotrues. Për pozitën kushtetuese të Kosovës, më 14 korrik 1967 dhoma krahinore e Kuvendit Popullor të KA të Kosovës vendosi formimin e ”Komisionit për studimin e çështjeve që kanë të bëjnë me ndryshimet dhe plotësimet e Statutit”. Me këtë rast Kryetar i këtij Komisioni u zgjodh Fadil Hoxha - kryetar i Kuvendit Krahinor të Kosovës. Ky komision hartoi ”projektin e propozimeve për ndryshimin dhe plotësimin e Statutit të KA Kosovës”, në konsultim edhe me Komisionin kushtetues të RSF të Jugosllavisë dhe atë të Serbisë. Ky “projekt” më 22 prill 1968 iu dorëzua KE të KK të LK të Kosovës dhe në diskutimet që pati, u vunë në dukje shumë pasaktësi që kishte në Kushtetutën ekzistuese (federative e atë republikane) të vitit 1963, lidhur me pozitën e KA të Kosovës. Në verën e vitit 1968 diskutimet për ndryshimet dhe plotësimet në Kushtetutën federative dhe në atë republikane të v.1963, lidhur me pozitën që duhej të kishte KA e Kosovës, u zhvilluan edhe në aktivet politike komunale të LK-së. Debati i parë u zhvillua në Gjakovë më 18-20 gusht 1968, për të vazhduar pastaj në Pejë, në Prishtinë, në Deçan, në Gjilan, në Gllogovc, në Lipjan, në Podujevë, në Prizren etj. Në këto aktive u kërkua që Kushtetuta federative të garantonte të drejtën e vetvendosjes së shqiptarëve, ashtu si kombet tjera të Jugosllavisë; që Kosova të ishte njësi federale d.m.th republikë; që si ligj themelor i krahinës të ishte Kushtetuta e jo Statuti; që në dhomën e kombeve Kosova të kishte 20 deputetë, sikundër dhe republikat e tjera; që të zyrtarizohet përdorimi i simboleve kombëtare; që emri i krahinës të ndryshohet nga Kosovë - Metohi në Kosova - Kosovo; që Kosova të ketë gjyqin e vet suprem dhe kushtetues dhe të jetë i lidhur me gjyqet respektive në nivel të federatës; që të sigurohet barazia e gjuhës shqipe në nivel federativ; që në kushtetutën federative populli shqiptar të mos emërtohej në mënyrë fyese ”shiptari” por ”albanci”; që të precizohej në këtë kushtetutë e drejta për riatdhesim jo vetëm për pjestarët e kombeve, por edhe për pjestarët e kombësive etj. Tubimeve të tilla publike, paraprakisht i ndihmuan edhe tri ngjarje të rëndësishme historike, të cilat tek shqiptarët ringjallën dinjitetin dhe krenarinë kombëtare: - Konferenca Albanologjike e mbajtur në Tiranë (17 janar 1968) dhe Simpoziumi shkencor mbajtur në Prishtinë (9-12 maj 1968), me rastin e 500 vjetorit të vdekjes se kryetrimit Gjergj Kastriotit - Skënderbeut, ku morrën pjesë studjues shqiptarë e të huaj të fushave të historisë, të letërsisë, të gjuhësisë, të folklorit dhe të etnografisë; - Konsulta e njësimit të gjuhës Shqipe e mbajtur më 22 - 23 prill 1968 në Prishtinë, në të cilën u konstatua se si “gjuhë letrare e shqiptarëve në Jugosllavi njihej njëzëri gjuha letrare e shtetit amë (Shqipërisë)”. - Manifestimet e shumta, të mbajtura me rastin e 90 vjetorit (qershor 1968) të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Meqenëse kërkesa që Kosovës t´i njihet statusi i Republikës, shpejt u përqafua nga poulli shqiptar dhe u bë kërkesë gjithëpopullore, çarqet shoviniste serbe për ta penguar këtë trend të ngjarjeve, më 31 gusht 1968 në një mbledhje të zgjeruar të kryesisë së Komitetit Ekzekutiv Krahinor të mbajtur në Prishtinë, gjykuan ashpër kërkesën që Kosova të bëhet Republikë. Në konkluzionet e miratuara në këtë mbledhje, nën presionin e serbëve u vendos, që ”në Kosovë nuk duhej të shtrohej kërkesa për republikë e vetëvendosje” dhe të ndalohen diskutimet për këtë çështje. Pavarësishtë nga këto vendime, zhvillimet e diskutimeve në aktivet politike të komunave të kosovës treguan qartë se aspirata e shqiptarëve për republikë ishte e fuqishme. Alternativa e Republikës së Kosovës u shtrua edhe në një takim të delegacionit shqiptar që pati me Titon dhe Kardelin në tetor 1968, mirëpo Titoja (pavarësisht që kjo kërkesë kishte dalur nga tubimet e gjera të popullit shqiptar) në mënyrë diplomatike e kundërshtoj alternativën e republikës, duke deklaruar se ”republika nuk është shkop magjik e as i vetmi faktor që mund t´i zgjidh të gjitha problemet”, dhe konkludoi se ”zgjidhja e statutit të Kosovës dhe sigurimi i të drejtave të plota të krahinës duhet të realizohet brenda kuadrit të RS të Serbisë! Me këtë ”sugjerim” Titoja i mbylli diskutimet në rrugë legale për statusin e republikës. Dyftyrësia e Fadil Hoxhës Kundërshtimi i kreut jugosllav, i sinjalizoi qartë strukturat politike në Kosovë, për luftimin e opcionit të Republikës me të gjitha mjetet. Burokracia politike shqiptare, e cila deri në vitin 1966 qe zbatuese e verbët e politikës shoviniste të Rankoviqit, në këto rrethana për të dëshmuar lojalitet dhe basnikri të plotë ndaj politikës së reklamuar të Titos, për Socializmin Vetqeverisës, për vëllazërim - bashkimin e plotë e të slloganeve të tjera, doli hapur kundër kërkesës për Republikë. Dy qëndrime të Fadil Hoxhës (Kryetar i Komisionit) duket se e vërtetojnë këtë përfundim. Më 22 prill 1968 në mbledhjen e Komitetit Krahinor të LK të Kosovës F.Hoxha deklaron: ”Gjatë disa mbledhjeve të zhvilluara në Beograd, unë kam thënë se mospranimi i këtyre kërkesave (Kerkesa republikë - vërejtja ime) dhe propozimeve të tjera, të cilat sipas mendimit tonë janë shumë realiste dhe të domosdoshme do të na detyrojnë të kërkojmë mënyra tjera për të gjetur zgjidhje”. Ndërkaq, në tetor të atij viti, në një mbledhje të Kuvendit të Kosovës ai thekson: ”Ne nuk jemi të orientuar për republikën. As Komisioni, as faktorët tjerë politikë të Kosovës, të cilët mbi vete e kanë përgjegjësinë e plotë, e as faktorët tjerë jashtë Kosovës, nuk janë të orientuar për krijimin e republikës”!! Me këto veprime, Fadil Hoxha dhe përgjithësisht politikanët shqiptar kanë dëshmuar qëndrimet e tyre të dyzuara, pavendosmërinë për t´i tejkaluar kornizat e autonomisë, dhe për t´u përballuar me guxim karshi presionit serb e jugosllav, në mënyrë që të zgjidhet për momentin çështja kombëtare nëpërmjet satusit të republikës. Fushata antirepublikë e zhvilluar nga strukturat autonomiste nuk u mirëprit në popull, e veçanërisht nga intelektualë e studentë, që vepronin në kuadër të organizatave politike ilegale të kohës. Deri në vitin 1968, ndonëse të gjitha grupimet politike ilegale kishin si synim të vetin - çlirimin e Kosovës me viset tjera shqiptare dhe bashkimin e tyre me Shqipërinë, pa hequr dorë nga nga ky qëllim, do të angazhohen edhe për jetësimin e opcionit të Republikës, të përfshirë këtu Kosovën dhe viset tjera shqiptare nën Jugosllavi dhe kjo u konsiderua si shkalla e parë për realizimin e bashkimit kombëtar. Demonstratat studentore të vitit 1968 në Kosovë dhe në viset e tjera shqiptare Ndonëse viti 1968 njihet si vit i lëvizjeve studentore në Evropë, ku universitetet më të njohura të Francës, të Gjermanisë dhe të Anglisë u përfshinë në valën e trazirave studentore të së”majtës së re”,megjithatë ato nuk reflektuan aspak tek lëvizja studentore shqiptare e Kosovës,për faktin se lëvizja studentore evropiane kishte karakter social,ishte lëvizje shoqërore dhe synonte një rend më të mirë shoqëror, ndërkohë që lëvizja studentore e Kosovës kishte karakter kombëtar,karakter të rezistencës kundër një robërie të egër shekullore. Në qershor 1968 shpërthyen demonstratat studentore edhe në Beograd,të cilat ndonëse u përpoqën të manifestonin jehonën e demonstratave studentore të Evropës,ato u përshkuan me kërkesa ultranacionaliste e shoviniste. Në këto rrethana u planifikuan demonstratat studentore në Kosovë. Kush i organizoi Demonstratat e tetorit 1968 në Prizren, në Therandë (ish – Suharekë) dhe në Pejë? Në Kosovë demonstratat e inicuara nga grupimet e organizuara studentore, fillimisht shpërthyen në tetor, vazhduan në nëntor dhe përfunduan në dhjetor 1968. Demonstrata e parë, pas Luftës së Dytë Botërore, u organizua më 6 tetor 1968, në qytetin e Besëlidhjes shqiptare në Prizren. Vatër kryesore e saj ishte Shkolla e Lartë Pedagogjike ”Xhevdet Doda” në këtë qytet. Në organizimin e demonstratës u shquan studentë, nxënës e arsimtarë të Gjimnazit: Meriman Braha, Isa Demaj, Pashk Laçi, Haxhi Maloku, Zymer Neziri, Gjergj Camaj, Shpresë Elshani, Simon Kuzhnini, Rafet Rama, Lemane Braha, Pjetër Dreshaj, Isë Morina etj, ndërsa u përkrahën edhe nga intelektualë, zejtarë të qytetit dhe fshatarë të fshatrave përreth. Demonstruesit e grumbulluar në afërsi të SHLP - ”Xhevdet Doda”, tek vendi Qafa e Pazarit (tani Qafa e Kishës), të prirë nga flamuri kombëtarë, që mbanin lartë vajzat Shpresë Elshani dhe Lemane Braha, marshuan në drejtim të sheshit ”Shadërvan” dhe kaluan rrugës kryesore duke brohoritur parullat: ”Rroftë flamuri kuq i e zi!”, ”Rroftë populli shqiptar!”, ”Duajm Universitet!”, ”Duam barazi!” dhe Kosova Republikë!”. Masa e demonstruesve që tashmë kishte arritur në rreth 3 mijë vetë, pas paraklalimit rrugëve të qytetit u grumbulluan në sheshin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Para demonstruesve në shesh, organizatorët: Meriman Braha, Isa Demaj e Zymer Neziri shpalosën Flamurin Kombëtar, ndërsa Haxhi Maloku e mbante në duar me krenari. Pasi iu bënë nderime drejtuesve të LSHP-së, Abdyl Frashërit dhe Ymer Prizrenit, para shtatoreve të tyre, u lexua edhe një letër ku u paraqitën synimet e popullit shqiptar, që të jetojë i lirë si popujt e tjerë; t´i gëzojë të gjitha të drejtat ashtu si popujt tjerë në Federatë; të flasë lirisht kudo gjuhën e vet shqipe dhe t´i përdorë lirisht simbolet e veta kombëtare; të shkollohet në gjuhën amtare nga fillorja e deri në universitet; të ketë punë edhe për shqiptarët, në administratë të përdoret gjuha shqipe etj. Masa e tubuar për të manifestuar kërkesat për barazi kombëtare, nga sheshi i lidhjes, marshuan rrugëve të qytetit për t´u kthyer mëpastaj sërish në sheshin e selisë së LSHP-së dhe nga aty u shpërndanë të qet. Gjatë tërë kohës, demonstruesit ishin nën vëzhgim të forcave të mëdha policore, të cilat për të mos eskaluar situata në përmasa të paparashikueshme, nuk intervenduan për shpërndarjen e tyre. Pas kësaj demonstrate u arrestuan disa nga organizatorët e saj, të cilët pasi u mbajtën 2-3 javë në izolim u liruan, me qëllim që të mos i jepet publicitet kësaj ngjarje të madhe historike. Një demonstratë e ngjashme me këto kërkesa, dy ditë më vonë (8 tetor) u organizua edhe në Suharekë, nga veprimtarët: Hamëz Morina, Haxhi e Ajshe Bajraktari etj. Ndërkaq demonstrata e tretë u mbajtë më 27 tetor 1968 në Pejë. Organizatorë të demonstratës ishin: Skënder Kuçi, Isa Demaj, Zyber Neziri, Ramadan Blakaj, Xhemail Gashi etj, të cilët për të qenë pjesmarrja sa më masovike në demonstratë shkruan dhe shpërndanë një thirrje drejtuar popullit. Ditën e caktuar, në orën 14 nxënësit dhe studentët e Shkollës së Lartë ekonomike-Komerciale në Pejë, u brumbulluan në oborrin e shkollës Normale ”Ali Kelmendi”. Aty iu bashkuan edhe nxënësit e shkollës bujqësore ”Boris Vukmiroviq”. Nga kjo qendër shkollore që gjindet në Vitomiricë, demonstruesit, duke ju prirë i riu Skënder Kuçi me flamurin kombëtar në dorë, marshuan rrugës që vjen prej Mitrovicës në drejtim të Pejës, e cila të shpien në qendër të qytetit. Gjatë rrugëtimit, demonstruesit u përpoq t´i ndalonte Kryetari i Komitetit të Lidhjes së Rinisë së Pejës Lekë Vuksani, por nuk pati sukses. Një pjesë e demonstruesve, ndërkohë shkuan në tregun e qytetit dhe ju bënë thirrje tregëtarëve që t´i bashkohen demonstratës. Me këtë rast tregu u boshatis dhe të gjithë u solidarizuan me studentët dhe nxënësit. Në ato momente numri i demonstruesve arriti në rreth 7 mijë veta. Kjo masë demonstruesish në orën 15 u grumbulluan në sheshin e qytetit, përpara Kuvendit të Komunës dhe aty mbi çoshkun e “Rilindjes” (që ishte përskaj ndërtesës së Komunës) përreth 20 minuta e mbajti një fjalim S.Kuçi. Më pastaj edhe 2-3 të rinjë tjerë hipën përmbi çoshk dhe brohoritën parulla për: flamurin, për Kushtetutën, për Republikën, për universitetin etj dhe masa e tubuar me ovacione të vazhdueshme i përsëriste këto parulla. Meqenëse demonstrata ishte paqësore dhe s´pati dëme materiale, formacionet e policisë edhe pse të përgatitur me të gjitha paisjet për intervenim, nuk patën urdhër për shpërndarjen e demonstruesve, nga frika e eskalimit të situatës në përmasa të paparashikueshme. Me demonstratën e Pejës u përmbyllë cikli i parë i demonstratave shqiptare, të cilat pushteti, duke dashur t´i minimizojë ato, organizatorët e saj nuk i dënoi shumë, përveçse me disa ditë burg për kundërvajtje. Kush e përbënte ”Komitetin e Studentëve”, i cili përgatiti demonstratat e nëntorit 1968 ? Vazhdimi i demonstratave në muajin nëntor 1968 shënon artikullim më të zëshëm të kërkesës për vetëvendosje të shqiptarëve. Grupin e organizatorëve të demonstratave të nëntorit 68, që do të quhej “Komiteti i demonstratave” e përbënin studentë të fakulteteve të Prishtinës. Anëtarë të këtij grupimi ilegal politik ishin: - Osman (Xhemail) Dumoshi, nga Prishtina - student i Fakultetit Teknik dega e Maqinerisë; - Adil (Murat) Pireva - nga Lupçi i Poshtëm komuna e Podujevës, gazetar student me korrespodencë i Fakultetit Filozofik, dega e Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe; - Selatin (Ismail) Novosella - nga Vushtrria me vendbanim në Prishtinë, student i Fakultetit Filozofik, dega e Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe; - Ilaz (Ejup) Pireva - nga Lupçi i Poshtëm komuna e Podujevës - student i Fakultetit Teknik-dega e Maqinerisë; - Xheladin (Jetish) Rekaliu - nga fshati Dobratin i Podujevës, student i Fakultetit Teknik-dega e Maqinerisë; - Afrim (Ragip) Loxha - nga Peja, student i Fakultetit Teknik - dega e Maqinerisë; - Skënder (Ismail) Muçolli - nga fshati Bajçinë i Podujevës, student i Fakultetit Teknik, dega e Ndërtimtarisë; - Skënder (Ibrahim) Kastrati - nga fshati Karaçevë komuna Kamenicës, student i Fakultetit Ekonomik dhe -Hasan (Hasan) Dërmaku - nga fshati Shipashnicë, komuna e Kamenicës, student i Fakultetit Filozofik - dega e Historisë. Bërthama e këtij grupi formohet në qershor 1964, vetëm disa ditë pas zbulimit dhe arrestimit të organizatës atdhetare ”Lëvizja Revolucionare për Bashkimin e Shqiptarëve” LRBSH-së në krye me Adem Demaçin. Ky grup, duke pasur parasysh pasojat e burgosjeve të anëtarëve të LRBSH-së, fillimisht veprimtarinë e tij e përqëndroi në ngritjen ideopolitike, përmes leximit të veprave të ndryshme letrare e historiografike, përmes zhvillimit të debateve për çështje të ndryshme politike dhe pas një periudhe tri vjeçare, në gusht 1967 nis veprimtarinë konkrete në mënyrë të organizuar. Ky grup politik (fillimisht i paemërtuar) me rastin e riorganizimit më 1967, fushëveprimin e vet e përcaktoi duke u bazuar në programin dhe statutin e LRBSH-së, ashtu sikurse të gjitha grupet dhe organizatat tjera të mëvonshme, edhe pse mbanin emra të ndryshëm, programet do t´i kenë të njëjta, të LRBSH-s. Dhe jo rastësisht është thënë se të gjitha organizatat politike ilegale të asaj kohe, ishin vazhdim-transformim i organizatës së Adem Demaçit. Si u morë vendimi për organizimin e demonstratave në disa qytete të Kosovës më 27 nëntor 1968 ?! Gjatë periudhës gusht 1967 - gusht 1968, kur Kosova dhe viset tjera shqiptare jetonin nën ankthin e debatit publik për ndryshimet kushtetuese, ky grup dhe shumë intelektualë të tjerë atdhetarë u kyqën aktivisht në avancimin e pozitës kushtetuese të Kosovës. Në mbledhjet e tyre të shpeshta që mbaheshin në shtëpitë e Osman Dumoshit, të Selatin Novosellës dhe të Adil Pirevës, grupi me seriozitetin më të madh i analizonte rrethanat politiko-shoqërore dhe reagimet e pushtetit serbo-jugosllavë dhe të burokracisë politike shqiptare, kundër vullnetit të Shqiptarëve për të qenë të barabart, në kuadër të federatës jugosllave. Në varshmëri me situatën e krijuar, asokohe grupi i studentëve pas një sërë takimesh në fshatrat Lupç i Poshtëm dhe Bajçinë të Llapit dhe zhvillimit të një ankete gojore me të gjitha shtresat e shoqërisë shqiptare, hodhën idenë për organizimin e demonstratave në disa qytete të Kosovës. Gjatë mujave shtator, tetor dhe gjysmës së parë të nëntorit 1968 grupi politik i studentëve që tanimë do të emërtohet me emrin ”Komiteti i Demonstratave”,i bëri të gjitha përgatitjet për organizimin e demonstratave. Rol të rëndësishëm në organizimin dhe orientimin politik të demonstratave të nëntorit 1968 kanë luajtur edhe atdhetarët: Ismail Dumoshi dhe Metush Krasniqi, të cilët qëndruan në prapaskenë (me insistimin e Osman Dumoshit) me qëllim që të ruheshin nga burgosja, për të vazhduar aktivitetin e tyre pa u hetuar nga UDB-a. Në një takim të mbajtur më 16 nëntor 1968 në shtëpinë e Osman Dumoshit, ku morën pjesë: Osman Dumoshi, Selatin Novosella, Adil Pireva, Ilaz Pireva, Afrim Loxha dhe Skënder Muçolli, është vendosur që më 27 Nëntor 1968 të organizohen demonstrata në disa qytete të Kosovës, si në: Prishtinë, Podujevë, Ferizaj dhe Gjilan. Të pranishmit morën detyra që të përfitojnë sa më shumë nxënës dhe studentë për pjesëmarrjen e tyre në demonstrata. Më 16 Nëntor 1968 Adil Pireva ka shkruar edhe një thirrje për demonstratë në vargje me titull: ”Eni në demonstratë”. Në Prishtinë është vendosur që demonstrata të filloi nga Fakulteti Filozofik. Pas aktivitetit një javorë, më 23 Nëntor grupi takohet në shtëpinë e Selatin Novosellës, ku marrin pjesë edhe Xheladin Rekalu dhe Hasan Dërmaku dhe secili raporton për “aktivitetin e vet në përgatitjen e demonstratave”. Në këtë takim u vendos gjithashtu që të shkruhen parollat: ”Duam vetëvendosje”, ”Askush të mos luaj me fatin tonë”, ”Poshtë politika kolonialiste ndaj Kosovës”, ”Viset e banuara me shqiptarë t´i bashkohen Kosovës”, ”Për të drejtat tona gjakë do të derdhim”, ”Në një dorë kazmën e në tjetrën pushkën”, ”Duam Republikë” etj, të shumëzohen ato; të shkruhet një fjalim (që do të lexohet para demonstruesve); të sigurohen flamujë kombëtar etj. Dhe ky takim rezultoi me detyra konkrete: Osman Dumoshi, Hasan Dërmaku dhe Adil Pireva morën përsipër që të përpilojnë fjalimin; Skënder Muçolli dhe Ilaz Pireva t´i shkruajnë parollat sipas propozimeve të bëra në mbledhje; ndërsa Afrim Loxha dhe Skënder Muçolli u caktuan si roje e atyre që do ta lexojnë fjalimin para demonstruesve. Përveç këtyre detyrave, Osman Dumoshi ka shumzuar edhe këngën ”Poshtë Padrona padrejtësia... ” të cilën ua shpërndau pjesëmarrësve me qëllim që të këndohet gjatë demonstratave. Me qëllim të koordinimit, Komiteti i demonstratave angazhoi Xheladin Rekaliun dhe Ilaz Pirevën të kontaktojnë me grupin e Podujevës: Hamit Abdullahu, Hakif Sheholli, Sabit Syla, Hasan Shala etj; ndërsa Skënder Kastratin dhe Hasan Dërmakun të kontaktojë me grupin e Ferizajit: Ramadan Hazirin, Ismet Ramadanin, Hasan Abazin.... dhe grupin e Gjilanit: Rexhep Malën, Fatmir Salihun, Irfan Shaqirin etj. Në këto takime, grupet u njoftuan edhe me platformën e organizimit të demonstratave. Si u zhvilluan demonstratat e 27 nëntorit 1968, në Prishtinë, në Ferizaj, në Gjilan dhe në Besianë (ish – Podujevë) ?! 1.Demonstrata në Prishtinë Ndonëse masat e rinisë studentore dhe masat e gjera popullore ishin njoftuar për kohën dhe vendin e fillimit të demonstratave, që në orët e para të pasdites, përkundër forcave të mëdha policore të përqëndruara nëpër udhëkryqet kryesore të Prishtinës, ato ishin tubuar nëpër fushat sportive të qytetit, nëpër konviktet e studentëve, nëpë shkolla fillore dhe të mesme si dhe nëpër vende tjera publike, duke pritur çastin e filllimit të demonstratës. Ashtu siç ishte përcaktuar, demonstrata nisi në orën 16 e 55 minuta, para Fakultetit Filozofik të Prishtinës. Deri në orën 17 masa e demonstruesve u rrit në rreth 8 mijë veta. Duke qenë në ballë të masës së grumbulluar, organizatorët e demonstratës dhe disa të rinjë me flamuj kombëtar, kolona fillloi marshimin nëpër rrugën: Marshali Tito” në drejtim të qendrës së qytetit. Demonstruesit, mbanin në duar shumë transparente me parulla të shkruara si: ”Duam vetvendosje deri në shkëputje”, ”Poshtë politika kolonialiste ndaj Kosovës”, ”Duam bashkimin e të gjitha viseve shqiptare me Kosovën”, ”LNÇ-ja nuk na solli lirinë!”, ”Duam Kushtetutë!”, ”Duam Universitet!”, ”Duam bashkimin e Preshevës... me Kosovën!”, ”Për të drejtat tona edhe gjak do të derdhim!”, ”Askush të mos luaj me fatin tonë!”, ”Në një dorë kazmën, në një dorë pushkën!”... Para qendrës së studentëve, tash rektorati i Universitetit të Prishtinës, demonstruesit u përballën me kordonin e policisë dhe gjatë përleshjeve masa e demonstruesve e shpërtheu bllokimin. Pas kësaj fitoreje, masa vazhdoi marshimin rrugës krysore duke brohoritur e kënduar këngën: ”Bashkohuni, bashkohuni!... Ejani mblidhuni këtu, këtu, këtu...!” Masa e demonstruesve pas parakalimit nëpër rrugën kryesore, përgjatë ndërtesës së Kuvendit Krahinor, u grumbullua në platonë (sheshin) përpara Tetarit Popullor. Me këtë rast Osman Dumoshi dhe Skënder Kastrati që të dy ideatorë të kësaj demonstrate u ngjitën mbi kioskën ”Optika” dhe lexuan një fjalim para masës së tubuar. Masa e demonstruesve leximin e referatit e priti me ovacione duke brohoritur parollat: ”Duam Republikë!”, ”Republikë, republikë!”, ”Duam-vetëvendosje!”, ”Vetëvendosje-vetëvendosje!”, ”Republikë-Kushtetut”, ”Kushtetut-kushtetut!”, ”Duam Universitetë!”, ”Universitet, universitet!”etj. Masa, me të përfunduar referati, zuri të lëvizte rrugës kryesore drejt Kuvendit Krahinor dhe me këtë rast qyteti buçiste nga brohoritjet për vetvendosje deri në shkëputje, për Republikën e Kosovës, për Kushtetutën, për Universitetin... dhe nga këngët atdhetare: ”Frynë murlani me stuhi Qielli ç´bubullonte, Nën flamurin kuq e zi Skënderbeu luftonte...”, ”Besa besë, besën ta kam dhënë për Kosovën jetën ka me dhanë!...”. Masa e demonstruesve që kishte arritur në disa mijëra vetë, u ndalë para ndërtesës së Kuvendit Krahinor, e cila ishte e rrethuar nga kordonet e policisë të paisur me automatik dhe me helmeta në kokë. Me këtë rast masa kërkonte t´ju fliste Fadil Hoxha ose do të hynin me dhunë në objekt të Kuvendit. Ndërkohë masa e revoltuar brohoriti parulla kundër burokracisë politike si: ”Poshtë burokracia!”, ”Poshtë tradhëtarët!”, ”Poshtë Veli Deva!”, ”Rroftë Klasa punëtore!”, ”Rrofshin minatorët”, ”Rroftë fshatarësia”, ”Rroftë rinia”, ”Poshtë Fadil Hoxha”, ”Rroftë vëllazëria shqiptare”... Para Kuvendit Krahinor, forca të mëdha policore dhe njësitë e zjarrëfikësve, me qëllim të shpërndarjes i sulmuan demonstruesit me shkopinjë gome e vrushkuj uji, ndërsa demonstruesit iu kundërvunë me gurë të kalldermit. Me këtë rast policia e kishte izoluar një numër demonstruesish afër ëmbëltores ”Pçella” (Bleta), përballë ndërtesës së Kuvendit Krahinor dhe i rrihte pamëshirë me shkopinjë gome e me shqelma. Në ato momente një grup tjetër demonstruesish arritën t´i marrin në duar të veta cisternat e zjarrfikësve dhe me ujin e ftoftë sulmuan policinë dhe i nxorën nga rrethimi demonstruesit tjerë. Policia në këto rrethana tërhiqet dhe gjatë tërheqjes kishte mundur t´i ndajë nga turma disa demonstrues, të cilët edhe i arrestuan. Pas këtyre përleshjeve, ku pati edhe shumë të lënduar nga të dya palët, masa e demonstruesve me buçima këngësh e brohoritjesh, vazhdoi demonstrimin nëpër rrugën kryesore, në drejtim të Fakultetit Filozofik. Mbi një tarac përpara ndërtesës së Fakultetit Filozofik (ku u rikthyen sërish demonstruesit) u zhvillua një tribunë popullore. Aty shumë oratorë folën për vuajtjet e popullit shqiptar nën robërinë serbo (jugo)sllave, për krimet që kishin bërë ata, qysh prej vitit 1912 mbi popullin tonë, për historinë e qëndresës shqiptare kundër kësaj robërie mesjetare etj. Më pastaj u nderuan edhe dëshmorët: Shaban Shala e Fazli Gajçevci, si dhe u fol me pietet për simbolin e qëndresës shqiptare Adem Demaçi, i cili atëkohë vuante dënimin prej 15 vjetësh, nëpër kazamatet serbe, së bashku me shumë të burgosur tjerë. Demonstruesit me të dëgjuar emrin e Adem Demaçit filluan ta kërkojnë lirimin e tij nga burgu, duke brohoritur: ”Rroftë Adem Demaçi”, ”Rroftë Kadri Halimi”, ”Duam lirimin e të burgosurve politikë”... Strukturat e burokracisë plitike për t´i bindur demonstruesit se duhej të shpërndahen,me qëllim të qetësimit të situatës, kishin caktuar Ismail Bajrën për të biseduar me ta. Ai për t´i shqyrtuar kërkesat e shtruara përmes bisedimeve, kërkojë nga demonstruesit që të formohet një Kryesi të tyre, mirëpo masa e tubuar njëzëri ju përgjigjë se ”Të gjithë jemi kryesi!....”të gjithë jemi kryesi!” Kur pushoi së foluri z.Bajra, filloi të buças zëri i demonstruesve për lirimin e shokëve të burgosur, gjatë këtij demonstrimi. Me brohoritjet ”Lironi shokët, lironi shokët”, masa e tubuar nisi marshimin në drejtim të burgut famkeq të Prishtinës. Nga udhëkryqi, përballë shtëpisë së vjetër të mallrave, masa mori rrugën në drejtim të shtëpisë së armatës (APJ) dhe u grumbulluan para hotelit”Avalla”, në afërsi të burgut. Forcat policore për ta shpërndarë masën e tubuar përdori gazin lotësjellës, shkopinj gome dhe armë zjarri. Në ndihmë të policisë me këtë rast kishin ardhur edhe ushtria. Gjatë kësaj përleshjeje nga breshëritë e plumbave që vinin nga banesat e ballkoneve shtetërore,që gjendeshin mbi hotelin”Avalla”, vritet i riu 17 vjeçar Murat Mehmeti, nxënës i shkollës së mesme teknike në Prishtinë dhe u plagosën shumë të tjerë. Pas këtij sulmi barbarë nga ana e policisë dhe ushtrisë, masa tërhiqet në mënyrë të çrregullt (kaotike) në drejtim të Kuvendit Krahinor, shkojnë deri te shkolla teknike dhe prej andej marshojne rrugës për t´u kthyer sërish rreth orss 22 të mbrëmjes në oborrin e Fakultetit Filozofik. Gjatë rrugëtimit, masa e revoltuar nga gjakderdhja e shkaktuar, duke brohoritur parullat: ”Gjakatarët-gjakatarët”, ”Barbarët,barbarët”, ”Ja vdekje-ja liri! Më mirë vdekje se robëri”, ”Hakmarrje, hakmarrje”!... i rrotulluan disa automjete dhe me gurë thyen dhjetra vitrina të shitoreve shtetërore. Në sheshin e Fakultetit Filozofik, pasi u nderua me një minut heshtje dëshmori i sapo rënë i lirisë Murat Mehmeti, para masës folën shumë oratorë nga radhët e studentëve, nxënësve, punëtorëve, minatorëve, fshatarëve etj, të cilët shfryn mllefin e tyre kundër pushtetit titist serbo(jugo)sllavë. Për të qetësuar studentët, me kërkesën e strukturave pushtetore, para masës paraqitet edhe prof.Mark Krasniqi, i cili u bëri thirrje demonstruesve që të shpërndahen, por masa nuk e përfilli kërkesën e tij. Duke brohoritur parulla tani më të njohura dhe duke kënduar këngë të ndryshme patriotike, një pjesë e demonstruesve qëndruan në platonë e Fakulteti Filozofik, deri në orën 3 të mëngjesit, të datës 28 nëntor 1968. Atë mëngjes kur populli shqiptar ishte përgatitur ta festoj ditën e Flamurit, Prishtina ishte vënë në një shtetërrethim të plotë ushtarako-plicor!! 2. Demonstrata në Ferizaj Demonstrata e dytë për nga fuqia dhe intenziteti u zhvillua në Ferizaj, në orët e para të mesditës së 27 nëntorit 1968. Atë ditë ndonëse ishte ditë tregu në qytet, masa e demonstruesve, të cilën e përbënin nxënës të shkolllës së mesme ”Hivzi Sylejmani”, studentë, punëtorë e fshatarë, lëvizi nga shumë drejtime për në qendër të qytetit… Afër shtëpisë së kulturës, kolonës së demonstruesve u doli përpara Sinan spra , kryetar i Komitetit Komunal të LK të Feizajt, i cili kërkojë që të mos marshojnë në drejtim të qendrës së qytetit, por masa nuk e dëgjon dot. Në këtë situatë një kordon i policisë përpiqet t´i pengojë demonstruesit, por nuk patën sukses. Para demonstruesve (mbi 3 000 veta) të cilët u mblodhën në platonë para ndërtesës së Kuvendit Komunal, mbajti një fjalim veprimtari Ismet Ramadani. Gjatë tërë kohës masa e tubuar brohoritën parulla: ”Duam vetëvendosje!”, ”Kosova Republikë!”, ”Barazi-Liri!”, ”Duam Kushtetut!”, ”Duam Universitet!”.. .Ndërkohë forcat policore të ndihmuar nga ekipi i zjarëfikësve, intervenuan për t´i shpërndarë demonstruesit, mirëpo masa e revoltuar u mbrojtën, duke hedhur gurë dhe gjësende tjera të forta në drejtim të tyre. Meqë përleshjet qenë të spra u lënduan dhjetra demonstrues dhe disa policë. Demonstrata në Ferizaj përfundojë rreth orës 16 dhe zgjati katër orë. Pas shpërndarjes të saj, shumica e pjesëmarrësve shkuan për t´ju bashkuar demonstratës në Prishtinë. 3. Demonstrata në Gjilan Për organizimin e demonstratës në Gjilan, më 10 nëntor 1968 dy studentë të Komitetit të Demonstratave takohen me Rexhep Malën, Fatmir Salihun dhe Irfan Shaqirin, në këtë qytet. Në takim u caktuan detyrat rasparente e dhe teknike, të cilat duhej të kryheshin për mbarëvajtjen e demonstratës dhe masovizimin e saj. Që nga 21 nëntori grupi organizativ është takuar për çdo ditë në një strehimore (bunker) afër shtëpisë së Fatmir Salihut dhe aty kanë përgatitur parullat që do të barteshin në dorë nga demonstruesit… Më 26 nëntor 1968 në shtëpinë e Rexhep Malës mbahet mbledhja e fundit e grupit dhe aty finalizohet mbarëvajtja e demonstratës. Në këtë demonstratë u dalluan nxënësit dhe studentët: Vahide Hoxha-Braha, Zija Shemsiu, Fazli Abdullahu, Xhavit Dërmaku, Njazi Korça, Ilmi Ramadani, etj. Demonstrata filloi në orën 12:05 dhe parakalimi u bë nga shkolla e mesme ekonomike deri të stacioni i autobusve. Në ballë të demonstruesve, numri i të cilëve arrinte në rreth 2 mijë vetë, ishin organizatorët e demonstratës dhe flamuri kombëtar që e mbante në duar raspa Hoxha-Braha, ndërsa Mehmet Emini e mbante flamurin jugosllavë. Gjatë rrugëtimit demonstruesit brohoritën parullat, të cilat edhe i mbanin në duar të shkruara në rasparente: ”Duam Vetëvendosje”, ”Duam Kushtetutë”, ”Kushtetutë-Republikë”, ”Duam Universitet”, ”Duam barabarësi të gjuhës” etj. Me qëllim të parandalimit, para masës së demonstruesve dolën aktivistët e Kuvendit komunal të LK të Gjilanit, mirëpo masa kishte marrë hovë dhe demagogjitë e tyre nuk mundën ta ndalin dot marshimin nëpër qytet. Meqë strukturat shtetërore dështuan, kundër demonstruesve paqësorë intervenuan forcat policore të paisur me shkopinj gome. Me këtë rast edhe demonstruesit ju kundërvunë me gurë dhe gjatë përleshjeve u lënduan shumë demonstrues por edhe disa “ruajtës të rendit”. Pas 4 orësh, demonstruesit u shpërndanë, ndërsa shumica prej tyre udhëtuan për të marrë pjesë në demonstratën e Prishtinës. 4. Demonstrata në Besian (ish-Podujevë) Edhe demonstrata e Podujevës u zhvillzua në orët e paradites, të datës 27 nëntor. Masa e demonstruesve fillimisht u mblodhë në sheshin e qytetit, në qendër ku përfshihej edhe hapsira e parkut. Në ballë të demonstruesve (ku u bashkuan edhe fshatarë që kishin ardhur për të bërë treg) valonte flamuri kombëtar, i qëndisur nga Elhame Shala-Bogujevci. Demonstruesit hodhën përulla për vetëvendosje, për kushtetutë dhe për barazi kombëtare. Para demonastruesve folën: Sabit Syla - student nga fshati Obraqë i Podujevës, Hasan Shala (vëllai i dëshmorit Shaban Shala) nga fshati Letancë etj. Meqenëse demonstruesit nuk u provokuan nga policia, demonstrata përfundojë e qet pa asnjë eksces. Më pas shumë llapjanë do t´i bashkohen edhe demonstratës së madhe në Prishtinë. Çfarë masash politike propozoi Veli Deva ndaj organizatorëve të demonstratave ?! Ndonëse demonstratat e nëntorit, përmes agjensive telegrafike botërore, shtrypit,radios dhe televizionit jehuan fuqishëm, kryetari J.B.Tito ndërmori një propagandë intensive për të dezinformuar opinionin ndërkombëtar për këto ngjarje. Në intervistat që dha për gazetarët vendas e të huaj, në Jajcë (ku ishte duke festuar 29 nëntorin) Titoja me kujdes i anashkalojë kërkesat themelore të demonstratave për vetëvendosje e republikë dhe mundohej t´i paraqiste ato si trazira të zakonshme studentësh, të cilat sipas tij nuk duheshin dramatizuar e hiperbolizuar dhe nuk duhej t´u jepej rëndësia që nuk e kishin. Megjithatë këto demonstrata do të bëhen objekt shqyrtimi dhe analize në të gjitha strukturat partiake e shtetërore të fedratës, të Serbisë dhe të Kosovës dhe kundër tyre do të organizohet një fushatë e egër shoviniste. Qysh në mbledhjen e parë të jashtëzakonshme, të mbajtur në mbrëmjen e 27/28 nëntorit 1968, në Prishtinë, Komiteti Krahinor - demonstratat e asaj dite në Prishtinë e gjetiu i cilësoi si ”armiqësore të organizuara nga elementët armiqësorë, kundër rendit kushtetues dhe shoqërisë socialiste vetëçeverisëse, kundër platformës ideologjike të LKJ-së dhe kundër vllaznim - bashkimit të kombeve dhe kombësive tona”. Ndërkaq kërkesat e demonstruesve u kualifikuan si ”platformë e fuqive më reaksionare në shoqëri” dhe se demonstruesit ishin të lidhur” me agjenturat e huja..., me mbeturinat e forcave reaksionare shoviniste e deri te devijuesit e ndryshëm brenda Lidhjes së komunistëve”. Në këtë mbledhje ende pa u ditur zhvillimet e demonstratave dhe pa u analizuar mirë shkaqet që quan në shpërthimin e tyre, Veli Deva, kryetar i Kryesisë së KK të LK të Kosovës, kërkojë që “të merren masa energjike kundër nxitësve të çrregullimeve... të qërohen hesapet me nxitësit e mërisë nacionale dhe veprimtarisë armiqësore”. Kush i gjykoi - denoi në „emër të popullit“ organizatorët e demonstratave? Këto vlerësime pashmangshëm, i hapën rrugë burgosjes së organizatorëve të demonstratave. Më 28 nëntor 1968 arrestohen: Osman Dumoshi. Afrim Loxha dhe Skënder Muçolli; më 1 dhjetor arrestohen: Hasan Dërmaku, dhe Skënder Kastrati; më 3 dhjetor arrestohet Xheladin Rekaliu; më 11 dhjetor arrestohet Adil Pireva; më 25 dhjetor Ilaz Pireva, ndërsa më 27 janar 1969 arrestohet Selatin Novosella. Gjatë kësaj periudhe arrestohen edhe dhjetra studentë, nxënës, mësues e punëtorë, që morën pjesë në demonstrata, mirëpo shumica prej tyre do të lirohen, ndërsa një pjesë e tyre denohen për kundërvajtje. Pas katër muaj hetimesh, më 2, 3, 4 e 7 prill 1969, në Gjykatën e Qarkut në Prishtinë u mbajtë një proces gjyqësorë kundër organizatorëve të demonstratave. Në këtë proces u përfshi, trupi gjykues i përbërë nga Nazmi Juniku – kryetar, me anëtarët tjerë – porotë: Beçir Shehi dhe Hysamedin Oruçi si dhe Prokurori i deleguar nga Peja Sahit Meraku. Kjo trupë gjyqtarësh – porotësh më 7 prill 1969 ”në emër të popullit” për shkak të “krimit - propaganda armiqësore nga neni 118 al. 1 e KP” këta studentë i shpalli fajtorë dhe ua shqiptoi dënimin prej 37 vjetësh burg të rëndë. Me këtë rast studentët: Osman Dumoshi, Hasan Dërmaku, Selatin Novosella dhe Adil Pireva, u dënuan me nga 5 vjet burg; Skënder Kastrati dhe Xheladin Rekaliu me nga 4 vjet burg, ndërsa Ilaz Pireva, Skënder Muçolli dhe Afrim Loxha dënohen me nga 3 vjet burg. Për pjesëmarrje aktive në demonstratën e Prishtinës, u denuan edhe studentët: Asllan Kastrati, me 6 muaj burg; Sylejman Kastrati me 3 muaj burg; Skënder Berisha me 2 muaj, Bedri Novosella, Sylejman Peposhi dhe Halil Qosja me nga 1 muaj; ndërsa Tefik Qitaku dhe Ramadan Ramadani (që të dy rrobaqepës) u dënuan me nga 2 muaj burg. Për demonstratën e Ferizajit u denuan:Ali Mehmeti, arsimtar me 1 vit burg, Ismet Ramadani dhe Hasan Abazi (që të dy studentë) me nga 10 muaj; ndërkaq me nga 1 muaj u denuan; Beqir Qerimi, student dhe nxënësit: Sylejman Bytyqi, Hasan Muhaxheri dhe Ekrem Beqiri. Për demonstratën e Gjilanit u denuan studenti: Irfan Shaqiri me 1 vjet burg, ndërsa me nga 1 muaj burg u denuan: Beqir Qerimi, student dhe nxënësit: Rexhep Mala, Fatmir Salihu, Ahmet Hoti etj Ndërkaq për demonstratën e Podujevës u denuan: Hamit Abdullahu (berber)me 1,6 muaj burg; Sabit Syla (student) me 1,4 muaj burg; Haki Sheholli me 1 vjet burg; ndërsa me nga 1 muaj burg u denuan: Hasan Sh.Shala dhe Bahri Shabani, që të dy studentë. Po me nga 1 muaj u denuan edhe mësuesit: Hasan Shala, Xhafer Ejupi, Skënder Hoxha, Shaqir Shala dhe Selatin Vokrri si dhe Nexhip Ejupi e Abdulla Nishevci, që të dy me profesion rrobaqepës. SI U ORGANIZUAN DEMONSTRATAT E DHJETORIT 1968 NË TETOVË ?! Demonstratat e muajve tetor - nëntor 1968 që u organizuan në Kosovë, ndikuan fuqishëm edhe në viset shqiptare në Maqedonin perëndimore. Nismëtarë për organizimin e Demonstratës në Tetovë u bënë studentët shqiptar nga Tetova, Gostivari, Kumanova..., që studjonin bashkë me studentët nga Kosova në Universitetin e Beogradit, Zagrebit dhe në disa fakultete të Prishtinës. Me këtë rast në krye të këtyre aktiviteteve atdhetare u vunë mësuesit: Mehmet Gega nga Tetova, i cili në vitin 1955 u denua me 10 vjet burg, per shkak të pengimit të shpërnguljeve të familjeve shqiptare për Turqi; Hysniqemal Sherifi (i cili në vitin 1963 ishte udhëheqës i grupit patriotik e revolucionar ”Flamuri” ), pastaj studentët: Faik Mustafa nga fshati Shipkovicë, Ramadan Sinani nga fshati Gajre, Hysenxhevat Kalishta, Abdylmenaf Rustemi, Arbër Xhaferi, Fehmi Rufati etj. Popullit shqiptarë në këto vise etnike, përveç se i mohoheshin të drejtat në arsim, kulturë, punësim etj, kishte të ndaluar edhe përdorimin e simboleve kombëtare. Përkundër ndalesave shtetërore, shqiptarët gjenin forma për kremtimin me dinjitet të festave kombëtare. Me rastin e 28 Nëntorit - Ditës së Flamurit, më 27 nëntor 1967 në shtëpinë e Mehmet Gegës mblidhet një grup të rinjësh për të festuar këtë ditë të madhe kombëtare. Në këtë mbrëmje festive ishin të pranishëm: Faik Mustafa, Ramadan Sinani, Hysenxhevat Kalishta, Miftar Zymberi, Fehmi Rufati, Abylselam Selami, Xhemil Mustafa, Arbër Xhaferi, Abdylmenaf Rustemi. Atë natë derisa grupi këndonte dhe bisedonte për pozitën e rëndë të shqiptarëve, sidomos në fushën e punësimit dhe të arsimit, vajza e Mehmetit, Valdetja do ta qëndis flamurin kombëtar, të cilin po këtë natë e përfundon së qëndisuri. Më 27 nëntor 1967 edhe Shefit Pollozhani nga Struga, bashkë më Sejdi Llogën, Olloman Selën dhe Xhevat Lenën ngritën flamurin kombëtar dhe shkruan parullat: ”Rroftë 28 Nëntori”, ”Rroftë populli shqiptar”, ”Rroftë Shqipëria” dhe të nesërmen festuan këtë ditë të madhe kombëtare. Një vit më vonë ditën e Flamurit, e festuan edhe dy grupe të rinjësh në Gostivar: Zyhdi Bilalli, Shaip Bilalli dhe Naim Bilalli nga Çegrani dhe Hysen Hasani me disa të tjerë u tubuan në ambientet e shkollës fillore ku ngritën flamurin kombëtar dhe kremtuan këtë datë historike. Ndërkaq një grup tjetër arsimtarësh nga Gostivari në përbërje: Jusuf Dalipi, Xhavit Muharremi, Imer Imeri, Mustafë Rushiti, Refik Dauti, Flora Muharremi dhe Jamin Nuredini, pikërisht në paraditen e 28 nëntorit 1968 i vendosin flamujt në vetura dhe parakalojnë nëpër fshatrat Gajre, Florinë dhe Çegran, kthehen në qytet dhe sërish nisen e shkojnë në drejtim të kundërt, në fshatin Debresht. Pasdite Jusuf Dalipi, Jamin Nuredini, Refik Dauti, Mustafë Rushiti dhe Imer Imeri me flamur në veturë shkojnë në Mavrovë (18 km. larg Gostivarit) dhe hyjnë në restorantin e ”Haneve të Mavrovës” duke e vendosur edhe flamurin kombëtar mbi tavolinë. Para këtyre ngjarjeve, më 18 tetor 1968 në Tetovë, u bë bojkotimi njëditor i mësimit të nxënësve shqiptarë të Gjimnazit të Tetovës. Ata kërkonin hapjen e paraleleve shqipe, propozim ky që ishte dhënë një vit më parë..., mirëpo qarqet shoviniste maqedonase e pengonin realizmin e tij. Këtë ngjarje edhe pse të gjithë instancat politike dhe shtypi i kohës e karakterizuan si një akt të rëndë në prishjen e marrëdhënieve ndërnacionale, megjithatë pas shqyrtimit të kësaj kërkese, më 20 tetor 1968 filloi punën paralelja në gjuhën shqipe. Populli shqiptar në Maqedoni ndonëse jetonte në pozita diskriminuese, grupi i Mehmet Gegës me rastin e ditës së Flamurit u mblodhën në shtëpinë e Faik Mustafës, pikërisht në vigjilje të kësaj feste kombëtare, (27 nëntor 1968) në kohën kur në Prishtinë dhe në disa qytete tjera të Kosovës u mbajtën demonstrata të fuqishme, dhe aty shtruan për diskutim organizimin e një demonstrate në Tetovë, Gostivar, Kumanovë, Shkup dhe në qytete tjera shqiptare. Meqë ato ditë, ishte ramazan, Mehmet Gega për ta përgatitur masën popullore për demonstratë, më 28 nëntor 1968 xhematit të mbledhur në xhaminë e sahatit i foli për rëndësinë historike të festës së Flamurit, që prej Kuvendit të Lezhës (28.XI.1444) e deri në Kuvendin e Vlorës (28.XI.1912), kur u shpallë edhe Pavarësia e Shqipërisë, si dhe për padrejtësitë e shumta që i bëheshin shqiptarëve para dhe pas luftës së dytë botërore. Me propozimin e tij u bënë edhe lutje për dëshmorët e rënë. Ndërkaq, gjatë gjysmës së parë të muajit dhjetor 1968 u zhvillua një aktivitet i dendur organizativ. Anëtari i grupit Faik Mustafa vuri kontakte me dy studentë nga Gjakova: Agim Jakën dhe Ibrahim Rudin, me të cilët u konsultua rreth kërkesave që duhet shtruar në demonstratë. Ndërkohë u shkruan dhe u shumzuan (me ciklograf) qindra thirrje për demonstratë, të cilat u shpërndanë nëpër fshatrat përeth Tetovës dhe në disa qytete. Paraprakisht u shkruajtën edhe kërkesat në transparente. Në mbrëmjen e 19 dhjetorit 1968 (në vigjilje të kremtes së Bajramit) me porosi të Mehmet Gegës, në disa minare të xhamive të Tetovës u vendosën flamujt kombëtar shqiptar. Fillimisht, flamuri vendoset në Xhaminë e Sahatit, që gjendet ne qendër të qytetit, dhe atë e vendos Myrtezan Myrtezani (vëllai i Mehmet Gegës); në xhaminë e vjetër Eski Xhami e vendos Abdullah Jusufi, ndërsa në Xhaminë e Pashës flamurin e vendos Haqif Ferati. Flamuri u ngrit edhe në disa shtëpi private dhe punishte zejtare, si dhe në disa fshatra përreth si në Radovicë, në Reçicë, në Shipkovicë, në Gajre etj. Derisa ngritja e flamurit kombëtar, për shqiptarët e Tetovës ishte një fitore e madhe, qarqet shoviniste maqedonase këtë aksion nuk e shikuan me sy të mirë, prandaj dhe organizuan një skenar provokues. Në orët e mbrëmjes të 22 dhjetorit, fotografi maqedonas Sreçko Janevski nga Tetova, e grisi flamurin shqiptar, të ngritur në punishten e Ismail Ejup Spahiut (rrobaqepës) në rrugën ”Ilindenska”, mu në qendër të qytetit. Të revoltuar nga ky akt shovinist, me shpejtësi në vendin e ngjarjes u grumbulluan dhjetra tetovarë dhe deri rreth orës 20 të mbrëmjes, masa u shtua në disa qindra vetë. Masa e tubuar e ndoqi sllavomaqedonin S.Janevski, i cili gjatë ikjes me revole në dorë kërcënonte shqiptarët dhe futet në ambientet e hotelit ”Makedonija”. Protestuesit shqiptar pasi i thejn xhamat e dritareve hyjnë brenda në hotel, por ndërkohë vjen policia dhe e merrë në mbrojtje këtë provokator. Masa e revotluar shqiptare në krye të së cilës u ndodhën mjekët: Harun Jakupi dhe Mahmut Bajraktari si dhe arsimtarët: Selajdin Hyseni dhe Abdullah Kalishta ,protestuan duke marshuar rrugëve të qytetit dhe hodhën parolla kundër pushtetit maqedonas dhe rreth orës 21 u shpërndan të qetë. Nisur nga kjo situatë e krijuar, grupi i Mehmet Gegës mori qëndrim për vazhdimin e protestës. Të nesërmen më 23 dhjetor, protesta u shndërrua në demonstratë. Rreth orës 11 organizatorët e demonsratës: Faik Mustafa, Ramadan Sinani, Ismail Emini, Hysniqemal Merxhani etj, ishin tubuar përpara dyqanit të provokatorit Sreçko Janeski. Masa e demonstruesve, lëvizi nga qendra e qytetit në drejtim të kuvendit komunal dhe me këtë rast nxënësi i gjimnazit Hamit Salihu me disa shokë u futën në ambientet e komunës dhe në dritaren e një zyreje në katin e tretë e shpaluan flamurin kombëtar. Pasi njoftohet policia nga kujdestarët e komunës, aty shkaktohet një përleshje midis demonstruesve dhe ”ruajtësve të rendit”. Policia për t´i shpërndarë demonstruesit përdorën shkopinjtë e gomës, ndërsa demonstruesit shqiptarë mbroheshin me gjësende që gjenin përreth. Pas këtij marshimi demonstruesit kthehen andej ka kishin ardhur (rrugës kryesore), dhe meqë ishin informuar rrejshëm se tashmë ishin burgosur disa demonstrues, masa u ndalua fuillimisht para ndërtesës së Sekretariatit për Punë të Brendshme dhe qëndruan një kohë të gjatë, duke kërkuar lirimin e të burgosurve. Më pastaj demonstruesit marshojnë në drejtim të tregut të qytetit, rrugës që të shpije për Ferizaj. Gjatë rrugëtimit bashkohen punëtorët shqiptar të Kombinatit ”Tetex”, zejtarët dhe popullata e fshatrave të Tetovës. Demonstruesit mbanin në duar flamuj kombëtar dhe transparente me parullat: ”Poshtë shovinizmi maqedonas”, ”Kërkojmë hapjen e Universitetit të Kosovës”, ”Kërkojmë përdorimin e lirë të Flamurit Kombëtar”... , ndërsa masa parreshtur brohoriste: ”Kushtetutë, kushtetutë!, ”Flamuri, Flamuri”, ”Duam mësim në gjuhën shqipe” etj. Në orët e vona të pasdites, masa prej 4 - 5 mijë vetësh (e cila vinte akoma duke u rritur) u grumbullua në qendër të qytetit, ndërkohë që edhe përforcimet e policisë të ardhur nga Shkupi u shtuan shumë. Në këtë situatë entuziazmi, të përcjellur me brohoritje e parulla për barazi kombëtare, para masës, djaloshi 20 vjeçar Shifajet Fetahu, u ngjit në një shtyllë metalike dhe vendosi flamurin kombëtar. Ngritja e flamurit para demonstruesve qe akti me kulminant i kësaj demonstrate. Më pastaj demonstruesit filluan sërish marshimin drejt kinemas “19 nëntori” ku policia duke përdorur shkopinjtë e gomës dhe kondakët e revoleve dhe të automatikëve u përpoqën t´a shpërndajnë masën. Gjatë këtyre përleshjeve pati dhjetra shqiptarë të plagosur si dhe u arrestuan shume të tjerë. Ndërkaq në këto përleshje u shkatërrua një vetur e policisë, një kamion, shumë vetura zyrtare e private, Komiteti Komunal i LK të Tetovës, Komuna dhe zyrat e Sindikatës etj. Demonstrata nëpër rrugët e Tetovës përfundoj në orën 20 të mbrëmjes. Manifestime të hapura në frymën e demonstratave pati edhe në: Gostivar, Kërçovë,Kumanovë, Preshevë si dhe në Ulqin, ku me ekspozimin e flamurit kombëtar u shpreh vullneti i popullit shqiptar për vetvendosje. Kush u denua për organizimin e demonstratave në Tetovë? Për demonstratat e Tetovës, e cila e aktualizoj çështjen e përdorimit të flamurit shqiptar dhe hapjen e paraleleve të mësimit në gjuhën shqipe, u denuan 170 shqiptarë, ndërsa 54 veta u denuan me mbi 1 vjet burg, jo vetëm nga Tetova por edhe nga Shkupi, Gostivari, Struga dhe Kërçova. Vetëm në gjykatën e Tetovës dhe atë të Shkupit “për vepër penale kundër shtetit”u denuan: Mehmet Myrtezani - Gega, mësues me 7 vjet burg; Faik Mustafa, student me 5 vjet burg; Abdylselam Selami - mësues, me 1,6 muaj burg; Ramadan Sinani - student me 2 vjet; Fehmi Rifati, student me 2 vjet burg; Abdylmenaf Rystemi student me 2 vjet; Hysni Qemal Sherifi arsimtar me 1,6 muaj; Refki Murati murator me 2 vjet; Nexhmidin Neziri mësues me 1,6 muaj; Ibrahim Rudi student me 3 vjet; Agim Jaka student me 2,6 muaj; Hysenxhevat Kalaishta student me 5 muaj burg; Xhemil Mustafa student me 5 muaj; Arbër Xhafëri student me 3 muaj; Agim M.Xhaferi student me 3 muaj burg e shumë të tjerë. Asokohe, pas burgosjeve në Tetovë, pushteti shovinist maqedonas, burgosi e dënojë edhe shumë të rinjë shqiptar, që nuk kishin aspak lidhje me demonstratat e Tetovës. Në Shkup u denua Sejdi Kryeziu me 5 vjet burg, gjoja se ka bërë propagand armiqësore për shkëputjen e Maqedonisë perëndimore dhe bashkimin e saj me Shqipërinë, ndërsa Inajet Bariu u denua me 1 vjet, po për propagand armiqësore. Asokohe në strug u denua Irfan Vlashi me 6 vjet burg, për diversion, Tosun Roçi me 4 vjet burg, ndërsa në Kërçovë u denuan: Syrja Qura, Sali Ramadani etj Përfundim Demonstratat e vitit 1968 patën një rol të madh në zhvillimet e mëvonshme politike. Ato e detyruan udhëheqjen jugosllave të rishqyrtojë statusin juridik të Kosovës dhe me këtë rast u ndërmorën disa veprime konkrete. Në shkurt 1969 u miratue ligji kushtetues për Kosovën, i cili hapi rrugë që ajo ta ketë Kushtetutën e vet. Me anë të ligjeve emërtimi ”Kosovë e Metohi” si krahinë e Sërbisë, ndërron emrin në “Krahina Socialiste Autonome e Kosovës” (KSAK); Po atë vit gjuha shqipe u sanksionua me ligj si gjuhë e dytë zyrtare, krahas gjuhës serbo-kroate; u legalizua përdorimi i flamurit kombëtar; ndërsa në nëntor 1969 Kuvendi i Kosovës shpalli ligjin për themelimin e Universitetit të Kosovës, i cili do të jetësohet më 15 shkurt 1970. Së këndejmi, pas debateve maratonike për ndryshimet kushtetuese (1967-1971), Kuvendi federativ i Jugosllavisë më 21 shkurt 1974 miraton Kushtetutën e re të RSFJ-së, ndërsa një javë më vonë (28 shkurt) edhe Krahina Socialiste Autonome e Kosovës e miraton Kushtetutën e parë të saj, e cila Kosovën e definon njëkohësisht, si: ”pjesë integrale të Sërbisë” dhe ”element konstituiv të federatës jugosllave”. Megjithatë kjo Kushtetutë nuk do të kënaqë asnjëherë vullnetin e popullit shqiptarë, prandaj dhe organizatat politike ilegale nuk do ta ndalin dot veprimtarinë e tyre atdhetare për asnjë moment, për të realizuar synimin dhe aspiratën madhore - vetëvendosjen dhe bashkim kombëtar. ---------------------------------------- Referencat 1 A.Lalaj: Kosova - rruga e gjatë drejt vetvendosjes (1948-1981), Tiranë 2000, fq.137-140. 2 Pa vetvendosje – s´ka barabarësi, “Rilindja“, 19 gusht 1968; Vetëvendosja-pjesë përbërëse e mekanizmit vetqeverisës (po aty) 5 shtator 1968; Krahinës kompetenca më të mëdha (po aty) 6-8 shtator 1968; A.Lalaj - vepra e cituar, fq.188-189. 3 A.Lalaj, vepra e cituar, fq.283. 4 Konkluzionet e konsultës gjuhësore të 22-23 prillit të vitit 1968, mbajtur në Prishtinë, ”Përparimi” 1968, nr.3-4, fq.325-326. 5 K.Rexha- „Fati i luleve (Rruga jetësore e shkrimtarit dhe atdhetarit Jusuf Gërvalla), Prishtinë 1993, fq.104. / A.Lalaj: vepra e cituar, fq.334. 6 F.Hoxha: Jemi në shtëpinë tonë, Prishtinë 1986. /”Kosovo, Past and Present”, Beograd 1989, fq.389 /A.Lalaj: Vepra e cituar, fq.335. 7 Dr.Z.Neziri: “Isa Demaj jeta dhe veprimtaria atdhetare, Prishtinë 2002, fq.179 Mr.E.Çeku: Mendimi politik i lëvizjes ilegale në Kosovë 1941-1981, Prishtinë 2003, fq.169. /Sh.Braha: Gjenocidi serbomadh dhe qëndresa shqiptare (1884-1990), Gjakovë 1991, fq.504. 8 Dëshmi e Prof.Meriman Brahës dhënë autorit, në korrik 2001 në Prizren. 9 Dr.Z.Neziri: Vepra e cituar, fq.181-182 /Mr.E.Çeku: Vepra e cituar, fq.169. 10 Nga deklarata e Meriman Brahës dhënë autorit, në korrik 2001 në Prizren. 11. Demonstratat popullore të vitit 1968 në Kosovë dhe viset e saja, Zëri i Kosovës“-organ i LPRK-së, Nr.11/12, nëntor-dhjetor 1988, Zvicër, fq.9-10. 12 Po aty 13 A.Pireva: vepra e cituar, fq.38-41. 14 Po aty 15 Po aty 16 Mr.E.Çeku: Mendimi politik i lëvizjes ilegale në Kosovë 1945-1981, Prishtinë 2003, fq.170. 17 Sabri Novosella: Flijimi për ëndrrën e lirisë (Rrëfim) Zëri 26 dhjetor 1996, fq.22. 18 Aktgjykimi K.nr.23/69 Gjyqi i Qarkut Prishtinë, fq.3. 19 A.Pireva: vepra e cituar, fq.7 20 Aktgjykimi i cituar, fq.4. 21 A.Pireva: vepra e cituar, fq.53-55. 22 “Zëri i Kosovës“-Organi LPRK-së, artikulli i cituar... nr.11/12 nëntor-dhjetor 1988, fq.8. 23 Po aty 24 A.Pireva: Vepra e cituar, fq.fq.78. 25 Po aty 26 Po aty 27 Po aty 28 S.Novosella: artikull i ctuar, 4 dhjetor 2003, fq.9. 29 Po aty 30“Zëri i Kosovës“....artikulli i cituar, fq.8. 31 S.Novosella: artikulli i cituar, fq.9 32 Po aty dhe libri i cituar i A.Pirevës , fq.112. 33 Po aty 34 A.Pireva: vepra e cituar, fq. 113-115. 35 Po aty 36 Po aty 37 S.Novosella: Në 35 vjetorin e demonstratave të 68-tës, Kosova Sot, 3 dhjetor 2003, fq.9 38 “Zëri i Kosovës“….artikulli i cituar, fq.9. 39 Nga biseda e autorit me Irfan Shaqirin, 15.XI.2004 40 ALK-„Kosovapres“ Prishtinë 28 mars 2001. 41 “Zëri i Kosovës“…artikulli i cituar,fq.9. 42 Po aty 43 Po aty 44 A.Lalaj-Kosova-rruga e gjatë drejt vetëvendosjes(1948-1981),Tiranë 2000,fq.361. 45 Arkovi i Kosovës, fondi i KK të LKK, Dosja: Mbledhja e Komitetit Krahinor, 28.XI.1968. /Mr.E.Çeku: vepra e cituar, fq.172 46 Gazeta”Rilindja”, 30 nëntor 1968 (raport nga mbledhja e KK të LKK-së), /A.Lalaj: vepra e cituar, fq.353. 47 Po aty 48 Aktgjykimi K.nr.23/69 i shpallur nga gjykata e qarkut në Prishtinë (7 prill 1969) fq.1-2. 49 Aktgjykimi i cituar, fq.1 50 Aktgjykimi i cituar, fq.2-3 51 A.Pireva: Gjashtëdhjetëeteta shqiptare, Prishtinë 1994, fq.175-176 52 “Zëri i Kosovës“... artikulli i cituar, fq.10. 53 B.Berisha: Çështja kombëtare shqiptare dhe “ultrakomunistët“shqiptar, Tetovë 1996, fq.192. 54 B.Berisha: Vepra e cituar, fq.192. /Selatin Novosella: Cilat ngjarje i paraprinë demonstratave në Tetovë, Kosova Sot, 8 dhjetor 2003, fq.9 55 Revista ”Koha” Prishtinë, mars 1991, /S.Novosella: Artikulli i cituar, fq.9 56 B.Berisha vepra e cituar, fq.196. /Revista ”Koha” Prishtinë, mars 1991 57 B.Berisha, vepra e cituar ,fq.193, /S.Novosella, artikulli i cituar, fq.9 58 Revista ”Koha” ,Prishtinë, mars 1991 /S.Novosella: artikulli i cituar, fq.9 59 B.Berisha: vepra e cituar, fq.197, /Revista “Koha” Prishtinë mars 1991. /S.Novosella: artikulli i cituar, fq.9 60 “Zëri i Kosovës“… artikulli i cituar, fq.10 61 Po aty 62 Po aty 63 B.Berisha: Vepra e cituar, fq.198. /S.Novosella: artikulli i cituar, 9 dhjetor 2003, fq.9 64 Revista ”Koha”, Prishtinë mars 1991 /S.Novosella: artikulli i cituar, fq.9 65 Po aty, /“Zëri i Kosovës“, artikulli i cituar, fq.10. 66 B.Berisha: vepra e cituar, fq.198. 67 “Zëri i Kosovës“…artikulli i cituar, fq.10. 68 Sot fillon gjykimi i organizatorëve të demonstratave të Tetovës, ”Rilindja” 1-3 qershor 1969. 69 A.Pireva: vepra e cituar, fq.176-177. 70 B.Berisha: vepra e cituar, fq.199-200. 71 N.Gjeloshi: “Kosova në udhëkryq 1989“, Itali 1997,fq.2 __________________ Joseph Biden: Hashim Thaçi Komandant Gjarperi është George Washingtoni i Kosovës

20-12-2008, 22:21	#2
Llapi Syrishqiponjes Anëtarësuar: 08-08-2002 Postime: 13,702	DYZETVJETORI I DEMONSTRATAVE TË VITIT 1968 Cilat ishin rrethanat shoqërore-politike në Kosovë në vitin 1968? Shkruan: Selatin NOVOSELLA Gazata “Kosova sot” Lufta nacionalçlirimtare e popullit vietnamez në vitin 1968 kishte arritur kulmin. Kjo luftë, e udhëhequr nga Fronti i Çlirimit Kombëtar, që synonte çlirimin e Vietnamit Jugor dhe bashkimin me Vietnamin Verior, si shtet amë, kishte ngjallur shpresa te shumë popuj të robëruar. Lëvizja Çlirimtare Kombëtare, e cila vazhdonte të vepronte në forma të ndryshme në Kosovë dhe vise, me Vietnamin i krahasonte viset e mbetura jashtë Shqipërisë londineze, kurse me Vietnamin e Veriut e krahasonte shtetin amë të shqiptarëve - Shqipërinë. Andaj, në bashkimin e dy Vietnameve shihte shpresën dhe shembullin e ribashkimit edhe të shqiptarëve në një shtet të përbashkët. Në anën tjetër, lufta izraelite-egjiptiane e vitit 1967, tashmë kishte marrë përmasa të përgjithshme arabe, ku barrën kryesore vazhdonte ta bartte populli më i shtypur në atë rajon të Lindjes së Afërme - populli palestinez. Edhe kjo luftë çlirimtare e palestinezëve shihej me shumë simpati nga Lëvizja Kombëtare Shqiptare, duke bërë përpjekje që ta përkrahte dhe ta mbështeste atë, qoftë edhe moralisht dhe gojarisht, në territoret e okupuara shqiptare në ish-Jugosllavi. Ibrahim Gashi Selatin Novosella Shemsi Hoxha Viti 1968 në Evropë do të mbetet në kujtesë për aktin e paprecedencë të okupimit të Çekosllovakisë nga ana e shteteve "aleate", anëtare të Traktatit të Varshavës, të udhëhequra nga Bashkimi Sovjetik. Në shenjë mospajtimi me këtë akt të okupimit, Shqipëria edhe formalisht tërhiqet nga Traktati i Varshavës, ndonëse, objektivisht, nga ky pakt ajo ishte tërhequr që nga viti 1961. Duke përshëndetur këtë tërheqje të Shqipërisë nga ky traktat politiko-ushtarak, Ismail Kadare, shkruante: "Duke sfiduar Tensionin, shantazhet, traktatin e grisur Një grua vrapon t'i japë një bir të ri Kësaj kohe të madhe plot shqetësime" Këto ngjarje në arenën ndërkombëtare nuk ishin pa ndikim në jetën politike në Kosovë dhe më gjerë. Megjithatë, ndikim dukshëm më të madh do të kenë protestat dhe demonstratat studentore dhe të rinisë në këtë vit, që do të shpërthejnë në Gjermaninë Perëndimore, në Francë, në Itali, në Angli dhe në Spanjë. Rinia studentore në këto shtete më të zhvilluara të Evropës Perëndimore nuk do të pajtohet me statusin e saj në shoqëri, ndonëse i gëzonte pothuajse shumicën e privilegjeve të jetës bashkëkohore. Njëri prej organizatorëve dhe ideatorëve të demonstratave të vitit 1968, Adil Pireva, me të drejtë konstaton: "Rinia studentore botërore kishte rënë në një rezignacion a dëshpërim të madh nga rrethanat politiko-shoqërore të kohës, që karakterizoheshin nga një luftë e ftohtë, e cila kishte zëvendësuar luftën e armatosur. Ajo nuk pajtohej me kohën, në të cilën jetonte, por s`dinte çka donte. Dinte çka s`donte, por s`dinte çka donte". Universitetet e këtyre shteteve ishin bërë arena ku për çdo ditë rinia kacafytej me organet e pushtetit dhe kështu rrezikonte që kjo pakënaqësi të merrte përmasa më të gjera. Konfliktet ishin aq të rrepta sa shpesh përfundonin me lëndime, me plagosje dhe me dëme të konsiderueshme materiale. Rinia shqiptare në Kosovë dhe viset e tjera, demonstratat e rinisë studentore në Evropën Perëndimore, në vitin 1968, i shikonte me simpati, edhe pse kërkesat e shtruara nuk përputheshin me ato të rinisë shqiptare, ngase ato ishin të natyrës, kryekreje, kombëtare, si pjesë e popullit të robëruar në ish-Jugosllavi. Pushteti jugosllav fare pak informonte për demonstratat dhe protestat e rinisë në shtetet e Perëndimit, nga droja e arsyeshme se nga ato ngjarje do të merrte shembull, jo vetëm rinia kosovare por, përgjithësisht, edhe ajo jugosllave. Shembulli i vetëdjegies së studentit Jan Pallah në Çekosllovaki, në shenjë proteste pas okupimit nga Traktati i Varshavës, shembujt e luftës çlirimtare në Vietnam dhe në Palestinë, shembujt e protestave masive të rinisë studentore në shtetet demokratike të Evropës Perëndimore, do të ndikojnë mjaft në përgatitjen shpirtërore për organizimin e demonstratave kosovare të vitit 1968. NDRYSHIME ME NDIKIM Viti 1968 në ish-Jugosllavi do të karakterizohet me konsolidimin e rrethanave në të gjithë lëmenjtë jetësorë, rrethana këto të krijuara pas Plenumit të Katërt të Brioneve të Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë (1 korrik 1966). Deformimet e shumta që ishin bërë nga Shërbimi i Sigurimit Shtetëror (i njohur në popull si UDB-ja), ndonëse jo në atë masë sa edhe në Kosovë, tashmë, kishin dalë në sipërfaqe në tërë ish-Jugosllavinë. Për këtë arsye, në një mënyrë ose në një tjetër, të gjitha republikat dhe krahinat në ish-Jugosllavi dëshironin të arrinin atë që shumë kohë ishte e ndaluar me masa të ndryshme administrative e policore. Megjithëse pas këtij plenumi historik kishin ndodhur disa ndryshime fillestare në jetën politike, ekonomike dhe shoqërore në ish-Jugosllavi, burokracia, sidomos ajo serbe, ende ishte aq e fuqishme sa ia zinte frymën çdo iniciative dhe veprimtarie sado të vogël demokratike që ndodhte. Si në të gjitha shoqëritë, ku rinia është ajo që kërkon ndryshime më të shpejta dhe më radikale, edhe në ish-Jugosllavi, në vitin 1968, rinia studentore e ngriti zërin e protestës në mënyrë të vendosur në demonstratën e Beogradit, në muajin qershor të vitit 1968. Në demonstratën e Beogradit, në të cilën mori pjesë edhe një numër i studentëve shqiptarë që studionin në Universitetin e Beogradit, kërkesat kryesore u orientuan në sferën e standardit të studentëve, në kushtet e studimeve, kundër burokracisë që i bllokonte të gjitha iniciativat konstruktive, në largimin e disa udhëheqësve të lartë partiakë dhe shtetërorë, etj. Demonstratën e Beogradit të vitit 1968, si dhe ato të shteteve perëndimore, studentët dhe rinia shqiptare në Kosovë dhe më gjerë i shikonte me respekt dhe me simpati. Mirëpo, te këto demonstrata, rinia shqiptare nuk gjente synimin e saj kryesor - kërkesën për liri kombëtare, e cila u mungonte shqiptarëve. Megjithatë, në Kosovë kishte ide dhe propozime që të organizoheshin demonstrata në shenjë përkrahjeje të këtyre aktiviteteve. Për organizimin e demonstratave të përkrahjes, kishte iniciativë edhe nga vetë studentët e Beogradit. Mirëpo, rinia shqiptare kishte kërkesa dhe brenga shumë më të mëdha, shumë më të ngutshme dhe shumë më të rëndësishme. Ajo planifikonte të organizonte demonstrata me karakter kombëtar, në të cilat kërkesë bazë do të ishte e drejta për vetëvendosje politike. Përkundër synimeve të ndryshme, lirisht mund të thuhet se demonstratat e Evropës, dhe ato të Beogradit, ndikuan në shpejtimin e organizimit të demonstratave edhe në qytetet shqiptare në ish-Jugosllavi. KOSOVA FRYMON MË LIRSHËM Ndryshimet e shumta pozitive që kishte sjellë Plenumi i Katërt i Brioneve vëreheshin në shumë lëmenj të jetës në Kosovë. Sikur u harrua e kaluara e hidhur dhe shpeshherë tragjike, e karakterizuar me likuidimet në masë pas Luftës së Dytë Botërore, me aksionin e grumbullimit të armëve në vitin 1956, me presionin për shpërngulje në Turqi, me burgosjet e pandërprera të shumë atdhetarëve dhe me keqtrajtimin e tyre gjatë hetimeve dhe gjatë mbajtjes së dënimeve të gjata, të cilat përfundonin edhe me vdekjen e të burgosurve, me masat e tjera drakoniane të pushtetit serbo-jugosllav, etj. Sikur mbretëronte, pas këtij plenumi, një frymë më e durueshme në jetën politike të shqiptarëve. Shkurt, edhe pse këto ndryshime nuk kishin ndonjë karakter më të thellë, shqiptarët merrnin frymë pak më lehtë. Pas Plenumit të Brioneve, me propozimin e prokurorit krahinor, Rezak Shala, filloi zbritja e dënimeve për shumë të burgosur politikë, kurse disa prej tyre u liruar plotësisht nga vuajtja e mëtutjeshme e burgut. Kishte filluar ribotimi i veprave të ndryshme, të ardhura nga Shqipëria, si: "Historia e Skënderbeut" e Marin Barletit, "Fjalori i gjuhës shqipe", "Hasta la vista" e Petro Markos, "Historia e letërsisë shqipe", etj. Filloi shfaqja e shumë pjesëve teatrore, deri në atë kohë rreptësisht të ndaluara, si: "Trimi i mirë me shokë shumë", "Cuca e maleve", "Plaku i maleve", "Shtatë shaljanët", "Migjeni", etj. Shfaqej filmi i koproduksionit shqiptaro-sovjetik "Skënderbeu", si dhe botoheshin shumë fotografi të Skënderbeut dhe embleme të tij. Shoqëritë e ndryshme kulturo-artistike, si: "Ramiz Sadiku" e Prishtinës, "Liman Kaba" e Dibrës, "Hajdar Dushi" e Gjakovës, e shumë të tjera, në repertorin e tyre kishin aso këngësh saqë sallat, siç thonë, ndizeshin nga brohoritjet dhe nga duartrokitjet e publikut të përmalluar dhe të etur për muzikë shqiptare. Kjo ishte e natyrshme, ngase këto këngë ishin këngë me tematikë nga e kaluara e lavdishme e popullit shqiptar. Sidomos këngët për Skënderbeun, për Bajram Currin, për Dedë Gjo Lulin, për Azem e Shote Galicën, për Tefik Çangën, për Emin Durakun, për Ganimete Tërbeshin, etj., priteshin me ovacione dhe me brohoritje të pakufishme. Viti 1968, në Kosovë, për shumëçka mund të thuhet se ishte Mot i kremtimit të përvjetorëve, po edhe i zhvillimit të ngjarjeve historike. Ishte Vit i Madh. Në Kosovë, në vitin 1968, u kremtua 500-vjetori i vdekjes së Skënderbeut. Në këtë vit ishte edhe 90-vjetori i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, 60-vjetori i Kongresit të Manastirit, si dhe u mbajt Konferenca e Dytë Studimeve Albanologjike. Në Simpoziumi Ndërkombëtar për Skënderbeun, me rastin e 500-vjetorit të vdekjes së kryeheroit kombëtar shqiptar, përveç historianëve, shkencëtarëve, arkeologëve dhe gjuhëtarëve nga shumë vende të botës, morën pjesë edhe shumë studiues nga Shqipëria, dhe kjo i dha ngjyrë të përgjithshme kombëtare këtij simpoziumi. Po në vitin 1968, në Prishtinë, u mbajt Konsulta gjuhësore, e cili do t'i paraprijë Kongresit për unifikimin e gjuhës letrare shqipe. Kësaj atmosfere entuziaste, që ishte krijuar në Kosovë, po i kontribuonte edhe radioja, shtypi dhe televizioni i Shqipërisë, me emisione dhe me shkrime të ndryshme. Kështu, më 15 janar 1968, në Simpoziumin për Skënderbeun, të mbajtur në Krujë, kreu i shtetit shqiptar, Enver Hoxha, iu drejtua pjesëmarrësve nga Kosova me këto fjalë: "Ju jeni shqiptarë dhe ne jemi shqiptarë, jemi pra një popull. Qiejt mund të rrëzohen, por e vërteta që ju jeni vëllezërit tanë e që ne jemi vëllezërit tuaj, pse kemi një mëmëdhe, një atdhe, nuk lëviz. Furtuna të tmerrshme kanë kaluar mbi popullin shqiptar. Mundet edhe nesër të bëjnë vaki gjëra të tilla, por populli shqiptar nuk do të robërohet tani më nga kurrkush. Nuk ka forcë në botë që ta ndalojë popullin shqiptar të rrojë i bashkuar, i lirë, i pavarur dhe sovran. Këtë e kanë vërtetuar kohët e lashta dhe kohët e reja. Po ta lypin rrethanat, këtë do ta vërtetojnë edhe kohët e ardhshme". Klima e përgjithshme e krijuar në Kosovë pas Plenumit të Brioneve ishte mbështetje e mirë e shpresës se ndryshimet e filluara do të vazhdojnë. Andaj, me plot të drejtë, viti 1968, për shqiptarët e Kosovës sikur paraqet një romantizëm të vonuar kombëtar. Gjashtëdhjeteteta shqiptare ishte shprehje e nevojës objektive për përshpejtimin e procesit të ndrydhur aq gjatë të mëvetësisë së shqiptarëve dhe, mbi këtë bazë, edhe të emancipimit të tyre të gjithanshëm. Por ishte, nga ana tjetër, edhe shprehje e drojës (që më vonë do të dëshmohej si e arsyeshme dhe largpamëse) nga tendencat gjithnjë e më të hapura e më agresive të qarqeve shoviniste serbomëdha (madje edhe të atyre opozitare) për ndërprerjen e procesit të rilindjes së re shqiptare dhe për kthimin e sërishëm të ferrit oruelian të kohës së parabrioneve. DISKUTIME PËR NDRYSHIME RRËNJËSORE Në vitin 1968 formohet Komisioni për Studimin e Çështjeve që kanë të bëjnë me Ndryshimet dhe Plotësimet e Statutit, qëllim i të cilit ishte udhëheqja dhe organizimi i diskutimeve dhe i propozimeve për ndryshimet dhe për plotësimet e Statutit të Krahinës Autonome të Kosovës, aktit më të lartë juridik të Kosovës në atë kohë. Kryetar i këtij komisioni ishte caktuar Fadil Hoxha, kryetar i Kuvendit Krahinor të Kosovës. Pas dhënies së shenjës së gjelbër nga kreu jugosllav, Josip Broz Tito, në disa qendra të mëdha të Kosovës filluan diskutimet për ndryshimin e Statutit dhe të Kushtetutës së Kosovës. Tito, së bashku me kroatin Vladimir Bakariq dhe me sllovenin Eduard Kardel, synonin dhe planifikonin dobësimin e pozicioneve të Serbisë në federatën jugosllave. Këtë dobësim, sipas bindjes së tyre, mund ta bënin vetëm me ndarjen e Kosovës në fillim dhe, më vonë, edhe të Vojvodinës, nga kontrolli i drejtpërdrejtë i Serbisë. Eduard Kardel, në vitin 1967, duke folur përkitazi me pozitën e pakicave kombëtare, siç trajtoheshin edhe shqiptarët, ndonëse, sipas numrit të banorëve, shqiptarë kishte më tepër se maqedonas, se malazias dhe se slloven, thoshte: "Porsa diçka është autonomi, atëherë këtu nuk është më fjala për statusin e pakicës, po për një bashkësi autonome të popujve në një territor të caktuar, gjë që në këtë rast kombësisë shqiptare objektivisht i jep një pozitë kombëtare më të fuqishme". Tubimi i parë me diskutime për ndryshimet kushtetuese u mbajt në Gjakovë, më 16 gusht 1968, në Aktivin politik të këtij qyteti, dhe zgjati tetë orë të plota. Në këtë mbledhje u kërkuan ndryshime rrënjësore të sistemit politik. Aty u kërkua, përveç së tjerash, që: 1. Në Kushtetutën e RSFJ-së, kombësia shqiptare të emërtohet si kombi shqiptar; 2. Me Kushtetutë dhe me ligj të përcaktohet përdorimi i flamurit kombëtar shqiptar; 3. Krahina e Kosovës të shpallet Republika e Kosovës etj. Gjakova nuk ishte zgjedhur rastësisht për vendin prej nga do të shtroheshin në opinionin e gjerë kërkesat për ndryshimet që do të pasonin në të ardhshmen në Kosovë. Gjakova ishte dalluar në Luftën Nacional-Çlirimtare, prej vitit 1941 deri më 1945. Në Malësinë e Gjakovës, po ashtu, ishte mbajtur Mbledhja historike e Bunjajt, ku ishin marrë vendime afatgjata për fatin e shqiptarëve të Kosovës. Në Gjakovë kishin lindur disa nga simbolet e kësaj lufte, si: Emin Duraku, Ganimete Tërbeshi, Xheladin Hana etj. Për këtë arsye, zgjedhja e Gjakovës për vend të fillimit të diskutimeve për ndryshimet kushtetuese ishte plotësisht e qëlluar dhe e menduar mirë. Qëndrimet e Aktivit politik të Gjakovës, pas tri ditësh, u botuan në gazetën "Rilindja", më 19 gusht 1968. Përveç së tjerash, në "Rilindje" shkruan: "Njërës prej çështjeve që më së tepërmi i është kushtuar rëndësi në shqyrtim ishte e drejta për vetëvendosje... Që në vend të Statutit Kosova të ketë Kushtetutë... Që në Dhomën e Kombeve të Kuvendit Federativ Kosova të ketë 20 përfaqësues si edhe republikat e tjera... Që të pranohet statusi i Kombit për shqiptarët të cilët janë ose më shumë ose sa disa kombe që jetojnë në Jugosllavi... Me Kushtetutë duhet të sigurohen të drejta të barabarta në përdorimin e simboleve kombëtare... Pa vetëvendosje nuk ka barazi...". Qëndrimet e Aktivit politik të Gjakovës pothuajse unanimisht qenë pranuar edhe nga aktivet politike të Prishtinës, të Gjilanit, të Pejës, të Mitrovicës dhe të qendrave të tjera komunale në Kosovë. Pa dyshim, qëndrimet e Aktivit politik të Prishtinës, si kryeqendër e Kosovës dhe si vend administrativ, kanë pasur peshë të posaçme për rrjedhën e mëtutjeshme për ndryshimet kushtetuese të vitit 1968. Në mbledhjen e mbajtur në Prishtinë, në shtator të vitit 1968, është konstatuar: "Kushtetuta e Republikës Socialiste Federative të Jugosllavisë (RSFJ) dhe e Republikës së Serbisë duhet të pranojnë të drejtën dhe dëshirën e shqiptarëve për vetëvendosje... Krahina duhet të bëhet njësi federale... Krahina duhet të barazohet me republikën... Duhet të ndërrohet neni 2 i Kushtetutës së RSFJ-së dhe të insistohet që Jugosllavinë ta përbëjnë tetë njësi federale... Është e drejtë e çdo kombi dhe kombësie për të drejtën e vetëvendosjes deri në shkëputje. Duhet të kërkohet që Krahina të bëhet Republikë...". QËNDRIMET DHE PROPOZIMET E INTELIGJENCIES Në diskutimet për ndryshimet kushtetuese në vitin 1968 u dalluan: Fehmi Agani, Gazmend Zajmi, Ali Hadri, Syrja Pupovci, Dervish Rozhaja, Hajredin Hoxha, Mark Krasniqi, Ismail Dumoshi, Hasan Mekuli, Vehap Shita, etj., të gjithë këta profesorë të fakulteteve të Prishtinës dhe punëtorë të njohur shkencorë, si dhe Ramadan Vraniqi - kryetar i Gjykatës së Lartë të Kosovës, Rezak Shala - prokuror krahinor i Kosovës, Sali Bajra - kryetar i Komunës së Kaçanikut, Bardhyl Çaushi - kryetar i Gjyqit Komunal në Gjakovë, etj. Inteligjencia shqiptare e kohës, me argumentet shkencore që i paraqiste për të drejtën e të gjithë popujve për vetëvendosje, e në këtë kontekst edhe të shqiptarëve të Kosovës, me bazamentin historik nga e kaluara e largët dhe e afërt historike e shqiptarëve për luftërat për autonomi të plotë të Kosovës, nuk linte kurrfarë dyshimesh në shpjegimet dhe sqarimet e veta para opinionit të gjerë kosovar. Mirëpo, përderisa inteligjencia vazhdonte me këmbëngulje të qëndronte në kërkesat gjithëpopullore për të drejtën e vetëvendosjes deri në shkëputje, nga ana tjetër, burokracia nga radhët e popullit shqiptar iu nënshtrua presionit që ushtrohej nga nivelet e Federatës jugosllave dhe të Republikës së Serbisë, që diskutimet të ngushtoheshin dhe të orientoheshin në të drejta shumë të kufizuara, të cilat do të fitoheshin në fund të këtyre diskutimeve. Edhe pse në fillim të diskutimeve për ndërrimet kushtetuese kishte mendime dhe qëndrime të drejta të disa udhëheqësve serbë dhe malazias sa i përket statusit të ardhshëm të Kosovës, siç ishte qëndrimi i Petar Stamboliqit, në nivel jugosllav, dhe qëndrimi i Katarina Petarnagiqit në nivel të Kosovës, megjithatë, shumica dërrmuese e udhëheqjes jugosllave dhe serbe kishte qëndrim jo të drejtë dhe joparimor përkitazi me pozitën e Kosovës dhe të drejtat e shqiptarëve. Në Aktivin politik në Pejë, shumë diskutues e kritikojnë rreptë "Propozimin për ndryshimet kushtetuese", të përgatitur nga Komisioni Krahinor i Kosovës për Ndryshimet Kushtetuese. Sidomos i kundërshtojnë "sqarimet" e këtij komisioni se, gjoja, një popull nuk mund t'i ketë dy shtete. Diskutuesit, duke kundërshtuar "argumentet" e Komisionit, në arsyetimet e tyre i paraqesin rastet e shumta të njohura në botë në të cilat një popull i ka dy shtete, siç ishte rasti me Gjermaninë Perëndimore dhe atë Lindore, me Korenë Veriore dhe atë Jugore, me Vietnamin Verior dhe atë Jugor, me Jemenin Verior dhe atë Jugor etj. Më 3 shtator 1968, në Prishtinë, u mbajt mbledhja e Komitetit Komunal të Lidhjes së Komunistëve, në të cilën Hajredin Hoxha, profesor në Fakultetin Juridik në Prishtinë, përveç të tjerash, thotë: "Përkitazi me çështjen e republikës, unë këtu dua të polemizoj dhe t'i paraqes disa argumente të mia, d.m.th. si duhet ta trajtojmë problemin e republikës në mënyrë teorike dhe parimore, sepse çështja nacionale s'është abstrakte. Një çështje është se ajo është parimore, kurse tjetra se ajo është e zbatueshme në kushte të caktuara. Unë gjithnjë kam qenë për atë që popujt e Krahinës sonë të jenë të barabartë me popujt e tjerë të Jugosllavisë. Për mua, esenca e problemit është që krahinat 90 deri 95% të rasteve duhet t'i kenë të njëjtat të drejta si edhe republikat dhe në realitet ato duhet të jenë republika në territorin e vet". Dervish Rozhaja, profesor në Fakultetin Filozofik në Prishtinë, duke trajtuar çështjen e vetëvendosjes për shqiptarët e Kosovës, përveç së tjerash, thotë: "Çështja është plotësisht e qartë, pa marrë parasysh e kemi shtetin tjetër shqiptar apo jo". Ndërsa, Ali Hadri, profesor i historisë në Fakultetin Filozofik në Prishtinë, duke u ndërlidhur me këtë diskutim, thotë: "Pse sistemi ynë kushtetues konteston se vetë në gjenezën e LNÇ-së, duke e shfrytëzuar të drejtën për vetëvendosje, popujt e Kosovës ishin element kreativë në krijimin e Jugosllavisë së Re". Në atë mbledhje, të angazhuar dhe të argumentuar, inkuadrohet Gazmend Zajmi, profesor në Fakultetin Juridik në Prishtinë, duke shtuar: "E drejta për vetëvendosje apo jo, për mua kjo pyetje nuk ekziston, pasi që kjo çështje në literaturën shkencore është zgjidhur dhe aq më tepër nuk besoj të ketë kurrfarë arsyeje dhe nevoje për përpjekje të reja për ta zgjidhur këtë problem... Kurse, sa i përket së drejtës së kombësive që ta realizojnë të drejtën e vetëvendosjes, kjo është çështje e rrethanave faktike. Kombësisë si kolektivitet i takon kjo e drejtë siç i takon edhe kombit, dhe për mua kjo çështje është e zgjidhur". Fehmi Agani, profesor i sociologjisë në Fakultetin Filozofik në Prishtinë, angazhohet për respektimin e mendimeve, të propozimeve dhe të sugjerimeve të shprehura gjatë diskutimeve për ndryshimet kushtetuese dhe i jep vërejtje Komisionit Kushtetuar duke përfunduar: "Duhet t'i përkrahim të gjitha kërkesat të cilat janë prezantuar si kërkesa të shumicës dërrmuese të popullsisë. Ato duhet të jenë kërkesat tona". Pas analizës që i bënë diskutimeve të bëra anekënd Kosovës për ndryshimet kushtetuese dhe njerëzit që ishin inkuadruar në ato diskutime, si edhe idetë që ishin shprehur në to, Mark Krasniqi, thotë: "Është shumë me rëndësi që populli në diskutimet e deritanishme ka treguar se nuk i vlerëson pjesëmarrësit në diskutime sipas pozitës të cilën e kanë, por sipas qëndrimeve që ata mbrojnë". Syrja Pupovci, profesor i së drejtës familjare në Fakultetin Juridik në Prishtinë, duke folur për gjenezën e konstituimit të Kosovës si njësi e veçantë, burimet i kërkon dhe i gjen në Luftën Nacional- Çlirimtare, 1941-1945. Lidhur me këtë, ai thotë: "Prandaj, konsideroj dhe po e cek edhe një herë se sa i përket gjenezës, bile unë së pakut mendoj se s'kemi ç'të diskutojmë absolutisht, por të pranohet fakti çfarë është sjellë gjatë LNÇ-së". Në Aktivin politik të Prishtinës, me fjalën e tij të argumentuar, bindëse dhe me tonin e zjarrtë dallohet edhe Rezak Shala, prokuror i Krahinës së Kosovës. Duke iu kundërvënë të gjithë atyre që ishin kundër Republikës së Kosovës, ai mbron me këmbëngulje të drejtën e shqiptarëve të Kosovës për vetëvendosje dhe formimin e Republikës së Kosovës. Rezak Shala e përfundon diskutimin e vet me konstatimin: "Republika e Kosovës është imperativ i kohës dhe nga kjo e drejtë nuk duhet hequr dorë". Pa dyshim, njëri prej përkrahësve të Republikës së Kosovës gjatë këtyre diskutimeve në vitin 1968, ishte edhe Ramadan Vraniqi. Pesha e diskutimeve dhe e kërkesave për avancimin e statusit të Kosovës në nivel të Republikës së barabartë me gjashtë republikat e atëhershme të ish-Jugosllavisë, ishte e shumëfishtë. Nga njëra anë, Rezak Shala kryente detyrën e prokurorit të Kosovës, ndërsa Ramadan Vraniqi ishte kryetar i Gjyqit Suprem të Kosovës, dhe, nga ana tjetër, si njëri ashtu edhe tjetri ishin anëtarë të Kryesisë së Komitetit Krahinor të Lidhjes së Komunistëve të Kosovës. Kjo dëshmonte, fuqimisht, se edhe në strukturat më të larta të shtetit dhe të partisë komuniste kishte ndodhur një ndryshim rrënjësor duke e krahasuar me kohën para Plenumit të Brioneve, me ç`rast ishte larguar nga pushteti njëri prej armiqve më të egër të shqiptarëve të Kosovës - Aleksandar Rankoviq, ndryshe ish-bashkëpunëtori më i ngushtë i Josip Broz Titos. BUROKRACIA SHQIPTARE BIE NË PROVIMIN HISTORIK Diskutime të ngjashme dhe qëndrime të tilla nuk kishte vetëm inteligjencia shqiptare, por pothuaj i tërë populli. Kjo ishte manifestuar gati në të gjitha aktivet e komunave të Kosovës, te rinia dhe fshatarësia anekënd Kosovës, si dhe në mesin e klasës punëtore kosovare. Mirëpo, derisa shumica dërrmuese e shqiptarëve të Kosovës kërkonte të drejtën për vetëvendosje, të drejtën për Republikë, të drejtën e përdorimit të flamurit kombëtar, universitetin në Prishtinë, e kërkesa të ngjashme, nga ana tjetër, burokracia shqiptare i kundërshtonte ato kërkesa të ligjshme të popullit, në emër të të cilit fliste duke u prezantuar si "zëdhënëse" e dëshirave dhe e synimeve të tyre. Kështu, burokracia shqiptare, me ndonjë përjashtim të rrallë, çdo ditë e më tepër binte nën presionin e pandërprerë që i bëhej nga udhëheqja serbe dhe ajo jugosllave. Edhe një herë, si shumë herë më parë, kur po vendosej fati i shqiptarëve të Kosovës, burokracia shqiptare me në krye Fadil Hoxhën - kryetar i Kuvendit të Kosovës, Veli Devën - kryetar i Komitetit Krahinor të Lidhjes së Komunistëve të Kosovës, Xhavit Nimanin, Xhevdet Hamzën, Ali Shukriun, Sinan Hasanin, Kolë Shirokën, Mahmut Bakallin - kryetar i Komitetit Komunal të Lidhjes së Komunistëve të Prishtinës, e të ngjashëm me këta, lëshoi pe para presioneve që s'ishin të vogla dhe kapitulloi politikisht në çastin e fundit para ndryshimeve kushtetuese të vitit 1968. Në këto rrethana politike, kur diskutimet kishin arritur pikën më të lartë, kur shumica e popullsisë shqiptare ishte përcaktuar për vetëvendosje dhe për avancimin e statusit të Kosovës në Republikë, Fadil Hoxha do të thotë: "Nuk do të thotë se nuk mund të shtrohet çështja e Republikës. Ne nuk kemi shkuar në atë drejtim. Bile, mua më është zënë për të madhe pse po e mbyll diskutimin lidhur me këtë çështje dhe unë e pranoj atë kritikë... Të vlerësojmë çka është reale, vërtet reale dhe e mundshme në këtë drejtim të afirmimit të autonomisë - esenca të arrihet dhe, nga ana tjetër, çka mund të ishte dëshirë. Prandaj, nuk do të mund të jepja ndonjë përgjigje të plotë - çfarë disponimi ka te njerëzit". Në aktivin politik të Prishtinës, Mahmut Bakalli, kryetar i Komitetit Komunal të Lidhjes së Komunistëve të Prishtinës, duke u ndërlidhur me diskutimet e diskutuesve të tjerë, ndër të tjera, thotë: "Te një numër i shokëve, pa marrë parasysh modifikimet e ndryshme dhe pa marrë parasysh papërcaktueshmëritë, sinqerisht të ju them, kam vërejtur se diskutimi është përkufizuar në dilemën: republikë ose jo. Më duhet ta shpreh bindjen time konkretisht se dilema politike republikë ose jo për Krahinën e Kosovës - është dilemë e rrejshme, e cila kërcënohet që njerëzit punues dhe qytetarët në këtë moment t'i largojë nga marrëdhëniet esenciale, të cilat duhet tash edhe në të ardhmen t'i trajtojmë". Po me këtë stil dhe me "argumente" të tilla flet edhe Kolë Shiroka, i cili, duke iu kundërvënë diskutuesve se ekzistimi i dy shteteve shqiptare nuk do të thoshte përjashtim ndërkombëtar, thotë: "Nuk është në rregull që të marrim ca përvoja të huaja dhe t'ua fusim para hundëve tjerëve në këtë diskutim. Mendoj se kjo nuk është në rregull. Ta them haptazi për çka është fjala. Le të shkojnë ata individë në Estoni, etj., dhe le të shohin se si është zgjidhur atje çështja kombëtare. Kurse, disa po përpiqen që ne, jugosllavët, duhet t'i kopjojmë përvojat e huaja. Kjo është e palejueshme. Ne duhet të kërkojmë zgjidhje e cila është e mundur në çastin e tashëm". CILI ISHTE QËNDRIMI I SERBO-MALAZEZVE PËR NDRYSHIMET KUSHTETUESE TË KOSOVËS? Në diskutimet për ndryshimet kushtetuese të vitit 1968 janë angazhuar edhe shumë udhëheqës dhe politikanë nga radhët e serbëve dhe malaziasve në të gjitha nivelet, si: Drago Kalugjeroviq, Vuko Bojaniq, Jovan Peçenoviq, Katarina Petarnagiq, Gjuro Tërbojeviq, Misha Samarxhiq, etj. Me përjashtim të Katarina Petarnagiqit, e cila fillimisht deklarohet për Republikën e Kosovës, duke mos u pajtuar me ata të cilët i quajnë shqiptarët nacionalistë vetëm e vetëm pse kërkojnë vetëvendosje dhe Republikë për Kosovën, megjithatë, duke u shprehur se ajo shpreh qëndrimin e forumit e jo të vetin, përcaktohet të mos i pranohet statusi i Republikës Kosovës. Veli Deva, kryetar i atëhershëm i Lidhjes së Komunistëve të Kosovës, në atë kohë thotë: "Është e vërtetë se ekzistojnë lloj-lloj forcash me përcaktime të ndryshme. Por, gjithashtu, është e vërtetë se ekziston kursi shumë i qartë i Lidhjes së Komunistëve dhe tërë popullsisë sonë: serbëve, shqiptarëve, malazezve dhe turqve - për qërimin e llogarive me të gjitha forcat e reaksioneve pa marrë parasysh çfarë etiketash ato bartin dhe nga cilat mese ato vijnë. Nëse ekziston vendosmëri e tillë, kurse ne jemi të vetëdijshëm se ajo vërtet ekziston, atëherë nuk ka vend për panik". Fadil Hoxha, edhe pse në fillim të diskutimeve për ndryshimet kushtetuese kishte treguar një tolerancë më të madhe ndaj diskutuesve dhe kishte treguar mirëkuptim për anëtarët e Komisionit Kushtetues, pas direktivave që kishte marrë në Beograd nga kreu jugosllav e sidomos ai serb, kishte kapitulluar dhe mund të thuhet i kishte bllokuar diskutimet konstruktive që ishin vënë në udhë të mbarë për avancimin e statusit të Kosovës në nivel të Republikës. Duke bërë rekapitullimin e të gjitha diskutimeve të deriatëhershme, Fadil Hoxha, thotë: "Ka edhe njerëz të mirë të cilët bien viktima të modeleve tërheqëse, si: Gjermania Lindore dhe Gjermania Perëndimore, Koreja Veriore dhe Koreja Jugore, dy Vietnamat, e deri edhe te Republika e Moldavisë, duke menduar se kjo mund të ishte e mirë. Kjo do të thotë të kthehen diskutimet nga pozitat themelore, domethënë të mbyllen dyert dhe mu këtë e duan rankoviqasit. Unë jam i bindur se ata (rankoviqasit - S.N.) në këtë i kanë gishtërinjtë e përzier, kurse ata janë duke i ndjekur nacionalistët shqiptarë dhe po bëhen mjaft të zëshëm". Çfarë ironie! Vihen në lidhje dhe në bashkëveprim rankoviqistët me forcat patriotike shqiptare, të cilat me argumente dhe prova të shumta, historike dhe shkencore, e dëshmonin se Kosovës i takon e drejta e statusit të Republikës si edhe të gjithë popujve të tjerë shtetformues të Jugosllavisë. Në këto rrethana, kur Tito, i cili ishte jetësisht i interesuar për ta dobësuar elementin serb në Jugosllavi, sidomos pas Plenumit të Katërt të Brioneve të vitit 1966, i bindur se vetëm një Serbi në suazat reale mund të ishte faktor stabiliteti në Jugosllavi, tashmë kur faktori serb ishte në njëfarë dore në defensivë politike për të gjitha ato që kishte bërë ndaj të gjithë popujve tjerë e sidomos ndaj shqiptarëve, kurse faktori shqiptar në një masë të caktuar mund të thuhet se ishte në një avantazh politik, burokracia shqiptare në Kosovë nuk gjen forcë dhe nuk është në nivel të kërkesave dhe të përgjegjësisë politike të momentit historik që të marrë fatin e shqiptarëve në mbrojtje në mënyrë që të kurorëzohej me Republikën e Kosovës. Deviza politike e Titos, "Serbia e dobët - Jugosllavia e fortë", gjente shprehje praktike në formimin e Republikës së Kosovës në vitin 1968. Këtë ai e bënte jo si demokrat dhe jo si mik i shqiptarëve, siç thonë disa zëra, por si patriot jugosllav dhe si njeri që i ishte rrezikuar jetësisht pozita nga shovinizmi serb deri në vitin 1966. Tito, për këtë përkrahje dhe për këtë mbështetje që tregonte ndaj shqiptarëve, kishte mbështetje, siç u tha më parë, edhe në dy personalitete me ndikim të kohës, në sllovenin Eduard Kardel dhe në kroatin Vladimir Bakariq. Qëndrimi i burokracisë shqiptare të Kosovës ishte i natyrshëm. Për të mos i rrezikuar pozitat e veta, të cilat u krijonin komoditet të mjaftueshëm, ajo nuk hyn në një betejë politike të mbështetur në kërkesat e popullit të vet dhe nuk angazhohet për realizimin e dëshirave pothuajse plebishitare të tij, por e lë atë, në çastet e fundit, në mëshirën e forcave më të errëta dhe më regresive serbo-malazeze. Aq më keq, kur dihet se viti 1968 ka mundur të jetë vit i fitimit të Republikës për Kosovën pa gjakderdhje, pa tragjedi të shumta, pa trauma dhe pa të gjitha ato që do t'i përjetojë Kosova në vitet e përgjakshme dhe të mundimshme në rrugën e pavarësisë dhe të lirisë. Në rrethanat e presioneve të pandërprera nga nivelet e Serbisë dhe të Jugosllavisë që të ndërpriteshin diskutimet për ndryshimet kushtetuese dhe pas nënshtrimit dhe kapitullimit të burokracisë shqiptare, e cila e kishte fjalën më me ndikim si përfaqësuese e shqiptarëve në të gjitha nivelet ku vendosej për fatin e Kosovës, paraqitej domosdoja që vetë populli të dalë në sipërfaqe, ta thotë vetë fjalën e fundit, ta marrë në duart e veta fatin e vet. Pra, duke pasur parasysh se diskutimet për ndryshimet kushtetuese pothuajse kishin përfunduar dhe mjetet e informimit ishin mbyllur për përfaqësuesit e vërtetë të popullit, për inteligjencien e tij, e vetmja formë e prezantimit të kërkesave dhe të qëndrimeve politike kishin mbetur demonstratat. Në këto rrethana të tendosura politike, kur nuk dihej se ç'po lindte dita e ç'po ngryste nata, është marrë vendimi për organizimin e demonstratave kosovare të 27 nëntorit 1968. Bashkëkohësit e atyre ditëve të vrullshme të Kosovës mbajnë në mend se si në çdo qytet, fshat, fabrikë, fakultet, shkollë, lokal dhe vend pune, pra anekënd Kosovës, është biseduar dhe është kërkuar mënyrë si të organizohej një demonstratë e përgjithshme e fuqishme, ku do të dëgjohej zëri i shqiptarëve dhe ku do të dilnin sheshazi dëshirat e tyre. Përderisa Fadil Hoxha "nuk dinte çfarë disponimi kishte te njerëzit", përderisa udhëheqja nga nivelet jugosllave dhe serbe insistonte të ndërpriteshin diskutimet për ndryshimet kushtetuese, populli i robëruar shqiptar, me në krye inteligjencien patriotike, kishte kristalizuar qëndrimet dhe synimet për të ardhmen. Shkurt, kishte ardhur koha kur dikush nga gjiri i popullit duhej t'i printe dhe ta udhëhiqte këtë popull të shumëvuajtur në veprimet e mëdha që ia shtronte çasti historik përpara. Vazhdon __________________ Joseph Biden: Hashim Thaçi Komandant Gjarperi është George Washingtoni i Kosovës Ndryshuar për herë të fundit nga Llapi : 20-12-2008 më 22:52.

22-12-2008, 10:08	#3
Llapi Syrishqiponjes Anëtarësuar: 08-08-2002 Postime: 13,702	VAZHDIMËSIA E VEPRIMTARISË ATDHETARE Në fillim të qershorit të vitit 1964 u zbulua organizata politike ilegale Lëvizja Revolucionare për Bashkimin e Shqiptarëve (LRBSH), e udhëhequr nga Adem Demaçi. Me atë rast, u bënë arrestime masive të anëtarëve dhe të simpatizantëve të kësaj organizate në të gjitha qytetet dhe në të gjitha vendbanimet e Kosovës. Në Prishtinë u burgosën: Adem Demaçi, Xhafer Mamuxhiku, Abdyl Lahu, Sabri Novosella, Azem Beqiri, Ahmet Haxhia, Tefik Sahiti, Njazi Straja, Sabit Ratkoceri, Dibran Bajraktari, Hazir Shala, Fazli Greiçevci, Ilmi Rakovica, Shefqet Jashari, Vezir Ukaj, Selman Berisha, Enver Mehmeti. Në Gjakovë: Kadri Kusari (Dushi), Murteza (Xajë) Nura, Hyda Dobruna, Din Spahia, Teki Dërvishi, Asim Vula, Avni Lama, etj. Në Pejë: Remzi Baloku, Shefqet Deçani, Sylë Shala, Ramadan Shala, Ahmet Zeka, Selajdin Daci, Nezir Gashi, Mehmet Krasniqi, Vesel Shala, Abdyl Shala, Niman Podrimja, etj. Në Mitrovicë: Mustafa Venhari, Hysen Daci, Zeqir Gërvalla, Ismet Koshutova, Arif Hoxha, etj. Në Gjilan: Rexhep Elmazi, Fehmi Elmazi, Isa Bajrami, Abdyl Qerimi, etj. Burgosjet e vitit 1964 në mbarë Kosovën u përjetuan si një tërmet i fuqishëm dhe tronditës. Ky lajm i hidhur u fut në çdo familje shqiptare, në çdo shkollë, në çdo fabrikë, në çdo odë burrash dhe u bë temë kryesore e atyre ditëve. Pas këtyre burgosjeve në masë, mbetën të pazbuluar edhe disa anëtarë dhe simpatizantë të LRBSH-së. Kështu, në Prishtinë, në kuadër të LRBSH-së, vepronin dy grupe të të rinjve. Njërin e udhëhiqte normalisti Abdyl Lahu, ku bënin pjesë kryesisht nxënësit e Shkollës Normale të Prishtinës, dhe grupin tjetër e udhëhiqte mësuesi Hilmi Rakovica, ku bënin pjesë nxënësit e shkollave të tjera të mesme të Prishtinës. Pas burgosjes së Abdyl Lahut, më 8 qershor 1964, ndodhi bashkimi i dy grupeve. Atë e udhëhoqi Hilmi Rakovica, deri në burgosjen e tij. Në këtë grup bënin pjesë: Mejreme Berisha, Ibrahim Gashi, Emine Rakovica, Shemsi Hoxha, Elhame Shala, Rrahman Deliu, Skënder Havolli, Sylejman Gashi, Shazije Gërguri, Eshrefe Halimi, Selatin Novosella, etj. Veprimtaria e këtyre të rinjve orientohej kryesisht në ngritjen e flamujve kombëtarë, në shkrimin e parullave patriotike nëpër vendbanimet e Kosovës, në ndihmën e familjeve të shokëve të burgosur dhe në punë të ngjashme. Këta të rinj, përveç të tjerash, synonin t'ia bënin me dije pushtetit rankoviqian se Organizata e Adem Demaçit ekziston dhe se ajo do të vazhdojë veprimtarinë edhe pas një goditjeje aq të fuqishme që i ishte shkaktuar. Grupi i të Rinjve të LRBSH-së kreu një aksion më 12 prill 1964, me ç'rast organizoi ngritjen e flamujve kombëtarë në Prishtinë, në Vushtrri, në Besianë (dikur quhej Podujevë), në Orllan dhe në Letonc, si dhe shkroi parullat: "Duem Liri!", "Rrnoftë Shqipnia - nëna jonë!", "Duem liri!" dhe "Rrnoftë Enver Hoxha". GRUPI I TË RINJVE TË LËVIZJES REVOLUCIONARE PËR BASHKIMIN E SHQIPTARËVE VAZHDON VEPRIMTARINË Pas burgosjes së kryetarit të Grupit të të Rinjve të Prishtinës, Hilmi Rakovicës, më 8 korrik 1964, dhe pas rrezikut se do të burgoseshin edhe anëtarët e tjerë të këtij grupi, u paraqit nevoja për zgjerimin me anëtarë të rinj, të pakomprometuar nga ana e pushtetit dhe bashkëpunëtorëve të tij., u vendos që Shemsi Hoxha të bisedojë me Adil Pirevën, kurse Ibrahim Gashi me Osman Dumoshin. Sapo u njoftuan këta të rinj me qëllimin e Organizatës, iu përgjigjën thirrjes dhe u bënë anëtarë të kësaj organizate politike. Pas ditë më vonë, Grupit iu shtua edhe një anëtar i ri, Ilaz Pireva. Aksioni i dytë që vlen të theksohet, të cilin e kryen anëtarët e Grupit të të Rinjve të LRBSH-së, është ngitja e 40 flamujve kombëtarë në Prishtinë, më 4 korrik 1964. Kjo datë ishte caktuar qëllimisht, pasi ishte festë shtetërore e ish-Jugosllavisë. Për të caktuar detyrat dhe për t'u marrë vesh më detajisht për veprimtarinë e mëtutjeshme, u vendos të mbahet një mbledhje e përbashkët në Taukbahçe, vend pikniku në periferi të Prishtinës. Mirëpo, në momentin e fundit, pushteti rankoviqian i ra në gjurmë këtyre veprimtarëve dhe u burgosën shumica prej tyre. Atë ditë u burgosën edhe: Shemsi Hoxha, Ibrahim Gashi dhe Selatin Novosella, të cilët ishin caktuar të ngrinin flamuj kombëtarë dhe të shkruanin parulla në tri qytete të Kosovës: në Prishtinë, në Mitrovicë dhe në Lypian, së bashku me Adil Pirevën, me Osman Dumoshin dhe me Ilaz Pirevën. Meqenëse flamujt dhe ngjyra me brushat ishin te tre shokët e burgosur (Shemsiu, Ibrahimi dhe Selatini), e të tjerët nuk dinin se ku gjendeshin, veprimi mbeti pa u kryer. Pas burgosjes së anëtarëve të Grupit të të Rinjve të Prishtinës të LRBSH-së, në gusht të vitit 1964, për një kohë të caktuar, pra përkohësisht, u ndërpre veprimtaria politike në Prishtinë dhe rrethinë. Pas lirimit nga burgu të Ibrahim Gashit, Shemsi Hoxhës, Mejreme Berishës, Elhame Shalës, Rrahman Deliut, Sylejman Gashit, Emine Rakovicës, Shemsi Havollit dhe Selatin Novosellës, nuk u vazhdua veprimtaria në mënyrë të organizuar si më parë, pasi asnjëri nuk e ndiente veten aq të aftë për udhëheqjen e punëve me aq përgjegjësi dhe me aq rëndësi për çështjen kombëtare. Për këtë arsye, kjo punë mbeti për një të ardhme të afërt. Megjithatë, Osman Dumoshi, Ibrahim Gashi, Adil Pireva, Shemsi Hoxha, Ilaz Pireva dhe Selatin Novosella vazhduan të shoqëroheshin, të tuboheshin në ndeja ilegale dhe të lidhnin një shoqëri dhe miqësi të ngushtë e ta mëkonin atë me një dashuri të madhe dhe të sinqertë. Kësaj shoqërie, më vonë, iu bashkuan edhe Afrim Loxha, Xheladin Rekaliu, Skënder Muçolli, Tefik Çitaku dhe Ramadan Ramadani. Në këtë mbledhje u diskutua gjerësisht për kontaktet e zhvilluara në mese të ndryshme anekënd Kosovës, me ç'rast u dallua biseda në detaje që ishte bërë dy ditë rresht në fshatin Bajçinë të Llapit. Pas konstatimit se të gjitha faktet dëshmonin që burokracia shqiptare përfundimisht kishte hequr dorë nga kërkesa për Republikën e Kosovës dhe pas matjes së pulsit të popullit se është i gatshëm që të dalë demonstrativisht e hapur për manifestimin e përcaktimit të tij politik, prerazi u vendos që demonstratat të organizoheshin deri në Festën e Flamurit, më 28 nëntor 1968. Në fund të kësaj mbledhjeje, u caktua vendi i mbledhjes së ardhshme si dhe u caktuan detyrat e veçanta për secilin anëtar të grupit, veç e veç. Po në këtë mbledhje u vendos që në sa më shumë qendra të Kosovës të organizohen njerëzit për përgatitjen e demonstratave. SYÇELË EDHE NË MBLEDHJE Në fund të tetorit të vitit 1968, në Prishtinë, në banesën e Xheladin Rekaliut, u mbajt mbledhja tjetër për organizimin e demonstratave. Në këtë mbledhje morën pjesë: Osman Dumoshi, Adil Pireva, Xheladin Rekaliu, Ilaz Pireva, Afrim Loxha dhe Selatin Novosella. Secili pjesëmarrës në fjalën e vet prezantoi përshtypjen nga terreni dhe bisedat që kishte pasur me intelektualë, me punëtorë, me fshatarë, me studentë, me nxënës dhe me disa përfaqësues të pushtetit, të niveleve më të ulëta të udhëheqjes. Kuptohet, bisedat në terren ishin bërë nëpërmjet shtrimit të pyetjeve në formën: "Është dëgjuar se do të organizohen demonstrata, çka mendohet për to?", ose: "A do të duhej të organizoheshin demonstrata?", ose: "Çka do të duhej të kërkohej në ato manifestime publike?", ose: "Në cilën ditë do të duhej të organizoheshin demonstratat?", etj. Edhe raportet që janë dhënë në këtë mbledhje kanë qenë të frymës së tillë, përgjithësuese, dhe nuk është përmendur asnjë emër i atyre me të cilët kishin biseduar anëtarët e Grupit. Aty u raportua në formën: "Një profesor i një shkolle të mesme propozon që demonstratë të organizohet vetëm në Prishtinë", ose: "Një fshatar thotë që në demonstrata të dalim edhe me armë", ose: "Një punëtor propozon që demonstratat të organizohen mu më 28 Nëntor", etj. Kjo formë e komunikimit bëhej për arsye të sigurisë së personave me të cilët ishte biseduar. Në fund të kësaj mbledhjeje, përkitazi me organizimin e demonstratave, me përmbajtjen e parullave, me kërkesat kryesore që do të shtroheshin në demonstratat e ardhshme, etj., u vendos që Osman Dumoshi të konsultohet me Kadri Halimin, intelektual i përmasave kombëtare dhe njëri prej atdhetarëve që pak muaj më herët ishte liruar nga burgu i gjatë, ndërsa Selatin Novosella të konsultohej me Hyrie Hanën, atdhetare e njohur gjakovare që pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, ku kishte marrë pjesë aktive në të, si rezultat i mbetjes së Kosovës nën riokupimin serbo-jugosllav, nuk ishte pajtuar dhe ishte burgosur nga pushtuesit e rinj, kurse i vëllai, Xheladin Hana, pjesëmarrës i Mbledhjes së Bunjajt, ishte vrarë në atentat pak vite pas përfundimit të luftës, si kundërshtar i këtij riokupimi. Në fund të kësaj mbledhjeje u vendos që mbledhja e radhës të mbahet pas një jave në shtëpinë e Osman Dumoshit. HOLLËSITË E ORGANIZIMIT Në mbledhjen e 16 tetorit 1968, e mbajtur në shtëpinë e Osman Dumoshit, në Prishtinë, morën pjesë: Osman Dumoshi, Adil Pireva, Afrim Loxha, Tefik Çitaku (rrobaqepës nga Prishtina), Ramadan Ramadani (po ashtu rrobaqepës nga Prishtina), Ilaz Pireva, Xheladin Rekaliu, Skënder Muçolli dhe Selatin Novosella. Në pamundësi për të marrë pjesë në këtë mbledhje, Hasan Dërmaku, student i historisë në Prishtinë, i propozoi pjesëmarrësve në këtë mbledhje, nëpërmjet një shkrese, përveç të tjerash, që demonstrata të mbahet më 26 nëntor 1968 dhe Adil Pireva të mos marrë pjesë drejtpërdrejt në demonstratë. Në fillim të kësaj mbledhjeje u raportua për konsultimet që kishin zhvilluar Osman Dumoshi me Kadri Halimin dhe Selatin Novosella me Hyrie Hanën. Pas diskutimeve të shumta dhe këmbimit të mendimeve, në fund të kësaj mbledhjeje u vendos: 1. Demonstratat të mbahen më 27 nëntor 1968, në orët e paradites, në Besianë, në Ferizaj, në Gjilan dhe, eventualisht, në qytet tjetër në Kosovë, kurse në orën 15 e 55 minuta në Prishtinë; 2. Në demonstrata të mos përdoret dhunë, përveç në mbrojtje të domosdoshme; 3. Të shumëzohet dhe të shpërndahet vjersha "Eni në demonstratë", e shkruar nga Adil Pireva, me pseudonimin Arbën Kosova; 4. Adil Pireva të mos marrë pjesë drejtpërdrejt në demonstratë, por mundësisht të mbetet i pazbuluar për të marrë pjesë, si gazetar i "Rilindjes" që ishte, në mbledhjet e ndryshme pas demonstratave për të parë nga afër se ç'thuhet në organet e ndryshme të pushtetit dhe të partisë përkitazi me demonstratat dhe çfarë vendimesh do të merreshin në ato organe të pushtetit; dhe, 5. Mbledhja e ardhshme të mbahet në shtëpinë e Selatin Novosellës, në Prishtinë, më 23 nëntor 1968. DETYRAT PËRFUNDIMTARE Mbledhja e fundit për organizimin e demonstratave të vitit 1968 u bë në Prishtinë, në shtëpinë e Selatin Novosellës, më 23 nëntor 1968. Në të morën pjesë: Osman Dumoshi, Adil Pireva, Xheladin Rekaliu, Ilaz Pireva, Afrim Loxha, Hasan Dërmaku, Skënder Muçolli dhe Selatin Novosella. Pas diskutimeve dhe analizave në detaje për punët e kryera rreth organizimit të demonstratave, të cilat zgjatën deri në orët e vona të natës së 23 nëntorit, në këtë mbledhje u morën këto vendime përfundimtare: 1. Demonstrata të mbahen në Besianë, në Ferizaj dhe në Gjilan, në orët e paradites së 27 nëntorit 1968 (mundësisht edhe në ndonjë vend tjetër të Kosovës), kurse në Prishtinë, po më 27 nëntor, por ato të fillojnë në orën 15 e 55 minuta, duke filluar nga Fakulteti Filozofik; 2. Të mos përdoren armët e zjarrit, si dhe çfarëdo dhune tjetër, përveç në vetëmbrojtje të domosdoshme; 3. Xheladin Rekaliu t'i koordinojë punët rreth organizimit të demonstratës në Besianë, Skënder Kastrati në Ferizaj dhe Asllan Kastrati në Gjilan; 4. Adil Pireva, së bashku me Osman Dumoshin, të shkruajnë fjalimin që do të lexohet në demonstratën e Prishtinës, kurse Selatin Novosella ta shtypë atë me makinë shkrimi; 5. Skënder Muçolli dhe Ilaz Pireva t'i shkruajnë dhe t'i përgatisin teknikisht transparentet; 6. Osman Dumoshi ta lexojë fjalimin në Prishtinë, kurse Ilaz Pireva dhe Afrim Loxha ta mbrojnë atë dhe ta sigurojnë që të kryejë detyrën pa u penguar nga të tjerët; 7. Hasan Dërmaku ta ruajë një kopje të fjalimit identik dhe, nëse pengohet, plagoset ose vritet Osmani Dumoshi, të vazhdojë ta lexojë fjalimin aty ku ka mbetur Osman Dumoshi; 8. Adil Pireva të mos marrë pjesë drejtpërdrejt në demonstratë; 9. Selatin Novosella dhe Skënder Muçolli ta sigurojnë transportimin e flamujve, të transparenteve dhe të materialit tjetër nga vendi i caktuar ku ishin përgatitur materialet deri te Fakulteti Filozofik, ku do të fillonte demonstrata; 10. Nëse lëndohen, plagosen ose vriten organizatorët apo demonstruesit, të mos krijohet panik, por demonstrata të vazhdojë pa marrë parasysh se kush do të bjerë në fushën e nderit; dhe, 11. Mbledhja vijuese të mbahet tri ditë pas demonstratës. Në atë mbledhje, po ashtu, u vendos të shkruhen në transparente dhe të brohoriten parullat: - "Duam vetëvendosje deri në shkëputje!"; - "Duam Kushtetutë!"; - "Duam bashkimin e viseve të banuara me shqiptarë meKosovën!"; - "Poshtë politika kolonialiste ndaj Kosovës!"; - "Për të drejtat tona gjak do të derdhim!"; - "Askush të mos luajë me fatin tonë!"; - "Në njërën dorë kazmën - në tjetrën pushkën!"; - "Lufta Nacional-Çlirimtare nuk na ka sjellë barazi të plotë!"; - "Poshtë Veli Deva!"; - "Poshtë Misha Sekulloviqi!"; - "Duam Universitet"; - "Duam bashkimin e Preshevës me Kosovën"; - "Një popull - një shtet - një parti"; dhe, - "Liri të burgosurve politikë". Në këtë mbledhje mbizotëroi mendimi te të gjithë organizatorët e demonstratave se më i rëndësishëm ishte një demonstrim plebishitar i popullit shqiptar në Kosovë se sa jetët e të gjithë organizatorëve të demonstratave. KONTRIBUTI I JASHTËZAKONSHËM I HYRIE HANËS Vlen të theksohet se konsultimet e përfaqësuesit të Grupit të të Rinjve, Selatin Novosella, me atdhetaren veterane, Hyrie Hana, do të ndikojnë në përcaktimin e përmbajtjes së parullave të shkruara dhe të atyre të brohoritura në demonstratat e 27 nëntorit 1968. Duke e ditur disponimin e rinisë kosovare në atë kohë, Hyrie Hana, pas çdo takimi me përfaqësuesin e Grupit të të Rinjve, që po organizonte demonstrata, kërkonte një javë kohë për konsultime me rrethin e saj për punët organizative dhe për kërkesat që do të shtroheshin në demonstrata. Kështu, në takim e fundit ndërmjet Hyrie Hanës dhe Selatin Novosellës, vetëm pak ditë para demonstratave, Hyrie Hana propozoi që në demonstrata të mos brohoriteshin parullat: "Rroftë Enver Hoxha!", "Poshtë Josip Broz Tito!", "Poshtë Fadil Hoxha!", "Duam Republikën e Kosovës!". Kurse, sipas propozimeve të Hyrie Hanës, në demonstrata do të duhej të brohoriteshin këto parulla: "Duam vetëvendosje deri në shkëputje!", "Poshtë Veli Deva!" dhe "Poshtë Misha Sekulloviqi!" Rafet Rama, njëri prej organizatorëve të demonstratës së Prizrenit, tha: "Në fund u kthyem përsëri në vendin e nisjes dhe e vumë flamurin pranë vendit historik të Abdylit të Madh e të Ymerit Plak. Manifestuesit u shpërndanë të qetë pa asnjë incident. Ishte ky manifestimi i parë i këtij lloji pas Luftës së Dytë Botërore". Demonstrata e Prizrenit, e 6 tetorit 1968, ishte edhe një dëshmi se populli liridashës i Kosovës kishte hyrë në një rrugë prej të cilës nuk kishte kthim prapa, e kjo ishte lufta për avancimin e statusit të Kosovës në nivel të Republikës, në kuadër të Federatës së atëhershme jugosllave, si hap i parë dhe i domosdoshëm drejt pavarësisë së plotë dhe bashkimit kombëtar. Pa dyshim, demonstrata e Prizrenit do të jetë edhe një mbështetje e fortë morale për Grupin e të Rinjve në Prishtinë, të cilët ishin në vlugun e përgatitjeve dhe në vlugun e organizimit të demonstratës së 27 nëntorit 1968. NË THERANDË, NORMALISTËT NË BALLË TË DEMONSTRATËS Pas përfundimit me sukses të demonstratës në Prizren, u mor vendim që demonstratë të mbahet edhe në Therandë (dikur quhej Suharekë). Si edhe në të gjitha qytetet dhe vendbanimet e Kosovës, edhe në Therandë, kishte disponim në popull që të dilej publikisht me kërkesa kombëtare. Pjesëmarrësit aktivë dhe organizatorët e demonstratës së Prizrenit: Isa Demaj, Haxhi Bajraktari dhe Isa Morina, vendosën që në Therandë të mbahet demonstratë më 8 tetor 1968, ditë e martë, në ditë tregu. Duke e ditur gatishmërinë e qytetarëve për pjesëmarrje në ndonjë manifestim publik, nga njëra anë, dhe duke i kursyer veprimtarët që të angazhoheshin në organizimin e demonstratave, në mënyrë që të mos pësonin nga ndjekjet e policisë dhe në mënyrë që të dënoheshin sa më pak njerëz pas demonstratave, nga ana tjetër, u vendos që veprimet kryesore në Therandë t`i bartë Haxhi Bajraktari, mësues në shkollën fillore të fshatit Nishor. Haxhi Bajraktari nuk ishte caktuar rastësisht bartës kryesor i organizimit të kësaj demonstrate. Ai rridhte nga një familje e njohur për veprimtari atdhetare prej kohësh. Kështu, për veprimtari patriotike në Organizatën Nacional Demokratike Shqiptare, në vitin 1950, babai i Haxhiut, Zekë Bajraktari, ishte dënuar me 17 vjet burg të rëndë, prej të cilave i kishte mbajtur 12 vjet në burgun famëkeq të Nishit. Po ashtu, për angazhimet në NDSH, ishte dënuar axha i Haxhiut, Sefë Bajraktari, me 4 vjet burg. Më pastaj, në vitin 1959, në vazhdën e veprimeve sipas Programit kombëtar të NDSH-së, ishte gjykuar për veprimtari kundër Jugosllavisë edhe axha i dytë i Haxhiut, Jashar Bajraktari, me 3,5 vjet burg, së bashku edhe me kushëririn e tij, Destan Bajraktarin, me 4 vjet burg. 68/ Haxhi Bajraktari, Kujtime; Në vitin 1968, në Therandë, funksiononte paralelja e ndarë e Shkollës Normale të Prizrenit. Përgjegjës i kësaj shkolle ishte Isak Bajraktari. Haxhi Bajraktari dhe Isak Bajraktari u morën vesh që më 8 tetor, në orën 12, të gjithë nxënësit të dilnin të organizuar në demonstratë. U vendos që në demonstratë të brohoriteshin parullat: "Kushtetutë - Republikë!", "Duam Universitetin e Prishtinës!" dhe "Rroftë flamuri!". Po ashtu, u vendos që flamurin ta përgatiste Haxhi Bajraktari. Ky atdhetar i ri do ta vizatojë me përkushtim të madh, me tush, shqiponjën në pëlhurën e kuqe gjatë tërë natës, duke ia mbajtur llambën e vajgurit mbi kokë për t`i bërë dritë e motra Fatimja. Kështu, të martën, më 8 tetor 1968, nxënësit e Shkollës Normale ishin të rreshtuar para derës së shkollës. Nxënësi më i rritshëm dhe më i zhvilluar, Osman Gega, nga Studençani, u caktua të bartë flamurin kombëtar në ballë të demonstruesve. Kolona me nxënës dhe me arsimtarë u drejtua për në rrugën kryesore të qytetit. Ishte një befasi për të gjithë qytetarët se ç`po u shihnin sytë. Të vjetrit pas më shumë se dy dekadash po e shihnin sërish flamurin shqiptar, ndërsa të rinjtë e shihnin atë për herë të parë. Theranda gumëzhinte nga njerëzit që kishin ardhur nga të gjitha fshatrat e rrethinës, në ditën e tregut. Pa u hamendur fare, pothuaj të gjithë iu bashkëngjitën normalistëve dhe brohoritën parullat e parapara për demonstratë nga organizatorët. Megjithatë, parulla që u brohorit më së tepërmi gjatë demonstrimit ishte "Republikë - Kushtetutë!". Ishte befasi edhe për organet e policisë, të cilat u gjendën në befasi dhe s`dinin si të reagonin ndaj një numri aq të madh të qytetarëve që brohoritnin parulla patriotike. Këso pamjesh nuk ishin pa ndonjëherë në Therandë që nga Lufta e Dytë Botërore. Për disa orë, demonstruesit marshuan në rrugët e Therandës duke ngritur flamurin kombëtar mu në qendër të qytetit në një shtyllë të lartë të rrymës, duke brohoritur dhe duke kënduar këngë për flamurin pa ndërprerë. Duke parë se situata po dilte nga kontrolli dhe numri i demonstruesve po shtohej edhe më tutje, policia do të tentojë të rrëmbejë flamurin kombëtar nga shtylla ku ishte vendosur. Në këtë punë, policia do të ndihmohej edhe nga bashkëpunëtorët e UDB-së nga radhët e shqiptarëve. Por, aty pranë flamurit ishte formuar një rreth i burrave të vendosur që assesi nuk lejonte policinë të largonte flamurin nga shtylla ku ishte vendosur. Si në një roje nderi, flamurin e mbronin: Miftar Bajraktari, Veli Gashi me tre djemtë e vet, Nezir Gashi, Rrahman Kryeziu, etj. Ata, me trupat e tyre, e kishin mbështjellë vendin ku valonte flamuri ynë kombëtar. Pas një kohe të qëndrimit të demonstruesve në qendër të qytetit, ata, me flamur në ballë të kolonës, përsëri vazhduan të defilojnë nëpër rrugët e Therandës, e cila tashmë ishte nën kontrollin e demonstruesve. Ndonëse ishte gatishmëria e qytetarëve që të demonstrohej edhe më tutje, megjithatë, organizatorët e demonstratës vendosën që demonstruesit të shpërndaheshin. Ata ishin të bindur se, në këtë mënyrë, ishte shprehur publikisht dëshira dhe vullneti i shqiptarëve të Therandës, si edhe të tërë Kosovës, që të njihej statusi i Republikës së Kosovës, të lejohej përdorimi i lirë i simboleve kombëtare shqiptare, të hapej Universiteti i Prishtinës, etj. NË PEJË PO SHKRUHEJ EDHE NJË FAQE E NDRITSHME E HISTORISË Kërkesat e shtruara anekënd Kosovës për avancimin e statusit të Kosovës në nivel të Republikës, nuk kishin mbetur pa i trazuar edhe shpirtrat e qytetarëve të Pejës me rrethinë, e sidomos të rinisë patriotike të qytetit të Heroit Kombëtar dhe udhëheqësit të Lidhjes së Pejës, mulla Haxhi Zekës. Andaj, rinia shkollore dhe intelektualët e rinj vendosën të dalin publikisht në demonstratë me kërkesat: "Rroftë flamuri kuq e zi!", "Rroftë populli shqiptar!", "Kushtetutë - Republikë!", etj. Pas veprimeve paraprake organizative, u vendos që demonstrata të mbahet më 19 tetor 1968, në ditë tregu në qytetin e Pejës, kur prania e qytetarëve do të ishte më e madhe. Koha e fillimit të demonstratës u caktua mesi i ditës, kur nxënësit i përfundonin orët e paradites, kurse të tjerët i fillonin ato të pasdites. Vendi i nisjes së demonstruesve ishte shkolla e mesme normale "Ali Kelmendi", në fshatin Vitomiricë afër Pejës, buzë rrugës Pejë - Mitrovicë. Pjesëmarrës të fillimit ishin nxënësit e Shkollës Normale dhe të Shkollës Bujqësore, si dhe disa arsimtarë. Nisja u bë me flamur kombëtar përpara kolonës në krye, në drejtim të qytetit. Bartësit e flamurit ndërroheshin me radhë. Bartës i parë ishte Demë Mulliqi, normalist. Në pika të rrezikshme bartës ishin edhe Ramadan Blakaj, Zymer Neziri dhe Xhemajl Gashi. Demonstruesve iu bashkëngjitën edhe shumë të rinj, nxënës, zejtarë, intelektualë, punëtorë, studentë dhe fshatarë, që nga Vitomirica deri në qendër të qytetit të Pejës, vend që ishte paraparë nga organizatorët për mbajtjen e fjalimeve, ku do të brohoriteshin parullat dhe ku do të këndoheshin këngët patriotike të ushtruara enkas për këtë manifestim kombëtar. Me këtë rast u kënduan këngët atdhetare, që deri atëherë ishin të ndaluara rreptësisht për t'u kënduar, e ndër to edhe: "Kur u hap kushtrimi n`Kosovë", "Lidhja e Prizrenit", "Oj Kosovë, mos thuaj mbarova", "Këngë për Skënderbeun", "Mori Shkodër, moj mizore", "Këngë për Ali Pashë Tepelenën", etj. Demonstrata u zhvillua në qendër të qytetit, pranë ndërtesës së Kuvendit Komunal, kurse flamuri kombëtar u vendos mbi qoshkun e gazetës serbe "Borba". Flamurin e mbante Demë Mulliqi, kurse pranë tij ishte normalisti tjetër, Sylë Kuqi, i cili e lexoi fjalimin e përgatitur paraprakisht nga Zymer Neziri. Leximi i fjalimit u ndërpre disa herë nga brohoritjet e parullave: "Kushtetutë - Republikë!" dhe "Rroftë flamuri kuq e zi!". Duke qenë se kopja e këtij fjalimi është zhdukur gjatë kësaj kohe, përmbajtja e tij është, sipas kujtesës së përpiluesit të tij, Zymer Neziri, kjo: "Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore e deri tash, shqiptarët nuk u trajtuan si komb; shqipja u përdor me kufizime të mëdha; liria e mendimit kombëtar u dënua rëndë; shqiptarët patën më pak të drejta se të tjerë; nuk patën të drejtë që ta mbajnë lirisht flamurin kombëtar, kurse për mbajtjen ilegale të tij dënoheshin me burg të rëndë, etj". Që nga fillimi i kolonës së demonstruesve, policia, disa herë, u përpoq ta rrëmbente flamurin nga duart e çelikta të rinisë. Herën e parë u përpoq ta largonte nga kulmi i shkollës "Ali Kelmendi", por kjo u pengua nga nxënësit. Po ashtu, edhe disa herë gjatë marshimit të kolonës, policia u përpoq ta merrte flamurin, por pa sukses. Organet e pushtetit të Pejës tentuan ta ndalnin kolonën në oborrin e Gjimnazit dhe tentuan të bindnin pjesëmarrësit që të shpërndaheshin. Edhe në këtë nuk arritën. Pas afër katër orësh demonstrimi nëpër qytetin e Pejës, me flamurin kombëtar në ballë, si dhe duke i brohoritur Kosovës, Republikës së Kosovës, Kushtetutës së Kosovës, dhe duke kënduar këngë atdhetare, përfundoi kjo demonstratë për të drejtat e shqiptarëve të Kosovës, që ishte manifestimi më i rëndësishëm në Pejë pas Luftës së Dytë Botërore. Pas përfundimit të demonstratës, flamuri kombëtar përsëri u vendos mbi kulmin e shkollës normale "Ali Kelmendi". Organizimin e demonstratës në Pejë e ndihmuan zejtarët e lagjes Kapeshnica: Rexhep Berisha dhe Ali A. Lajçi, që të dy rrobaqepës, të cilët i përgatitën shiritat identifikues të pjesëmarrësve, si dhe shiritat e kujdestarëve. Po ashtu, ndihmoi normalistja Emine Neziri; studenti Riza Smaka, arsimtari i muzikës në shkollën "Ali Kelmendi", Sadri Kelmendi; arsimtari i matematikës në Shkollën tetëvjeçare të Klinës, Murat Gorani. Pas përfundimit të suksesshëm të demonstratës në Pejë, filloi ndjekja e organizatorëve të tyre nga Komiteti i Partisë Komuniste dhe nga policia. Pas largimit nga puna në arsim të Ramadan Blakajt, të Xhemajl Gashit dhe të Zymer Nezirit, ndodhi edhe burgosja e tyre, me ç`rast Ramadan Blakaj u dënua me 15 ditë, Xhemajl Gashi me 30 ditë dhe Zymer Neziri po ashtu me 30 ditë. Me dënim me burg u dënua edhe Riza Smaka. Demonstratat shumë të suksesshme të Prizrenit, të Therandës dhe të Pejës ishin, pa dyshim, një mbështetje e fortë morale dhe një forcë shtesë e motivimit të organizatorëve të demonstratave edhe më të fuqishme që do të ndodhnin më 27 nëntor 1968 në Prishtinë, në Besianë, në Ferizaj, në Gjilan dhe në Mitrovicë. Këto demonstrata i dhanë kurajë dhe i trimëruan edhe më shumë organizatorët e Grupit të të Rinjve që kishin marrë mbi vete përgjegjësinë për një organizim të tillë në nivel të Kosovës. Me demonstratën e Pejës u përmbyll cikli i parë i demonstratave shqiptare, të cilat, pushteti, duke dashur t'i minimizojë ato, nuk i dënoi shumë organizatorët e tyre, përveçse me disa ditë burg për kundërvajtje. DEMONSTRATA E GJILANIT FILLOI NGA NORMALJA E GJIMNAZI Deri më 23 nëntor 1968, organizatorët e demonstratës së Gjilanit, si edhe organizatorët e qyteteve të tjera të Kosovës, ishin të orientuar të përgatiteshin dhe të organizoheshin vetëm për demonstratën në Prishtinë. Pra, pjesëmarrësit në demonstratë do të vinin nga Gjilani në Prishtinë në ditën që do të caktohej më vonë. Mirëpo, më 23 nëntor, nga Prishtina, si të deleguar nga Trupi Koordinues për Organizimin e Demonstratave në tërë Kosovën, Asllan Kastrati dhe Beqir Qerimi (që të dy studentë të Fakultetit Teknik në Prishtinë) shkuan në Gjilan për të vënë kontakt me organizatorët e atjeshëm që vepronin shumë kohë më parë në këtë qytet. Asllan Kastrati dhe Beqir Qerimi kontaktuan me Fatmir Salihun, nxënës në Gjimnazin e Gjilanit, dhe në marrëveshje me qendrën në Prishtinë u vendos që demonstratë të ketë edhe në Gjilan, ashtu si edhe në qendra të tjera të Kosovës, e jo siç mendohej që demonstratë të ketë vetëm në Prishtinë. Në mbledhjen që u mbajt po të njëjtën ditë, ndër të tjera, u vendos: 1. Demonstrata të mbahet në Gjilan, më 27 nëntor 1968, dhe ajo të fillojë në orën 12 e 5 minuta; dhe, 2. Pas kryerjes së demonstratës në Gjilan, demonstruesit në mënyrë sa më masive të shkojnë në Prishtinë, ku pritej se do të bëhej demonstrata qendrore dhe më e fuqishme. Në mbledhjen e dytë të Gjilanit, të njëjtën ditë, pra më 23 nëntor 1968, u vendos që veprimtarët të organizojnë sa më shumë nxënës të fshatrave përreth ngase nga kjo pjesëmarrje varej tërë suksesi i demonstratës. Për këtë arsye, prej 23-26 nëntor, e tërë veprimtaria ishte e orientuar në njoftimin e nxënësve, të studentëve të Shkollës së Lartë Pedagogjike në Gjilan, të punëtorëve, të zejtarëve dhe të fshatarëve përreth Gjilanit. Më 26 nëntor 1968, në Gjilan, u mbajt mbledhja tjetër në shtëpinë e Rexhep Malës, nxënës i Gjimnazit në Gjilan. Në këtë mbledhje morën pjesë: Rexhep Mala, Fatmir Salihu, Irfan Shaqiri, Ahmet Hoti, Xhavit Dërmaku, Shemsedin Kastrati, Mehmet Emini, Ilmi Ramadani, Enver Shabani dhe Ismail Shehu. Në këtë mbledhje, përveç të tjerash, u vendos të shkruhen dhe të brohoriten parullat: "Duam vetëvendosje!", "Duam Kushtetutë!", "Duam Universitetin", "Një popull, një shtet, një parti!". Për shkrimin dhe për përgatitjen teknike të transparenteve u caktuan Xhavit Dërmaku, Shemsedin Kastrati dhe Ismail Shehu. Këto transparente janë shkruar dhe janë përgatitur në shtëpitë e Rexhep Malës dhe të Fatmir Salihut. Demonstrata filloi saktësisht në orën 12 e 5 minuta nga oborri i Shkollës Normale dhe Gjimnazit. Para se të fillonte demonstrata, Mynevere Kastrati, Fetije Bajrami dhe Mehmet Emini hynë në Shkollën Normale dhe i morën fotografitë e Karl Marksit, të Fridrih Engelsit dhe të Titos, të cilat i bartën në demonstratë. Flamurin kombëtar e para e barti Vahide Hoxha. Në demonstratë, përveç flamurit kombëtar, u bart edhe flamuri shtetëror jugosllav, në mënyrë që të mos shkaktohej ndonjë intervenim i policisë ndaj demonstruesve. Demonstruesit vazhduan duke brohoritur nëpër qendër të qytetit deri në stacionin e autobusëve. Prej këtu, demonstruesit u kthyen përsëri nëpër qendër deri në vendin prej nga ishin nisur në fillim. Gjatë demonstrimit u përhap lajmi se është burgosur njëri nga pjesëmarrësit e demonstratës. Ky lajm demonstruesit i bëri edhe më këmbëngulës në kërkesat e tyre, prandaj iu drejtuan ndërtesës së policisë për të protestuar. Mirëpo, policia, në kordon të fortë, i zuri pozitat para Xhamisë së Medresesë dhe assesi nuk i lejonte demonstruesit të vazhdonin rrugën më tutje. Atëherë, demonstruesit qëndruan në vend duke protestuar një kohë bukur të gjatë e, pastaj, përsëri u kthyen në vendin prej nga ishin nisur. Me të arritur në oborr të shkollës, njëri prej organizatorëve i luti demonstruesit të shpërndaheshin. Të gjithë demonstruesit u pajtuan dhe në mënyrë dinjitoze u shpërndanë, të bindur se me këtë kishin shkruar një faqe të ndritshme të historisë, jo vetëm të qytetit të tyre të dashur. Për organizimin e demonstratës së Gjilanit, më 27 nëntor 1968, u gjykuan: Irfan Shaqiri - me një vit burg, kurse Rexhep Mala, Xhavit Dërmaku, Ahmet Hoti dhe Fatmir Salihu - me dënime nga Gjykata për Kundërvajtje. Vazhdon __________________ Joseph Biden: Hashim Thaçi Komandant Gjarperi është George Washingtoni i Kosovës Ndryshuar për herë të fundit nga Llapi : 22-12-2008 më 10:12.

22-12-2008, 10:17	#4
Llapi Syrishqiponjes Anëtarësuar: 08-08-2002 Postime: 13,702	NXËNËSVE TË BESIANËS IU BASHKËNGJIT POPULLI Sikur në shumë qytete të Kosovës, që po qarkullonin ide për organizimin e manifestimeve të ndryshme siç janë grevat, protestat dhe demonstratat, edhe në Besianë, në verën e vitit 1968, kishte ide të organizohej "një manifestim publik", siç thoshin në Grupin e Llapit, ashtu siç quhej një grup të rinjsh llapjanë, shumica e të cilëve ishin zejtarë. Pas ardhjes së Idriz Hasanit, student në Universitetin e Banjallukës në Bosnje e Hercegovinë, dhe pas njoftimit që kishte marrë për këtë ide të zejtarëve, ai i këshilloi ata të hiqnin dorë nga protesta e zejtarëve dhe të shikohej mundësia e organizimit të një demonstrate të qetë, por duke përfshirë sa më shumë intelektualë, studentë e nxënës. Këshilla e Idriz Hasanit plotësisht përputhej me idenë e Xheladin Rekaliut, i cili ishte në nivelin më të lartë për organizimin e demonstratës së 27 nëntorit, për të cilat, në Besianë, këta të rinj nuk kishin asnjë informacion se po organizoheshin nga një qendër. Për "ditën e çlirimit" të qyteteve të Kosovës, siç quheshin ditët e marrjes së pushtetit nga forcat partizano-çetnike në vitin 1945, organizoheshin manifestime të ndryshme. Në disa raste më të veçanta organizoheshin mitingje, ku flisnin personalitet të ndryshme të Komitetit të Partisë Komuniste të Jugosllavisë si dhe udhëheqës të ndryshëm. Kështu, për "ditën e çlirimit" të Besianës, më 8 nëntor 1968, qarkullonin fjalët në opinion se ishte paraparë të organizohej një miting i madh ku do të fliste njëri prej kryekuislingëve shqiptarë të Kosovës, Ali Shukriu, anëtar i Kryesisë së Komitetit Qendror të Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë. Duke qenë se, tashmë, në Besianë vepronte Grupi Organizues që përgatiste demonstratën e 27 nëntorit 1968, kishte lindur ideja që ky manifestim i okupatorit të shfrytëzohej dhe të shndërrohej në kundërmiting apo, siç mendohej, në një demonstratë antijugosllave. Për të pasur sukses sa më të madh dhe për të arritur efektin e kësaj demonstrate të mundshme, u mbajt një takim i veçantë i Grupit Organizues të Prishtinës, me një temë të vetme: organizimi i kundërmitingut, përkatësisht demonstratës, në Besianë, më 8 nëntor 1968. Takimi u mbajt më 5 nëntor 1968. Për të humbur gjurmë, që të mos vëreheshin veprimtarët së bashku në ndonjë bazë ilegale apo në shtëpitë e njëri-tjetrit ku zakonisht mbaheshin mbledhjet për organizimin e demonstratave vijuese, takimi u mbajt në restorantin "Union", në qendër të Prishtinës. Në këtë takim morën pjesë: Osman Dumoshi, Xheladin Rekaliu, Adil Pireva, Selatin Novosella, Afrim Loxha, Ilaz Pireva dhe Skënder Muçolli. Në këtë takim u përkrah ideja e veprimtarëve nga Besiana që mitingu i okupatorit serbo-jugosllav dhe i kuislingëve shqiptarë të shndërrohej në një kundërmitig. Aty u vendos, po ashtu, që për këtë qëllim të shkruhej një fjalim nga Adil Pireva dhe Selatin Novsella. Ata e shkruan fjalimin dhe ia dorëzuan atë Xheladin Rekaliut që ta dërgonte në Besianë, po të njëjtën ditë. Aty u vendos, po ashtu, që fjalimin ta lexonte Hamit Abdullahu, veprimtar i njohur nga Besiana. Të nesërmen, në Besianë, duhej të shkonin si përforcim për Grupin Organizues të këtij qyteti: Osman Dumoshi, Adil Pireva dhe Skënder Muçolli. Po për këtë qëllim u mbajt edhe një takim në Besianë, më 6 nëntor, në shtëpinë e Abdullah Nishevcit. Kjo mbledhje u mbajt me propozimin e Xheladin Rekaliut. Në të morën pjesë: Xheladin Rekaliu, Hamit Abdullahu, Hasan Shala, Sabit Syla, Bahri Shabani, Skënder Hoxha, Shaqir Shala dhe Abdullah Nishevci. Pas shpjegimit të rëndësisë së shndërrimit të mitingut të pushtetit okupues në kundërmiting apo në demonstratë patriotike, fjalën kryesore e kishte Xhaladin Rekaliu, i cili i kishte pas vetes edhe qëndrimet e organizatorëve të tjerë nga Prishtina. Në fund të takimit u mor vendim: 1. Më 8 nëntor (e premte) 1968, në ditën kur do të mbahet mitingu i pushtuesit, ai të shndërrohet në kundërmiting apo në demonstratë, ku do të shkruhen dhe ku do të brohoriten parullat: "Duam vetëvendosje!' "Duam Kushtetutë!", "Duam Universitetin e Prishtinës!" dhe "LNÇ-ja nuk na solli barazi të plotë!"; 2. Për përgatitjen teknike të transparenteve u caktuan Sabit Syla dhe Bahri Shabani; 3. Fjalimin, të shkruar në Prishtinë nga organizatorët e demonstratave të ardhshme, ta lexojë Hamit Abdullahu ose Abdullah Nishevci. Përkundër ndërmarrjes së të gjitha masave organizative, megjithatë, nuk u realizua ky vendim pasi organizatorët e këtij veprimi kishin arritur të siguronin informata të fuqishme se ishin ndërmarrë të gjitha masat nga policia dhe nga UDB-ja serbo-jugosllave që të pengohej me çdo mjet çfarëdo manifestimi. Duke qenë se demonstratat vijuese ishin në vigjilje, të parapara për t’u mbajtur në Prishtinë, në Besianë, në Ferizaj dhe në Gjilan, më 27 nëntor, nuk u rrezikua deri në atë shkallë sa të burgoseshin organizatorët, patjetër edhe veprimtarë të tjerë, duke mbajtur demonstratat e planifikuara. Rol vendimtar që ky manifestim të mos mbahej kishte qëndrimi i Osman Dumoshit, i cili kishte vlerësuar se do të ishte ekspozim tepër i madh rrezikut, meqë forcat e mëdha të policisë dhe të UDB-së ishin të gatshme të përdornin dhunë të shfrenuar ndaj demonstruesve, e kjo do të linte pasoja të mëdha në procesin e organizimit të demonstratave të ardhshme. Sidoqoftë, përgatitjet për demonstratën e 8 nëntorit i kanë paraprirë përgatitjes së demonstratës së 27 nëntorit 1968 në Besianë. Sepse, pa atë përgatitje, vështirë që do të organizohej demonstrata e 27 nëntorit në Besianë ashtu siç u organizua nga i njëjti grup. Së këndejmi, mund të thuhet se mbledhja e 6 nëntorit dhe mbledhja pasuese e 24 nëntorit do të jenë një ndihmesë e fuqishme për demonstratat pasuese. Në Besianë ishte vepruar disa kohë që demonstrata e nëntorit të organizohej në nivel të lartë. Megjithatë, Xheladin Rekaliu, duke u mbështetur në vendimin e Trupit Koordinues për Organizimin e Demonstratave në tërë Kosovën, që ishte marrë më 23 nëntor, thirri një mbledhje urgjente në Besianë, më 24 nëntor 1968. Mbledhja u mbajt në shtëpinë e Hamit Abdullahut. Në këtë mbledhje morën pjesë: Xheladin Rekaliu (arsimtar), Sabit Syla (student), Hakif Sheholli (mësues), Hamit Abdullahu (berber), Bahri Shabani (mësues), Hasan Shala (mësues), Xhafer Ejupi (arsimtar), Skënder Hoxha (mësues) dhe Shaqir Shala (mësues). Që në fillim të mbledhjes, Xheladin Rekaliu i informoi të pranishmit se është marrë vendim që, më 27 nëntor 1968, të organizohen demonstrata në shumë vende të Kosovës. Më tutje, aty u bë fjalë për demonstratat që tashmë kishin ndodhur në Prizren, në Therandë dhe në Pejë dhe për mësimet që mund të dilnin prej këtyre demonstratave në punën e mëtutjeshme. Xheladin Rekaliu, si përfaqësues i Grupit të Rinjve nga qendra në Prishtinë, propozoi të zgjidhet njëri prej pjesëmarrësve të mbledhjes si kryesues i tubimit dhe për këtë punë e propozoi Hakif Shehollin, propozim ky që u pranua njëzëri. Në këtë mbledhje u caktuan detyrat konkrete dhe u vendos: 1. Demonstrata të mbahet më 27 nëntor 1968 dhe ajo të fillojë në orën 13:00; 2. Vend i fillimit të demonstratës caktohet Gjimnazi i qytetit; 3. Hamit Abdullahu ngarkohet që, së bashku me Hakif Shehollin dhe me Bahri Shabanin, t’i përgatisin teknikisht transparentet dhe t’i sigurojnë flamujt kombëtarë; dhe, 4. Sabit Syla caktohet të përgatisë fjalimin që do ta lexonte vetë gjatë demonstratave. Për të mos rënë në sy, sipas marrëveshjes, transparentet përgatiten në Teqenë e qytetit. Këtyre në ndihmë iu shkoi edhe Skënder Muçolli nga Prishtina, mirëpo Hamit Abdullahu, Hakif Sheholli dhe Bahri Shabani i shpjeguan se ai mund të angazhohej më tepër në Prishtinë dhe se ata vetë mund t’i kryejnë ato veprime. Në mbledhjen e 24 nëntorit u mor vendim të shkruhen dhe të brohoriten parullat: “Duam vetëvendosje!”, “Duam Republikë!”, “Duam Kushtetutë!”, “LNÇ nuk na solli barazi të plotë!”, “Për të drejtat tona do të derdhim gjak”. Në mënyrë që të jetë çdo gjë në rregull dhe që asgjë të mos mbetej me pikëpyetje, organizatorët e demonstratës së Besianës, më 25 nëntor 1968, bënë edhe një mbledhje, në bufenë “Flamurtari” të qytetit, për definimin e detyrave dhe të obligimeve konkrete të të gjithë bartësve të organizimit të demonstratës. KUSH U DËNUA PËR DEMONSTRATËN NË BESIANË Më 27 nëntor, demonstrata filloi ashtu siç ishte planifikuar, pikërisht në orën 13.00, para Gjimnazit të qytetit. Organizatorët, duke mbajtur në duar flamuj kombëtarë dhe transparente të përgatitura më parë, dolën në ballë të demonstratës. Menjëherë iu bashkuan nxënës, studentë, punëtorë, fshatarë. Shkurt, demonstruesve iu bashkua populli i njoftuar që më parë. Kur demonstruesit arritën para hotelit “Llapi”, Sabit Syla e lexoi fjalimin, në të cilin, përveç të tjerash, thuhej: “Vëllezër e motra shqiptarë! Jemi tubuar sot, këtu, prej nga do t`i drejtohemi opinionit të brendshëm e të jashtëm që në këtë mënyrë t`i paraqesim disa kërkesa tonat, që njëherësh janë kërkesa të të gjithë shqiptarëve të Kosovës. Ne kërkojmë ato të drejta që i gëzojnë edhe popujt e tjerë në Federatën jugosllave. I kërkojmë ato të drejta për të cilat shqiptarët dhanë aq shumë viktima në atë të ashtuquajturën ‘Lufta Nacional-Çlirimtare’. Kërkojmë të vendosim vetë për fatin tonë, pra kërkojmë të drejtën e vetëvendosjes për Kosovën...!” Masa e tubuar dhe e emocionuar nga fjalët e Sabit Sylës ia ndërpreu fjalimin duke brohoritur: “Vetëvendosje – Kushtetutë!, Vetëvendosje – Kushtetutë!, Vetëvendosje – Kushtetutë!”. Sabit Syla e vazhdoi leximin e fjalimit, duke shtuar: “Kërkojmë që Kosova të jetë Republikë. Kërkojmë Universitetin e Prishtinës. Kërkojmë vende të reja pune këtu në Kosovën e pasur e të varfëruar. Kërkojmë që të kthehen baballarët dhe vëllezërit tanë që të punojnë në Kosovë e jo të sillen rrugëve të Beogradit dhe qyteteve të tjera të Jugosllavisë për një kafshore bukë. Këtij tubimi dhe këtyre kërkesave nuk iu bashkohen vetëm frikacakët, vetëm qyqarët dhe tradhtarët e popullit shqiptar!”. Masa e demonstruesve i përcolli fjalët e Sabit Sylës me brohoritje: “Poshtë frikacakët! Poshtë tradhtarët e popullit!”. Pas përfundimit të fjalimit para hotelit “Llapi”, masa e demonstruesve vazhdoi marshimin nëpër shumë rrugë të Besianës duke bartur flamuj kombëtar, duke brohoritur parulla patriotike dhe duke mbajtur transparente në duar. Sabit Syla përsëri iu drejtua demonstruesve para shkollës fillore “Vëllazërim-Bashkim” me fjalët që, përafërsisht, ua kishte thënë edhe para hotelit “Llapi”. Si në shumë vende të Kosovës, edhe demonstrata e Besianës ishte e para pas vitit 1945, me të cilën publikisht dhe vendosmërisht u tregua se shqiptarët më nuk mund të pajtohen me fatin që ia caktojnë të tjerët. Pra, me këtë demonstratë, edhe llapjanët filluan një faqe të re të historisë së qytetit të tyre. Shumë pjesëmarrës të demonstratës në Besianë morën pjesë edhe në demonstratën e Prishtinës. Pra, njëra prej arsyeve që demonstrata në Besianë nuk zgjati më shumë, ishte dëshira e flaktë që llapjanët të merrnin pjesë edhe në demonstratën e Prishtinës. Për organizimin e demonstratës së Besianës, më 27 nëntor 1968, u gjykuan: Hamit Abdullahu (berber) me 1 vit e katër muaj burg; Sabit Syla (student) me 1 vit e dy muaj, dhe Hakif Sheholli (mësues) me një vit burg. Përveç shqiptimit të këtyre dënimeve me burg të rëndë, u dënuan me nga 30 ditë burg edhe këta demonstrues: Hasan Shala (mësues nga Letonci dhe vëlla i dëshmorit Shaban Shala, i mbytur me torturë në Burgun e Prishtinës në vitin 1963), Shaqir Shala (mësues), Selatin Vokrri (mësues), Skënder Hoxha (mësues), Bahri Shabani (mësues), Xhafer Ejupi (arsimtar), Nexhip Ejupi (rrobaqepës), Abdullah Nishevci (rrobaqepës) dhe Nezir Bunjaku (berber). NORMALISTËT DHE STUDENTËT E FERIZAJT, SË BASHKU Edhe në Ferizaj kishin filluar prej kohësh organizimet për pjesëmarrje sa më masive në demonstratat e ardhshme të Prishtinës. Në këtë organizim ishin inkuadruar, sidomos, studentët nga Ferizaj që studionin në fakultetet e Prishtinës, si: Ismet Ramadani, Abdullah Zymberi, Ibrahim Sylejmani, Mustafë Sylejmani, Mustafë Sejdiu, etj. Gjatë një takimi ndërmjet Osman Dumoshit dhe Jakup Mehmetit në Prishtinë, Osman Dumoshi, me një ton kritik, i drejtohet Jakup Mehmetit: “Pse po flini ju, Ferizaj?! Filloni edhe ju të organizoni demonstrata, sepse ato duhet të organizohen edhe atje”. Këtë vërejtje, Jakup Mehmeti e përcjell në Ferizaj dhe që nga ajo ditë fillojnë organizimet më intensive. Një takim i kësaj natyre u mbajt ndërmjet Osman Dumoshit dhe Hasan Abazit, në vigjilje të 27 nëntorit. Pas këtij takimi, Hasan Abazi, së bashku me Mehdi Salihun dhe me Sherif Beqën (arsimtar i artit figurativ në Shkollën Fillore “Emin Duraku” në Shtime), filluan po të njëjtën ditë shkrimin dhe përgatitjen teknike të 150 transparenteve, të cilat i shkruan në shtëpinë e Sylejman Ahmetit, ku banonin Hasan Abazi dhe Mehdi Salihu. Pas këtij veprimi të rëndësishëm, Hasan Abazi e thirri një takim në hotelin “Luboten”, në Ferizaj, më 26 nëntor 1968, në të cilin morën pjesë: Hasan Abazi, Muhamet Sylejmani, Ismet Ramadani, Abdullah Zymberi, Mustafë Sejdiu, Hajredin Salihu, Ibrahim Sylejmani dhe Beqir Beqiri. Hasan Abazi dhe Muhamet Sylejmani u treguan të pranishmëve arsyet e tubimit. Hasan Abazi tregoi se ishte informuar nga Osman Dumoshi që, nga qendra prej nga po organizoheshin demonstratat në tërë Kosovën, ishte marrë vendim të organizohej demonstratë edhe në Ferizaj. Po ashtu, Hasan Abazi u tregoi të pranishmëve për shkrimin e parullave, punë kjo që e kishin kryer gjatë tërë natës së kaluar, duke theksuar se përmbajtja e tyre ishte sipas sugjerimeve të qendrës organizuese në Prishtinë. Aty u tha se pankartave të shkruara duhej vendosur kornizat, në mënyrë që të barteshin në demonstratë. Të gjithë të pranishmit në këtë takim qenë të pajtimit që të kishte demonstratë edhe në Ferizaj, po shprehnin brengën se nuk do të arrihej të njoftoheshin shumë nxënës, punëtorë, studentë dhe fshatarë për pjesëmarrje sa më masive, aq më tepër që njerëzit ishin përgatitur që të shkonin vetëm në demonstratën e Prishtinës. Në fund të kësaj mbledhjeje u vendos: - demonstrata të mbahet më 27 nëntor 1968, duke filluar në orën 14.30 e deri në orën 15.30; - vendi i fillimit të demonstratës të jetë Konvikti i Shkollave të Mesme në Ferizaj; - fjalimin para demonstruesve ta lexojë Ismet Ramadani, para objektit të Komunës së Ferizajt; - Beqir Beqiri, Abdullah Zymberi dhe Hajredin Salihu u caktuan t'i rregullonin kornizat e transparenteve; - Ali Mehmeti, profesor i shkollës së mesme ekonomike "Mosha Pijade", sot "Faik Konica", të shkruajë fjalimin që do të lexohet gjatë demonstratës, që ishte edhe propozim i vetë Osman Dumoshit; - Ismet Ramadani dhe Abdullah Zymberi u caktuan të organizonin nxënësit në Shkollën Ekonomike dhe në Shkollën e Tregtisë; - Hasan Abazi u autorizua të bisedojë me Hasan Salihun, nxënës i Shkollës Ekonomike, që ta lironte banesën e tij për rregullimin e transparenteve; - Hasan Abazi, Abdullah Zymberi dhe Hysen Muhaxheri u autorizuan të organizonin nxënësit e Shkollës së Mesme Teknike, së bashku edhe me Sylejman Bytyçin; - Muhamet Sylejmani dhe Mustafë Sejdiu u caktuan për organizimin e nxënësve të Shkollës Normale; - u vendos të shkruhej një pankartë me dimensione të mëdha, ku do të ishte teksti: "VETËVENDOSJE - KUSHTETUTË - REPUBLIKË!". Ky ishte propozim i Hysen Muhaxherit, i cili studionte në Fakultetin Teknik të Riekës në Kroaci. Më 27 nëntor, sipas informacioneve që kishin organizatorët e demonstratës, qytetarët kishin filluar të tuboheshin para kohës së caktuar që më herët. Po ashtu, organizatorët kishin informata se edhe brenda Komunës së Ferizajt kishin filluar përgatitjet e funksionarëve të Komunës që të dilnin para demonstruesve dhe ta pengonin mbajtjen e demonstratës. Demonstrata filloi në orën 14.10. Demonstruesit u radhitën për katër në rresht. Në ballë të demonstruesve ishte flamuri kombëtar dhe pankarta me shkronja të mëdha: "VETËVENDOSJE - KUSHTETUTË - REPUBLIKË!". Në oborrin e Shkollës Normale u tubuan studentët dhe nxënësit e Shkollës Ekonomike dhe të Shkollës Teknike. Një kohë demonstruesit pritën t'u bashkoheshin edhe nxënësit e Shkollës Normale, të cilëve drejtoria ua kishte mbyllur derën e hyrjes së shkollës. Në pamundësi që të hapnin derën, pjesa dërrmuese e nxënësve kërcyen nga dritaret dhe iu bashkuan demonstratës. Kontribut të veçantë në organizimin e nxënësve të Shkollës Ekonomike kanë dhënë arsimtarët e kësaj shkolle: Ali Mehmeti, Jakup Mehmeti dhe Salih Hasani. Afër Shtëpisë së Kulturës, kolonës së demonstruesve i dolën përpara Sinan Sahiti, kryetar i Komunës në Ferizajt, dhe Rasha Mihajlloviq, kryetar i Komitetit të Lidhjes së Komunistëve të Ferizajt, me bashkëpunëtorët e tyre. Ata, me çdo kusht, u përpoqën t'i pengojnë demonstruesit që të mos marshojnë në drejtim të qendrës. Provuan t'i bindin demonstruesit të shpërndahen dhe synuan të bisedojnë me organizatorët. Pasi udhëheqësit që i prinin demonstratës: Hasan Abazi, Ismet Ramadani, Hysen Muhaxheri, Muhamet Sylejmai e Abdullah Zymberi nuk pranuan të bisedojnë me ta, demonstrata vazhdoi drejt qendrës së qytetit, siç ishte paraparë nga organizatorët. SI INTERVENOI POLICIA NË FERIZAJ Aty nga mesi i qytetit, ku ndahet rruga për Neredime, ishte pozicionuar kordoni i fuqishëm i policisë dhe i punëtorëve civilë të UDB-së, të cilët bënin përpjekjen e fundit për ta penguar marshimin e demonstruesve. Këtu ndodhi kacafytja e fuqishme ndërmjet policëve në kordon dhe demonstruesve. Më në fund, demonstrata vazhdoi më tutje. Flamujt dhe transparentet e shumta barteshin forcërisht nga demonstruesit, në mesin e të cilëve ishin edhe Hazbija, Kefserja, Xhemilja, Sherifja, Ali Sadrija etj. Këtu dallohen edhe studentët: Nebih Jashari, Beqir Beqiri, Nazim Hoxha, etj. Demonstruesit u tubuan në platenë para ndërtesës së Kuvendit Komunal, ndërsa Ismet Ramadani filloi të lexojë fjalimin, të cilin paraprakisht e kishin shkruar Ali dhe Jakup Mehmeti. Intervenoi policia. U bë rrëmujë e madhe. Filloi përleshja ndërmjet policëve dhe demonstruesve. Policët filluan të ndihmohen edhe nga automjetet e zjarrfikësve. Demonstruesit e pushtuan automjetin e zjarrfikësve dhe filluan të lagin policët dhe zjarrfikësit. Syri i policisë dhe i UDB-së ishte përqendruar te Ismet Ramadani dhe te Hasan Abazi, të cilët edhe u lënduan gjatë përpjekjeve të policisë për arrestimin e tyre. Policia dhe zjarrfikësit u mënjanuan, kurse masa e demonstruesve pandërprerë brohoriti parullat: "Kosova - Republikë!", "Barazi - Liri!", "Duam Kushtetutë!", etj. Diku rreth orës 15.15, numri i demonstruesve ishte rreth 5.000 veta, numër ky që bëri që policia, UDB-ja dhe zjarrfikësit të largoheshin nga sheshi para ndërtesës së Komunës së Ferizajt. Një grup demonstruesish më të vendosur dolën në rrugën kryesore të qytetit dhe vazhduan brohoritjet nëpër qytet. Këtij grupi iu bashkëngjitën edhe qytetarë të shumtë dhe, kështu, disa herë, ata marshuan nëpër qytetin e Ferizajt, nga njëri skaj në tjetrin. Rreth orës 15.30, demonstruesit u shpërndanë të qetë, pa shkaktuar kurrfarë incidentesh, kurse ata më të vendosurit u nisën për në Prishtinë për të marrë pjesë, siç thoshin ata, në Dasmën e Madhe, në orën 15.55. Gjatë demonstratës në Ferizaj, në përleshje me policinë, u plagosën rëndë e lehtë disa veta nga të dyja palët. Pas demonstratës filloi ndjekja dhe burgosja e demonstruesve dhe e organizatorëve të tyre. Me procedurë të shkurtër, me nga 30 ditë burg, u dënuan studentët: Mehmet Emërllahu, Avdullah Zymberi, Muhamet Sylejmani dhe Beqir Beqiri, si edhe nxënësit: Hasan Muhaxheri, Sylejman Bytyçi dhe Ekrem Beqiri. U burgosën dhe pastaj u hapën hetimet për "veprimtari armiqësore" kundër Ali Mehmetit (arsimtar), Hasan Abazit (student), Ismet Ramadanit (student) dhe Jakup Mehmetit (arsimtar). Pas 15 ditësh nga burgosja, Jakup Mehmeti u lejua të mbrohet në liri, ndërsa pas 4 muajsh u ngrit aktakuza dhe, më 7 prill të vitit 1969, Ali Mehmeti u dënua me 12 muaj burg, ndërsa Hasan Abazi dhe Ismet Ramadani u dënuan me nga 10 muaj burg. DREJTORI I NORMALES PËRKRAHU ORGANIZIMIN E DEMONSTRATAVE NË MITROVICË Grupi i organizatorëve që kishte marrë mbi vete organizimin e demonstratave në nivel të Kosovës kishte arritur të vente kontakte të rregullta me organizatorët e qyteteve në Besianë, nëpërmes të Xheladin Rekaliut, në Ferizaj nëpërmes të Skënder Kastratit dhe në Gjilanin nëpërmes të Asllan Kastratit. Ky Grup, i cili udhëhiqej nga Osman Dumoshi, kishte bërë përpjekje që të vente lidhje edhe me qytetet e tjera të Kosovës, siç ishin edhe Gjakova dhe Mitrovica, për të për të cilat qytete Gruoi në Prishtinë kishte informata, jo të verifikuara, se edhe në këto qytete po përgatiteshin demonstrata për muajin nëntor të vitit 1968. Sidomos ishte bërë përpjekje që demonstratat t'i organizonin studentët e Shkollës së Lartë Pedagogjike "Bajram Curri" në Gjakovë. Megjithatë, në Gjakovë, në momentin e fundit do të dështojnë mbajtja e demonstratave, ndërsa në Mitrovicë ato do të mbahen më 27 nëntor si edhe në Prishtinë, në Besianë, Në Ferizaj dhe në Gjilan. Këshillin organizues për demonstratën e Mitrovicës e përbënte: Nebih Istogu, Latif Zariqi, Naim Bujupi, Mustafë Shyti, Vesel Demaku, Ramadan Bytyqi dhe Mustafë Zariqi. Ky grup i nxënësve të Normales "Hasan Prishtina" ishte dalluar prej kohësh në aktivitete të lira, siç ishte grupi letrar, shfaqja e pjesëve teatrale në shkollë etj. Andaj, me kohë kishin filluar të përgatiteshin për ndonjë aktivitet për nder të Ditës së Flamurit, 28 Nëntorin e vitit 1968. Ndonëse shumë aktivitete i kishin zhvilluar edhe në lokalet e Normale, asnjëherë nuk i kishin njoftuar arsimtarët dhe drejtorin e shkollës. Megjithatë, në vigjilje të demonstratave të 27 nëntorit, këta të rinj vendosin që ta njoftojnë drejtorin e Normales, Ahmet Maloku, dhe ta marrin mendimin e tij. Në takimin që mbajnë organizatorët, drejtori i përgëzon për punën që kishin kryer duke e mbështet idenë për mbajtjen e demonstratave. Me këtë rast, ai ua tërheq vërejtjen që të jenë të kujdesshëm, sepse, siç iu thotë nxënësve të vet, keni marrë mbi vete rrezik të madh. Pas organizimeve që i kishin bërë këta të rinj dhe pas mbështetjes morale që kishin marrë nga drejtori, Ahmet Maloku, këta vazhdojnë organizimin e demonstratave edhe më me ngulm. Ndër vendimet e para që marrin ishte njoftimi i të gjitha shkollave të mesme të Mitrovicës që t'iu bashkohen normalistëve në demonstratat e 27 nëntorit. Organizatorët i njoftojnë nxënësit e Shkollës Teknike, Shkollës së Mjekësisë dhe Gjimnazin e qytetit. Në mbledhjen e fundit organizatorët e demonstratave të Mitrovicës, e cila mbahet në vigjilje të demonstratave, vendosin që: demonstratat të zhvillohen më 27 nëntor 1968 dhe ato të fillojnë nga Normalja "Hasan Prishtina"; të njoftohen shkollat e qytetit të Mitrovicës që pikë e takimi të të gjithë demonstruesve të jetë Ura e Ibrit; në demonstrata të bartet vetëm flamuri kombëtar; në demonstrata të brohoriten parullat: "Kosova Republikë!", "Duam Flamurin Kombëtar!" dhe "Duam Universitetin!". Demonstratat filluan në ora 14.35 nga Shkolla Normale. Duke qenë se milicia dhe UDB-ja i kishin nuhatur lëvizjet e dyshimta, se do të ndodhte diçka në këtë çerdhe të arsimit në Mitrovicë, kishin penguar që demonstruesit të dilnin në rrugë nga hyrja kryesore e shkollës. Organizatorët vendosën që demonstruesit të dalin nga dalja ndihmëse e shkollës që të mos dështonte fillimi i suksesshëm i manifestimit. Posa dalin demonstruesit në rrugën kryesore, e cila ishte përballë Kazermës së Ushtrisë jugosllave, duke bartur flamurin kombëtar në ballë dhe duke brohoritur parullat për Republikën e Kosovës, për Flamurin kombëtar dhe Universitetin e Prishtinës, iu bashkëngjiten edhe popullata e Mitrovicës e ngazëllyer nga pamja që po shihnin, gjë që nuk e kishin parë pas Luftës së Dytë Botërore. Përkatësisht, pas riokupimit të Kosovës, në vitin 1945. Gjatë marshimit të demonstruesve drejt cakut të takimi, tek Ura e Ibrit, milicia e shumtë në numër po përgatitej për t'i sulmuar demonstruesit paqësorë. Derisa demonstruesit po parakalonin para ndërtesave të larta, popullata serbe që banonte në banesat e moderne të Mitrovicës, hidhte mbi demonstrues, nga ballkonet dhe nga dritaret, copa thëngjilli, dru të shkurtuar, kavanoza me turshi, deri edhe ujë të valë! Kur demonstruesit arrijnë pranë Hotelit "Jadran", në qendër të qytetit, intervenon milicia me kordonin e fuqishëm që e kishte bërë ndërkohë. Demonstruesit detyrohen ta ndërrojnë itinerarin e marshimit dhe drejtohen nga Stacioni i trenit, në periferi të Mitrovicës. Pranë Stacionit të trenit kishte pasur numër shumë të madh të policëve me qëllim që demonstruesit të mos marshonin më tutje në atë drejtim. Demonstruesit detyrohen të hyjnë në Fabrikën e drurit dhe të përgatiten për sulmin që po planifikonte milicia mbi ta. Duke parë se vazhdimi i demonstratës ishte, pothuaj, i pamundur organizatorët vendosin që të sigurojnë mjet të transportit dhe nisen për në qytetin e Prishtinës për të marrë pjesë në demonstratat që, tashmë, po zhvilloheshin atje që nga ora 15,55. Më 27 nëntor, pas fillimit të demonstratave ishin pezulluar shumë aktivitete dhe ishin ndërmarrë të gjitha masat që të mos eskalonin ato më shumë. Kështu, derisa po bëheshin vizitat në ekspozitën e organizuar nga Arkivi i Kosovës me rastin e 60-vjetorit të Kongresit të Manastirit, intervenon milicia dhe UDB-ja, duke kërkuar që urgjentisht të mbyllet ekspozita, përndryshe organizatorët do të burgoseshin. Me qëllim të largimit nga syri zhbirues i UDB-së serbe, pas demonstratave organizatorët disa ditë nuk e vijojnë mësimin në shkollë duke u fshehur nëpër vende më të sigurta, në mënyrë që të mos burgoseshin. Edhe pas kthimit në mësim, organizatorët merren disa herë në pyetje nga UDB-ja, duke bërë presion mbi ta dhe duke i kërcënuar. Pas përfundimit të demonstratave të Mitrovicës mbahet mbledhje urgjente e Komitetit të Lidhjes së Komunistëve, në të cilën marrin pjesë udhëheqësit e lartë të partisë dhe të shtetit, Ali Shukriu dhe Ilia Vakiqi, të cilët, përveçse i dënojnë "demonstratat armiqësore", kërcënohem me burgosjen e organizatorëve të tyre. Në diskutim inkuadrohet edhe drejtori i Normales "Hasan Prishtina", Ahmet Maloku, i cili, duku iu dalë në mbrojtje nxënësve të vet, thotë: "Nëse dënohen këta nxënës dhe i dërgohet telegram Komitetit Qendror të Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë" në Beograd, me të cilin dënohen demonstratat si "armiqësore", atëherë ai do t'i qesë në demonstrata të reja 2.400 nxënës!" Vlen të theksohet, se këta organizator të demonstratave të 27 nëntorit 1968 në Mitrovicë, më vonë do të dallohen në fusha të ndryshme të jetës, si në arsimimin e brezave të rinj, në organizata të ndryshme deri në angazhimin në Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës. Kështu, si ushtarë të dalluar të UÇK-së bien në fushën e nderit Vesel Demaku, më 26.9.1998 dhe Mustafë Shyti, më 22.9.1998. Ndërsa, në një inskenim tipik për UDB-në serbo-jugosllave, gjoja "aksidentalisht" likuidohet Nebih Istogu, më 1.6.1971, njëri prej organizatorëve kryesor të demonstratave të Mitrovicës. Ndërsa, Naim Bujupi, për angazhimet tij në UÇK-në, në vitin 1998, nga Shtabi i Përgjithshëm, caktohet Shef i Sektorit ushtarako-civil në Brigadën 121 "Ismet Jashari-Kumanova" në Kleçkë, në postin e ndihmës komandant brigade. Kurse, Latif Zariqi, gjatë luftës emërohet nga Shtabi i Përgjithshëm udhëheqës i Trupës Artistike -Ushtarake "Hamëz Jashari" duke treguar suksese të madh në lëmin e artit dhe në mobilizimin e ushtarëve të rinj në UÇK. Vazhdon __________________ Joseph Biden: Hashim Thaçi Komandant Gjarperi është George Washingtoni i Kosovës

22-12-2008, 10:21	#5
Llapi Syrishqiponjes Anëtarësuar: 08-08-2002 Postime: 13,702	PRISHTINA, NËN KONTROLLIN E DEMONSTRUESVE Është theksuar edhe më parë se ideja fillestare e organizatorëve të demonstratës së Prishtinës ishte që ajo të mbahej vetëm në Prishtinë. Por, duke e nuhatur dëshirën dhe gatishmërinë edhe të qytetarëve të qyteteve të tjera në Kosovë që edhe atje të organizoheshin manifestime publike, ku do të shpreheshin kërkesat politike dhe kombëtare të shqiptarëve, organizatorët u pajtuan dhe, rrjedhimisht, ndihmuan që të mbaheshin demonstrata në sa më shumë vende të Kosovës. Me kalimin e kohës, sa më tepër që afrohej 27 nëntori, Grupi Organizues i Prishtinës merrte peshë dhe luante një rol të bashkërendimit të vendimeve dhe të veprimeve në nivel të Kosovës. Sido që të jetë, Grupi Organizues qëllim parësor vazhdonte të kishte organizimin sa më të mirë në kryeqendrën e Kosovës. Andaj, ishte edhe e kuptueshme dhe e arsyeshme që ky aktivitet të zhvillohej në nivel ashtu siç e kërkonte situata. Pas mbledhjes së fundit para demonstratës, më 23 nëntor 1968, siç është theksuar edhe më parë, ku ishin marrë vendimet përfundimtare për shkrimin e fjalimit, për tekstin e pankartave, për ditën, për vendin dhe për kohën e fillimit të demonstratave dhe për delegimin e përfaqësuesve: në Besianë - Xheladin Rekaliu, në Gjilan - Asllan Kastrati dhe në Ferizaj - Skënder Kastrati, organizatorët ishin shpërndarë në çdo mes të Prishtinës, ku bisedohej, pothuaj hapur, për demonstratën e ardhshme, për orën dhe për ditën fillimit të saj, për kërkesat që do të shtroheshin aty, etj. Megjithatë, të gjitha këto veprime të organizatorëve bëheshin në stilin: "Kemi dëgjuar se do të ketë demonstrata më 27 nëntor", "Kemi dëgjuar se do të bëhen demonstrata të fuqishme ku do të kërkohet Republika e Kosovës dhe Vetëvendosja", "Kemi dëgjuar se ato demonstrata do t'i organizojnë studentët e fakulteteve të Prishtinës" etj. Domethënë, nuk përmendeshin as emrat e organizatorëve, as të dhëna konkrete të cilat do të mundë ta rrezikonin mbajtjen e demonstratave. Si rezultat i këtyre veprimeve të organizatorëve, nga njëra anë, dhe si rezultat i gatishmërisë së përgjithshme që ekzistonte në popull, nga ana tjetër, që nga orët e hershme të mëngjesit, më 27 nëntor 1968, Prishtina ishte në këmbë. Nga njëra anë, përderisa studentët, nxënësit, punëtorët dhe tërë populli e priste me padurim orën 15 e 55, duke pritur a po fillonte demonstrata, si po fillonte ajo (ishte hera e parë që në kryeqendrën e Kosovës po organizoheshin demonstrata pas Luftës së Dytë Botërore), kush ishte në ballë të tyre etj., në anën tjetër, pushteti i kishte ndërmarrë të gjitha masat për ta penguar fillimin, ose nëse ndërkohë fillonte, ta shuante demonstratën me të gjitha forcat. Përveç organizatorëve, askush nuk e dinte se ku ishin flamujt, transparentet e materiali tjetër, prej nga do të fillonte demonstrata dhe si duhej të fillonte ajo. FILLIMI I RREZIKSHËM, POR I SUKSESSHËM Në orët e pasdites kishin arritur informatat e sigurta se demonstratat kishin përfunduar me sukses në Besianë, në Ferizaj dhe në Gjilan. Kishte informata se edhe në Gjakovë kishte pasur përpjekje për demonstratë, por demonstruesit që në fillim ishin shpërndarë nga forcat e policisë. Gjithashtu, edhe për Mitrovicën kishte njohuri, por të paverifikuara, se shumë minatorë dhe të rinj kishin bërë përpjekje për të dalë në qytet, por për arsye të panjohura ishin shpërndarë, duke mos arritur të fillonin demonstratën. Koha e caktuar, 15.55, për fillimin e demonstratës po afrohej dhe kjo të bindte se çdo gjë ishte paraparë sipas një rregulli pothuaj ushtarak. Në minutat e caktuara, në afërsi të Bibliotekës Krahinore dhe Institutit Albanologjik të Prishtinës, arritën flamujt, transparentet dhe materiali i përgatitur, të cilat u morën shpejt e shpejt nga mjeti transportues me të cilin ishin bartur deri aty dhe pjesëmarrësit u nisën në rresht për një, duke bartur dikush transparente, dikush flamuj, deri para Fakultetit Filozofik, ku ishte vendi i caktuar për fillimin e demonstratës. Në anën tjetër, policia dhe punëtorët e Sigurimit Shtetëror, të paktë në numër në krahasim me demonstruesit, mbetën të habitur me zhdërvjelltësinë e rinisë që ua shpalosi transparentet dhe flamujt para sysh. Ndërkohë, studentë dhe të rinj, nga të gjitha anët, filluan të grumbullohen para Fakultetit Filozofik. Ata vinin e tuboheshin prej brendësisë së fakultetit, konvikteve të afërme, shkollave fillore, dyqaneve zejtare dhe shitoreve të shumta. Demonstruesit silleshin e tuboheshin sikur të kishin ushtruar me muaj të tërë për këtë situatë. Fillimi ishte më i rrezikshmi, por ai u bë me sukses. Demonstruesit dolën në rrugën kryesore të qytetit, në rrugën që atëherë quhej "Mareshali Tito", kurse sot "Nëna Terezë". Ndonëse automjetet ende vazhdonin të qarkullonin, shumë shpejt edhe atyre iu ndërpre lëvizja. Barrikada dhe prita e parë e policisë ishte vendosur te restoranti "3 Sheshira", e cila u mënjanua me lehtësi nga demonstruesit. Sapo arritën demonstruesit në afërsi të pengesës, disa policë u rrëzuan përtokë, disa e liruan vetë rrugën, e disa shtinë me armë në ajër. Kolona vazhdoi rrugën pa pengesa të mëdha drejt cakut të caktuar, para Teatrit Krahinor. Osman Dumoshi, një nga ideatorët e demonstratave kosovare, i përcjellë prej shokëve të caktuar për sigurinë e tij, u ngjit mbi qoshkun e "Optika"-s dhe filloi të lexojë fjalimin. Disa autobusë ndaluan në mes të rrugës. Masa sa vinte e shtohej. Policia nuk intervenonte. Fjalimi vazhdonte të lexohej, kurse demonstruesit, herë pas herë, brohoritnin njëzëri parullat për vetëvendosjen dhe për Republikën e Kosovës. Ndër demonstrues vëreheshin udhëheqës të shumtë të Lidhjes së Komunistëve, të Lidhjes Socialiste, të Lidhjes së Grave, si edhe shumë punëtorë të Shërbimit të Sigurimit Shtetëror, UDB. Të gjitha përpjekjet e tyre që të ndërpritej demonstrata ishin të kota. Demonstrata vazhdonte pa kurrfarë incidenti. Masa e demonstruesve u kthye në drejtim të ndërtesës së Komitetit Krahinor të Lidhjes së Komunistëve të Kosovës. Ndërtesa ishte e rrethuar në çdo një metër me policë të armatosur me armë automatike. Në shkallët e ndërtesës së Komitetit kishin dalë shumë udhëheqës. Ndër ta vërehej edhe Veli Deva, kreu i komunistëve të Kosovës. Demonstruesit, sapo e vërejtën atë, brohoritën. "Poshtë Veli Deva!". "Poshtë Misha Sekuloviqi!". Dikush i fotografoi demonstruesit para ndërtesës së Komitetit Krahinor. Policia nuk lëvizi nga vendi. Demonstruesit pa ndërprerë brohoritnin. Njëri brohoriste vetëm. Atij i bashkoheshin disa zëra përreth dhe herën e tretë i bashkëngjitej e tërë masa. "Rroftë Rezak Shala!", brohoriti njëri. "Rezak Shala!, Rezak Shala!, Rezak Shala!", ia ktheu masa. "Republikë! Republikë! Republikë!", brohoritën të tjerët. Nga shumë dialogë, ndërmjet demonstruesve, po e shënojmë këtë: - "Mos brohorit 'Republikë!", - i pari. - "Pse mos me brohoritë Republikë!?", - i dyti. - "Sepse asnjë parullë e shkruar dhe në asnjë vend në fjalimin e lexuar nuk përmendet Republika!", - i pari. - "Po çka të brohoras, ore mik, që është sa Republika!?",- i dyti. - "Brohorit 'Vetëvendosje!'",- i pari. - "Unë nuk e kuptoj çka do të thotë 'Vetëvendosje', por e kuptoj shumë mirë se çka do të thotë 'Republikë!'",- i dyti. - "Atëherë të brohorasim së bashku!",- i pari. - "Republikë - Kushtetutë! Republikë - Kushtetutë! Republikë - Kushtetutë!", - brohoritën që të dy demonstruesit së bashku. Kolona vazhdoi drejt ndërtesës së Kuvendit Krahinor. Kur demonstruesit e rrethuan objektin e Kuvendit, masa pa ndërprerë thërriti Fadil Hoxhën që t'i drejtohet popullit të tubuar. Në rrethana të tilla, kur një popull i tërë kishte dalë në rrugë dhe dëshironte t'i dëgjohej fjala dhe ta pranonte dialogun ndonjë politikan ose udhëheqës, të dy personalitetet kryesore, Fadil Hoxha dhe Veli Deva, nuk dëshironin të dilnin para masës popullore. Fadil Hoxha nuk kthehej në Kosovën e ndezur nga demonstratat dhe protestat gjithëpopullore, por qëndronte edhe më tutje në kremtimin e 25-vjetorit të KAÇKJ-së (AVNOJ), në sallat luksoze të Partisë Komuniste të Jugosllavisë, ndërsa, nga ana tjetër, Veli Deva jo vetëm që nuk pranonte të paraqitej para masës, por edhe jepte urdhër të shtihej me armë kundër popullit, kur mori vesh se ishte rrethuar Kuvendi Krahinor. KUSH KISHTE URDHËRUAR:"ME ARMIKUN NUK KA DIALOG!" Dëshmitarë okularë, të cilët ishin të pranishëm në ndërtesën e Komitetit Krahinor të Lidhjes së Komunistëve të Kosovës, dëshmojnë se derisa Mahmut Bakalli, kryetar i Komitetit Komunal të Lidhjes së Komunistëve të Prishtinës, po e udhëhiqte dialogun në mënyrë të tërthortë me studentët para Fakultetit Filozofik nëpërmjet Ismail Bajrës dhe profesorëve, kur kishte dëgjuar se po kërkohej të zhvillohej dialogu me rininë studentore dhe me demonstruesit e tjerë, Veli Deva e kishte marrë telefonin dhe kishte urdhëruar: "Me armikun nuk ka dialog! Me armikun duhet të bëjmë dialog vetëm nëpërmjet grykës së pushkës!", duke harruar se ajo rini ishte rini e popullit të cilit i takonte edhe vetë dhe në emër të të cilëve edhe fliste. Brohoritjet vazhdonin pandërprerë: "Republikë - Kushtetutë!, Republikë - Kushtetutë!, Republikë - Kushtetutë!", dhe, pas një pushimi të shkurtër, përsëri u ftua Fadil Hoxha të dilte para popullit. Një demonstrues propozoi: "Shokë, të mos presim kot para Kuvendit, sepse sikur të pranonin 'udhëheqësit tanë' të komunikonin me popullin, nuk do t'i kishim punët siç i kemi. Të kthehemi përsëri para Fakultetit Filozofik". Derisa ky demonstrues fliste, disa të tjerë e kishin ngritur një burrë të moshuar në duar dhe ashtu e mbanin lart. Pas shumë vitesh do të kuptohet se ky burrë ishte Zeqir Pireva, xhaxhai i Ilaz Pirevës, nga Lupçi i Poshtëm i Besianës. Dikush i ofroi burrit një flamur kombëtar. Duart e ngritura të studentëve që mbanin burrin, i cili e ngrinte sa më lart flamurin, krijonin një skenë madhështore. Burri i moshuar, me plis të bardhë në kokë, qëndronte edhe më tutje në dhjetëra duar të demonstruesve, të cilët gjatë tërë kohës brohoritnin: "Fshatarësia!, Fshatarësia!, Fshatarësia". "Rroftë flamuri kombëtar!", brohoriti një fëmijë, jo më shumë se dhjetë vjeç. "Rroftë flamuri!", iu përgjigj masa njëzëri disa herë. "Duam Republikë!", brohoriti burri që edhe më tutje qëndronte me flamur të ngritur në duart e demonstruesve, të cilët tashmë ishin shtuar dhe kishin bërë një plate të gjallë nga qindra duar. "Republikë!, Republikë!, Republikë!", ia kthyen demonstruesit. Organizatorët e demonstratave, duke vërejtur situatën e krijuar, të ngjashme me atë afër Burgut të Prishtinës, sepse tashmë policia kishte krijuar barrikada në brendësi të ndërtesës së Kuvendit dhe kishte rrezik që masa e demonstruesve të mllefosur ta sulmonte atë, i drejtuan demonstruesit, përsëri, nga Fakulteti Filozofik. Rruga prej Kuvendit e deri te Fakulteti Filozofik u kalua pa kurrfarë incidenti, sepse policia nuk intervenoi, kurse demonstruesit asnjëherë nuk sulmuan pa u sulmuar ose pa u provokuar nga policia. Plateja para Fakultetit Filozofik tashmë ishte bërë një foltore e vërtetë prej nga flitej për të gjitha ato që i kishin munduar shqiptarët që prej vitit 1945. DEMONSTRUESIT E SHPALLËN HERO MURAT MEHMETIN Fjalën pastaj e mori një mësues, siç u prezantua vetë nëpërmjet megafonit. Ai, përveç të tjerash, tha: "Vëllezër dhe motra, jemi të njoftuar se deri më tash ka të plagosur, ndër të cilët fatkeqësisht është edhe një i vrarë! Andaj, propozoj që me një minutë heshtje t'ia bëjmë nderimet e fundit këtij trimi që ra në logun e betejës!". Në qetësi varri iu bënë nderimet e fundit shokut të rënë, emri i të cilit ende nuk dihej. "Lavdi i qoftë për jetë e mot!", foli përsëri mësuesi. "Lavdiii!", u dëgjua masa. "Vëllezër dhe motra", - vazhdoi mësuesi, - "propozoj që ta shpallim nga ky vend HERO TË POPULLIT shokun e rënë në demonstratë!". "Lavdi i qoftë HEROIT TË POPULLIT!", u përgjigjën të gjithë njëzëri. E mori fjalën demonstruesi tjetër, Adem Rukiqi, i cili tha: "Vëllezër dhe motra, në emër të popullit të Drenicës e përshëndes këtë demonstratë dhe pajtohem me të gjitha kërkesat që u dëgjuan këtu!". "Rroftë Drenica!", e përshëndeti populli i tubuar fjalën e mësuesit drenicas. Një normaliste e Prishtinës e mori fjalën: "Shokë e shoqe, nëse kërkesat tona nuk do të merren parasysh dhe nuk do të aprovohen brenda kohës sa më të shkurtër, do t'i kërkojmë me armë kërkesat tona të drejta!". "Më mirë vdekje se robëri! Më mirë vdekje se robër! Më mirë vdekje se robëri!", përsëriti sërish masa e tubuar, e prekur nga fjalët e kësaj të reje, te e cila vërehej gatishmëria për flijim. Pastaj fjalën e mori një i ri, i cili u paraqit se ishte llapjan: "Vëllezër dhe motra, të gjithë e dimë se për kërkesat që ne po i shtrojmë këtu sot, për këto kërkesa janë me qindra vëllezër e motra, prindër dhe bij tanë në burgje anekënd Jugosllavisë. Andaj, të ngremë zërin për lirimin e tyre sa më të shpejtë!". "Adem Demaçi!, Adem Demaçi!, Adem Demaçi!", e ndërpreu populli fjalën e llapjanit. Llapjani vazhdoi: "Shokë dhe shoqe, propozoj që për trimat e vrarë nga UDB-ja e Rankoviqit, si: Shaban Shala dhe Fazli Grajçevci, të cilët janë mbytur në tortura në burgjet e Jugosllavisë, të mbajmë një minutë heshtje!". "Lavdi u qoftë dëshmorëve të lirisë!", foli llapjani. "Lavdiii!", u përgjigjën të gjithë. "Rrofshin Hazir Shala dhe Kadri Halimi!", brohoriti dikush nga mesi i demonstruesve. "Rrofshin patriotët shqiptarë!", përshëndetën njëzëri. POLICIA KISHTE RRETHUAR FAKULTETIN FILOZOFIK NGA TË GJITHA ANËT E mori fjalën një punëtor i shtyrë në moshë, i cili tregoi se ishte minator: "Vëllezër e motra, unë punoj si minator së bashku me shokët e mi në kushte të vështira të punës. Punojmë në kushte të tilla sa që kurrë nuk jemi të sigurt se do të dalim të gjallë në fund të orarit të punës. Punojmë për rroga të tilla sa nuk na mjaftojnë as për të siguruar gjërat elementare për jetë, kurse ata që rrinë nëpër kolltukë, ata që voziten me vetura luksoze, ata që s'punojnë asgjë, marrin rroga sa dhjetë herë tonat! A është e drejtë kjo vëllezër?!", përfundoi minatori me zë pikëllues. "Poshtë burokracia!", u dëgjua zëri i dikujt nga fundi i demonstruesve. "Poooshtë!", brohoritën të gjithë. Plateja para Fakultetit Filozofik ishte shndërruar në tribunë të vërtetë të popullit, i cili, i shtypur me dekada, sikur dëshironte t'i thoshte të gjitha ato që s'i kishte thënë një kohë aq të gjatë. Nga mesi i demonstruesve doli një i ri, i cili u prezantua si bir fshatari, dhe tha: "Deri kur më kështu, vëllezër e motra, të durohen këto padrejtësi! Deri kur dikush të lindë në shtratin e kashtës, të jetojë në shtratin e kashtës, të mos e shohë shkollën kurrë, të jetojë në mjerim dhe në fund të vdesë po në atë shtrat të kashtës ku ka lindur!? Nga ana tjetër, fëmijët e atyre që më së paku punojnë, të lindin në shtratin luksoz, të rriten në të, të shkollohen në shkollat që i zgjedhin sipas dëshirës, të voziten me vetura luksoze! Deri kur më kështu!?", përfundoi i biri i fshatarit. "Fshatarësia!, Fshatarësia!, Fshatarësia!", brohoriti masa. Ishte bërë ora 21:00. Policia kishte rrethuar Fakultetin Filozofik nga të gjitha anët. Fjalimet nga plateja vazhdonin. Shumë demonstrues ishin të lodhur, të lagur nga cisternat e zjarrfikësve. Disa ishin të rrahur nga policët gjatë kacafytjeve me ta. Shkurt, ishte një situatë kur nuk mund të vazhdohej tutje. Mirëpo, askush nga demonstruesit nuk dëshironte të ndahej prej shokëve. Askush nuk donte të largohej i pari nga tubimi, që me vite ishte pritur. Secili dëshironte të thoshte fjalën e vet. Megjithatë, disi ndjehej nevojë për ta shpërndarë rininë dhe popullin e tubuar, sa nuk kishte intervenuar policia, që tashmë kishte arritur prej shumë qyteteve të Jugosllavisë: nga Shkupi, nga Kraleva, nga Nishi etj., dhe përgatitej për sulmin vendimtar kundër demonstruesve. Nga dritarja e katit të dytë të Fakultetit Filozofik paraqiteshin me radhë herë profesorët e herë udhëheqësit e ndryshëm politikë për t'i bindur demonstruesit që të shpërndaheshin. Pas çdo paraqitjeje, demonstruesit e brohoritnin emrin e Mark Krasniqit. Më në fund, në dritare doli Mark Krasniqi, profesor dhe shkencëtar i njohur në tërë Kosovën, si dhe sinonim i njeriut të vendosur, i cili kurrë nuk kishte rënë në pozita që nuk i kanë hije intelektualëve të vërtetë. "Studentë të dashur, shokë të dashur", - filloi Mark Krasniqi, - "nëse çdokush ua do të keqen, të jeni të sigurt se ne, profesorët tuaj, nuk ua duam. Prandaj, po ju lus, në emër të të gjithë profesorëve, dhe në emrin tim personal, të shpërndaheni". "Mark Krasniqi!, Mark Krasniqi!, Mark Krasniqi!", brohoriti masa në shenjë respekti për profesorin e nderuar. "Po ju lus, jo vetëm si profesor juaji, por edhe si shok juaji më i vjetër, të shpërndaheni. Pra, të shpërndaheni në qetësi dhe pa shkaktuar konflikte me organet e rendit. Nesër do të mbahet tubimi në këtë fakultet para dite. Andaj, formoni Këshillin e Demonstratave dhe i dërgoni përfaqësuesit që t'i prezantojnë qëllimet dhe kërkesat tuaja. Për herën e fundit po ju lus të shpërndaheni", e përfundoi fjalën profesor Mark Krasniqi. Pasi u brohorit shumë herë emri i Mark Krasniqit, ndër demonstrues për disa çaste mbretëroi heshtja. Askush nuk merrte iniciativë të dilte e të kërkonte vazhdimin e demonstratës. Demonstruesit shikoheshin ndërmjet veti dhe sikur ishin të bindur në fjalën e Profesorit. Megjithatë, masa nuk fillonte të shpërndahej. Në ato çaste heshtjeje të pazakonshme, njëri nga demonstruesit doli në plate të Fakultetit Filozofik dhe, me zë të sigurt e të vendosur, iu drejtua popullit të tubuar: "Vëllezër dhe motra, po ju lus ta dëgjojmë këshillën e Profesorit tonë të nderuar dhe të shpërndahemi. Por, para se të ndahemi, të merremi vesh se demonstratën do ta vazhdojmë nesër në orën tetë, duke filluar nga ky vend". "Nesër n'orën tetë!", u përgjigj masa. Pas kësaj marrëveshjeje që të shpërndaheshin demonstruesit dhe që të nesërmen të tuboheshin po në të njëjtin vend nga do të vazhdohej me demonstratë, secili shkonte në drejtim të shtëpisë së vet, në drejtim të banesës së vet, në drejtim të konvikteve, dhe dikush në drejtim të fshatrave të afërme, duke u përshëndetur dhe duke ia përkujtuar njëri-tjetrit orën tetë të ditës së nesërme. Në këtë mënyrë, rreth orës 22.00, përfundoi demonstrata e 27 nëntorit 1968 në Prishtinë. Gjatë demonstratës së Prishtinës, përveç vrasjes së dëshmorit Murat Mehmeti, pati edhe shumë të lënduar dhe të plagosur. Kështu, sipas raportit të Spitalit të Përgjithshëm të Prishtinës, të lëshuar më 11.02.1969, u plagosën këta persona: Bajram Greiçevci, Irfan Rushiti, Shefki Osmani, Skënder Muçolli, Miftar Krasniqi, Mejreme Berisha, Lakushiq Lazar, Haxhi Lahu, Gani Gashi, Sylejman Zhivina, Avdi Jahiri, Haxhi Shabani, Zhivanoviq Velimir, Xheladin Kuçi, Hilmije Krasniqi dhe Hajriz Maliqi. Ndonëse ishte planifikuar që demonstrata të zhvillohej e qetë dhe të mos ndodhte konfrontimi me policinë, të mos ndodhte thyerja e vitrinave të lokaleve, si dhe të mos ndodhte rrotullimi dhe dëmtimi i veturave, megjithatë, si rezultat i egërsisë së policisë së pushtuesit ndaj demonstruesve, e sidomos pas vrasjes së dëshmorit Murat Mehmeti, masa e demonstruesve u egërsua dhe ndodhën konfrontime të fuqishme ndërmjet demonstruesve dhe policisë. Gjatë këtyre konfrontimeve dhe përleshjeve, përveç shumë të lënduarve, siç u tha, ndodhi dëmtimi i 56 objekteve tregtare, zejtare dhe hoteliere në Prishtinë. Po ashtu, u thyen 13 objekte private. Ndodhi edhe rrotullimi dhe dëmtimi i 27 automjeteve. USHTRIA JUGOSLLAVE E KISHTE VËNË PRISHTINËN NË SHTETRRETHIM TË HEKURT Me gjithë marrëveshjen që demonstrata të vazhdonte të nesërmen, më 28 nëntor, dhe me gjithë gatishmërinë e popullatës që me çdo mjet të vazhdohej ajo, megjithatë, ajo nuk u vazhdua. E, si të vazhdohej ajo, kur më 28 Nëntor, policia dhe ushtria kishte bllokuar çdo kënd dhe çdo objekt me rëndësi në qytetin e Prishtinës, kurse ushtria e armatosur dhe e pajisur me tanke i kishte zënë pozitat para ndërtesës së Kuvendit Krahinor, para Këshillit Krahinor, para Komitetit Krahinor, para Radio-Prishtinës, para "Rilindjes", para Bankës Popullore, para Fakultetit Filozofik, si dhe në të gjitha daljet dhe hyrjet e Prishtinës. Vlen të theksohet se, përveç kërkesave të shkruara në transparentet e bartura nga demonstruesit, u brohoritën edhe këto parulla: "Duam Republikë!", "Republikë - Republikë!", "Duam Vetëvendosje!", "Vetëvendosje - Vetëvendosje!", "Republikë - Kushtetutë!", "Kushtetutë - Kushtetutë!", "Duam Universitet!", "Duam lirimin e të burgosurve politikë!", "Rroftë Adem Demaçi!", "Më mirë vdekje, se robëri!", "Ja vdekje - ja liri!", "Poshtë tradhtarët!", "Poshtë burokracia!", "Poshtë Veli Deva!", "Lironi shokët!", "Rroftë klasa punëtore!", "Rrofshin minatorët!", "Rroftë fshatarësia!", "Rroftë rinia!", dhe "Rroftë vëllazëria shqiptare!". GJYKIMI I ANËTARËVE TË KOMITETIT TË DEMONSTRATAVE Pas demonstratave të mbajtura më 27 nëntor 1968 në Prishtinë, në Besianë, në Gjilan, në Ferizaj dhe në Mitrovicë, u organizuan disa procese penale gjyqësore, fund e krye me prapavijë politike, ndaj organizatorëve të këtyre demonstratave. Duke qenë se për gjykimet e organizatorëve të demonstratave në Prizren, në Pejë, në Besianë, në Gjilan dhe në Ferizaj, shkurtimisht është bërë fjalë më herët, këtu do të flitet vetëm për gjykimin e organizatorëve të demonstratës së Prishtinës, të cilët përbënin formacionin më të angazhuar dhe të cilët kishin bërë edhe koordinimin e demonstratave në nivel të Kosovës. Pasi formacioni prej nëntë vetash në Prishtinë ishte angazhuar më gjatë në organizimin e demonstratave dhe pasi në fund të fjalimit të demonstratës së mbajtur në Prishtinë ky fjalim ishte nënshkruar me "Komiteti i Demonstratave", nga organet e pushtetit (Partia Komuniste, Policia, UDB-ja, Prokuroria dhe Gjyqi) ata u trajtuan si formacion i veçantë, prandaj edhe u gjykuan së bashku. Në Komitetin e Demonstratave bënin pjesë: Osman Dumoshi, Adil Pireva, Selatin Novosella, Hasan Dërmaku, Xheladin Rekaliu, Skënder Muçolli, Ilaz Pireva, Skënder Kastrati dhe Afrim Loxha. Gjykimi i këtyre organizatorëve qe shtyrë disa herë, për faktin se shumica e të akuzuarve nuk pranonin të kishin avokatë, ose ata kërkonin nga avokatët që para gjyqeve t'i mbronin kërkesat e shtruara gjatë demonstratave, të cilën gjë avokatët nuk dëshironin dhe nuk guxonin ta bënin. Por, pas lajmërimit të avokatëve në zë, Filla Fillota dhe dr. Jovan Vukçeviq, se do t'i mbronin kërkesat e demonstruesve gjatë gjykimit, të akuzuarit pranuan të fillonte gjykimi. Për këtë gjykim, me autorizimin e Prokurorit Publik të Republikës së Serbisë, Milan Zeçeviq, u autorizua që Aktakuzën ta përfaqësojë Prokurori Publik i Pejës, Sait Meraku, ndërsa procesin gjyqësor e udhëhoqi vetë kryetari i Gjyqit të Qarkut në Prishtinë, Nazmi Juniku. Ky gjykim i kishte disa karakteristika tepër të veçanta: 1. Të gjithë të akuzuarit deklaruan para gjyqit se secili prej tyre është organizator kryesor, duke u përpjekur, kështu, të marrin barrën mbi vete, duke i liruar shokët nga përgjegjësia; 2. Të gjithë të akuzuarit u përpoqën t'i mbrojnë para gjyqit kërkesat e shtruara në demonstrata; 3. Të gjithë të akuzuarit deklaruan se kërkesë kryesore e demonstratave ishte e drejta për Vetëvendosje dhe 4. Askush nga të akuzuarit nuk u pendua për veprimet e kryera. Kështu, i akuzuari Selatin Novosella deklaroi para Gjyqit të Qarkut në Prishtinë se: "Iniciativa për organizimin e demonstratave të 27 nëntorit rrjedh prej meje dhe prej Osman Dumoshit. Pra, unë e Osman Dumoshi jemi organizatorët kryesorë", kurse i akuzuari tjetër, Skënder Muçolli, deklaroi kështu para gjyqit: "Ideja për organizimin e demonstratave ka filluar prej meje, prej Osman Dumoshit dhe prej Afrim Loxhës". Në pyetjen që iu bë të akuzuarit Osman Dumoshi se çka nënkupton me fjalën Vetëvendosje, ai u përgjigj: "Me këtë nënkuptoj që ne në Kosovë të vendosim vetë për fatin tonë, që ne të vendosim vetë për pavarësinë tonë, që ne të vendosim vetë se në kuadër të cilës Republikë dëshirojmë të jemi". Duke folur për mbledhjen e mbajtur në Prishtinë, në shtëpinë e Selatin Novosellës, më 23 nëntor 1968, ku ishte aprovuar teksti i pankartave që do të barteshin gjatë demonstratave, i akuzuari Skënder Muçolli, deklaroi: "Unë dhe Ilaz Pireva i kemi shkruar parullat në pankarta, prej të cilave 20 kishin tekstin VETËVENDOSJE dhe 20 të tjera tekste të tjera". Disa herë gjatë gjykimit, kryetari i Gjyqit, Nazmi Juniku, ua ka tërhequr vërejtjen të akuzuarve që të mos e marrin barrën mbi vete, por të japin deklarata reale se si ka ndodhur organizimi i demonstratave, sepse, siç do të thotë, ai: "Të keni parasysh se për veprën për të cilën po përgjigjeni mund të dënoheni deri në 12 vjet burg të rëndë!". Gjatë hetimeve për të akuzuarin Selatin Novosella, gjykatësi hetues i Gjyqit të Qarkut të Prishtinës, Riza Fazliu, i tregoi të akuzuarit se, në bazë të Ligjit mbi Procedurën Penale, ai kishte të drejtë që mbrojtjen para gjyqit ta paraqiste në formë të shkruar. Andaj, Selatin Novosella, duke e shfrytëzuar këtë mundësi juridike, e përgatiti mbrojtjen me shkrim që do ta lexonte gjatë gjykimit. Megjithatë, pas një konsultimi që ai pati gjatë një pushimi të shkurtër, ndërmjet dy seancave të gjykimit, shokët me të cilët po gjykohej, sidomos Osman Dumoshi, i propozuan që atë mbrojtje të përgatitur të mos e lexonte para gjyqit. Ndonëse, fillimisht, Selatin Novosella nuk u pajtua, megjithatë, nuk deshi të veprojë pa pajtimin edhe të shokëve të tjerë. Vlen të theksohet se avokatët mbrojtës të të akuzuarve: Hasan Kryeziu, Mehmet Dushku, Bllazha Stankoviq, dhe sidomos Filla Fillota e dr. Jovan Vukçeviq, ishin në mbrojtje të të akuzuarve, duke dëshmuar se këta të rinj nuk kishin bërë ndonjë krim, por vetëm kishin shtruar disa kërkesa politike për zgjidhje. Megjithatë, në fund të këtij procesi gjyqësor, më 7 prill 1969, Gjyqi i Qarkut i Prishtinës, i shpalli të gjithë fajtorë dhe i dënoi me burg të rëndë: Osman Dumoshin, Adil Pirevën, Selatin Novosellën dhe Hasan Dërmakun me nga 5 vjet burg; Skënder Kastratin dhe Xheladin Rekaliun me nga 4 vjet burg; dhe, Afrin Loxhën, Ilaz Pirevën e Skënder Muçollin me nga 3 vjet burg. Përveç këtij gjykimi të organizatorëve kryesorë të demonstratës së Prishtinës, u dënuan edhe mbi 70 veta me dënime të ndryshme. Kështu, u dënuan edhe Asllan Kastrati, me 6 muaj burg; Sylejman Kastrati, me 3 muaj burg; Skënder Berisha, me 2 muaj burg; Bedri Novosella, Sylejman Peposhi dhe Halil Qosja, me nga 1 muaj burg; si dhe Ramadan Ramadani dhe Tefik Çitaku, me nga 2 muaj burg. RËNIA HEROIKE E DËSHMORIT MURAT MEHMETI Me gjithë përpjekjet e organizatorëve të demonstratave dhe pjesëmarrësve të shumtë të tyre që të mos shpërthenin konflikte me milicinë dhe me organet shtetërore të kohës, me gjithë ndërmarrjen e të gjitha masave që demonstratat të kalojnë pa të lënduar, pa të plagosur dhe pa të vdekur, pushteti serbo-jugosllav përdori provokimin e konflikteve, përdori dhunën kundër demonstruesve, përdori armët automatike për të shtënë në demonstruesit paqësorë. Si rezultat i kësaj dhune të pushtetit mbi demonstruesit, u bënë lëndime dhe plagosje të lehta dhe të rënda të më se 50 vetave dhe ndodhi vrasja e demonstruesit Murat Mehmeti. Murat Mehmeti u lind në vitin 1951, në Prishtinë. Babai i tij, Qazimi, punonte punëtor ndihmës në shëndetësi dhe me të ardhurat e vogla që fitonte me vështirësi e siguronte familjen me shumë anëtarë. Babai Qazimi, nëna Shefkija, motrat Fatimja, Nazmija, Naxhija dhe Fikrija, si edhe vëllai i vetëm i Muratit - Nexhati, jetonin një jetë të varfër, por kjo nuk kishte ndikuar që Qazimi përparimtar të mos i dërgonte të gjithë fëmijët në shkollë dhe të kujdesej posaçërisht për shkollimin e fëmijëve të tij, për të cilët shpesh thoshte se nuk ishin vetëm të tij. Murat Mehmeti i kreu mësimet tetëvjeçare në Prishtinë, në shkollën fillore "Meto Bajraktari". Shkollimin e mesëm e filloi në shkollën teknike "19 Nëntori" (dita e "çlirimit", në vitin 1945), sot "28 Nëntori", në Prishtinë. Ishte nxënës i mirë, i urtë, i zellshëm dhe, mbi të gjitha, shok i sinqertë dhe i guximshëm. Kështu rrëfejnë shokët e tij të shkollës. Dhe, erdhën ditët e tronditura në Kosovën e vitit 1968. Ky vit nuk e la asnjë shqiptar pa u angazhuar, në një mënyrë apo në një tjetër, në vlimet dhe në ndërrimet e mëdha që kishin filluar në Kosovë. Erdhi ajo ditë aq shumë e pritur, në të cilën secili në mënyrë të hapur dhe të shtruar do ta thoshte fjalën e vet. E, si do të rrinte Murati i mbyllur në shtëpi, kur qyteti i tij i dashur, Prishtina, po ndizej nga brohoritjet, nga parullat, nga gazi lotsjellës, nga sirenat, nga të shtënat e armëve automatike. 27 nëntori 1968, ditë kjo kur ra Murat Mehmeti në ballë të demonstratës së Prishtinës, ishte ditë e Ramazanit. Murati ishte duke bërë iftar me prindërit dhe me familjarët e tjerë, kur u ngrit nga sofra me kafshore në gojë, duke e lënë darkën në gjysmë. Prindërit e lutën të mos ngrihej nga buka pa e kryer ushqimin, se do t`i bashkoheshin, pas darkës, të gjithë në demonstrata. Bashkëkohësit e Murat Mehmetit rrëfejnë, më vonë, se ai kishte organizuar një grup shokësh të rrugës "Nëntë Jugoviqët", sot "Murat Mehmeti", ku jetonte me familje, që ende nuk kishin dalë në demonstratë dhe kishte vrapuar në atë rajon të Prishtinës prej nga vinin më shumë brohoritje dhe të shtëna me armë. Po ashtu, moshatarët e 17-vjeçarit Murat Mehmeti tregojnë se ai u kishte thënë: "Hajde, shokë, shkojmë në demonstrata, se na erdhi dita jonë!". Siç është theksuar më parë, pas lajmit të Ismail Bajrës, funksionar i lartë i Lidhjes së Komunistëve të Kosovës, se shumë demonstrues janë burgosur, demonstruesit vendosin të shkojnë para Burgut të Prishtinës dhe të kërkojnë lirimin e shokëve. Njëri nga ata që do t'i prijë demonstratës për në Burgun e Prishtinës ishte edhe Murat Mehmeti, djaloshi sypatrembur 17 vjeç. Barrikada e forcave të milicisë, e cisternave të zjarrfikësve dhe e automjeteve të milicisë, pengoi masën t'i afrohet burgut. Mirëpo, disa më të guximshmit, më vetëflijuesit, u hodhën mbi barrikadë. Ndër ta ishte edhe Murat Mehmeti, i cili me dy gurë në duar, të nxjerrë nga rruga, thërriti: "Përpara vëllezër, t'i lirojmë shokët e burgosur! Përpara vëllezër e motra, të mos frikësohemi se gurët në duart tona janë më të fortë se armët e tyre! Përparaaaa!!!" Pas thirrjes së Murat Mehmetit u bë sulm i përgjithshëm mbi barrikadën. Pas thirrjes së Murat Mehmetit u dëgjuan shumë armë të milicisë vrastare serbe. Nuk vonoi e u goditën me plumba shumë vëllezër dhe motra të Murat Mehmetit. U rrëzuan, por më vonë u ngritën, edhe pse me plumba në trup. Ndër ta edhe Skënder Muçolli, njëri prej organizatorëve kryesorë. Por, Murat Mehmeti nuk u ngrit më! Murati Mehmeti ra, siç kishte rënë para tij në grykën e topit, Mic Sokoli, dhe në grykën e tankut, Vojo Kushi. Edhe një herë u përsërit historia shqiptare. Kësaj radhe, u vranë fëmijët shtatëmbëdhjetëvjeçarë nga dora e atyre që kishin vrarë me mijëra shqiptarë dhe nga dora e atyre që do të vrasin me mijëra të tjerë në ditët e tronditura që do t'i përjetojë Kosova në rrugën e saj të lirisë. Vazhdon __________________ Joseph Biden: Hashim Thaçi Komandant Gjarperi është George Washingtoni i Kosovës Ndryshuar për herë të fundit nga Llapi : 22-12-2008 më 10:24.

22-12-2008, 10:34	#7
Llapi Syrishqiponjes Anëtarësuar: 08-08-2002 Postime: 13,702	SHTYPI BOTËROR PËR DEMONSTRATAT E VITIT 1968 Nga ana tjetër, shtypi dhe agjencitë telegrafike botërore i kushtuan rëndësi të veçantë këtyre demonstratave. Kështu, një ditë pas demonstratave në Prishtinë, në Besianë, në Ferizaj, në Gjilan dhe në Mitrovicë, pra më 28 nëntor 1968, agjencia telegrafike amerikane ASOSHIETED PRESS, ndër të tjera, duke informuar për zhvillimet e demonstratave në Kosovë përmes kumtesës së agjencisë jugosllave TANJUG, që ajo lëshoi pas demonstratave, thekson: "Derisa në kumtesë nuk theksohet se kush i organizoi demonstratat, vrojtuesit e këtushëm besojnë se inspiratorët e këtyre demonstratave janë pakica shqiptare në këtë krahinë, një pjesë e të cilëve vepron për bashkim me Shqipërinë". Edhe agjencia tjetër amerikane, UPI, në lajmet e 28 nëntorit 1968, ndër shkaqet e organizimit të demonstratave kosovare, thekson: "Si duket, prapa kësaj qëndron rryma e fortë e ndjenjave nacionaliste për Shqipërinë". Gazeta prestigjioze franceze "Le Mond", në njoftimin e korrespondentit të saj nga Beogradi, më 28 nëntor 1968, përveç të tjerash, shkruan: "Shqiptarët në këtë krahinë janë shumicë dhe kërkojnë revidimin e Kushtetutës, me krijimin e Republikës shqiptare të barabartë me republikat e tjera federale jugosllave". Edhe gazetat gjermane: "Zidojçe Cajtung" dhe "Frankfurter Rundshau", duke iu referuar korrespondentëve të tyre nga Beogradi, apostrofuan, ndër të tjera, se demonstruesit kanë kërkuar bashkimin e kësaj krahine me Shqipërinë. Gazeta tjetër gjermane, "Frnakfurter Algemajne", po ashtu më 28 nëntor 1968, përveç të tjerash, shkruan: "Këto demonstrata deri më tani janë shenja më e fuqishme e alarmit të Krahinës në të cilën vazhdimisht po vjen deri te shqyrtimet nacionale rreth kërkesës për atdhe të vet". Shtypi austriak, ndërkaq, i jep publicitet të jashtëzakonshëm demonstratave të vitit 1968 në gazetat e saj, siç janë: "Di prese", "Arbajter cajtung", "Folkshtime", "Noje cajt", etj. Korrespondenti i gazetës "Noje Cajt", Hari Shajle, i cili raportonte nga Beogradi për demonstratat, shkrimin e tij e titulloi: "Kryengritja e shqiptarëve në Jugosllavi kundër Beogradit". Gazeta tjetër austriake, "Di prese", e datës 9 dhjetor 1968, në shkrimin e korrespondentes së saj nga Beogradi, Kristin fon Kol, e cila duke komentuar kërkesën e demonstruesve që Kosova të bëhet Republikë, thotë: "Në lidhje me këtë, fjala është për republikën e shtatë brenda federatës jugosllave, e nga ana tjetër për thirrjen e të drejtës për vetëvendosje, për republikën e pavarur, e cila do t`i bashkohej Shqipërisë...". Pas demonstratave të Tetovës, të cilat u zhvilluan më 23 dhe më 24 dhjetor 1968, vazhduan shkrimet e agjencive të ndryshme botërore, duke i kërkuar arsyet e vazhdimit të demonstratave në territoret e banuara shqiptare nën okupimin e Jugosllavisë. Kështu, gazeta gjermane e Munihut, "Zidojçe Cajtung", në shkrimin e 27 dhjetorit 1968, shkroi: "Krijimi i Kosovës në Republikë të pavarur do të nënkuptonte prishjen e federalizmit jugosllav, sepse nëse një pjesë e Maqedonisë do t`i bashkohej Kosovës, një ditë do t`u jepej mundësia që republika e zmadhuar e Kosovës të bashkohej me Shqipërinë". Shtypi dhe agjencitë telegrafike botërore, përkundër referimeve që mbështeteshin edhe në vlerësimet e atëhershme të propagandës së fuqishme jugosllave, me shkrimet e tyre ndikuan në sensibilizimin dhe në internacionalizimin në nivel të panjohur deri atëherë të çështjes së pazgjidhur të Kosovës dhe të viseve të tjera nën okupimin e Jugosllavisë. Çështja shqiptare, përmes demonstratave të vitit 1968, u ngrit në çështje të hapur dhe që kërkonte zgjidhje për të mos mbetur nën mëshirën e pansllavizmit. Përkundër propagandës së shfrenuar të Jugosllavisë që organizatorët e demonstratave të vitit 1968 të paraqiteshin si "të manipuluar nga qarqe të jashtme", që të ngjyroseshin me ngjyra ideologjike dhe si "dorë e zgjatur e propagandës subversive të shteteve armiqësore", megjithatë, në shkrimet e shtypit botëror askund nuk thuhej se grupet dhe organizatorët e demonstratave shqiptare të ishin cilësuar me epitete ideologjike "grupe marksiste-leniniste", si preferohej nga shtypi jugosllav dhe nga strukturat e burokracisë politike në Kosovë. Pra, shtypi botëror, demonstratat e vitit 1968 në Kosovë nuk i shihte me dioptrinë ideologjike, por i analizonte drejt si reflektime të një rruge historike të popullit shqiptar të Kosovës dhe të viseve të tjera të Jugosllavisë drejt pavarësisë dhe ribashkimit me shtetin amë. Me gjithë faktin se demonstratat e vitit 1968 ishin gjithëpopullore, ku populli shqiptar në mënyrë plebishitare bëri me dije se nuk pajtohet me statusin e imponuar politik në Jugosllavi pas vitit 1945, por don të gëzon të gjitha të drejtat që kanë edhe popujt e tjerë, burokracia shqiptare, e cila kishte kapitulluar para presioneve të niveleve republikane e federative, zbrazi helm ndaj demonstratave dhe organizatorëve të tyre. Kështu, Mahmut Bakalli, sekretar i Komitetit Komunal të Lidhjes së Komunistëve të Prishtinës, disa ditë pas demonstratave të 27 nëntorit 1968, në telegramin që ia dërgoi Titos me këtë rast, përveç të tjerash, shkruante: "Me gjithë përpjekjen e disa elementëve ekstremistë, shovinistë dhe reaksionarë, që ta shkatërrojnë bashkimin dhe vëllazërimin tonë dhe t'u shkaktojnë goditje përpjekjeve tona dhe proceseve të cilat po zhvillohen në shoqërinë tonë vetëqeverisëse - ne edhe në këtë rast kemi dalë unikë dhe të fortë dhe të bindim Ty, i dashuri shoku Tito, se ne komunistët, klasën punëtore dhe të gjithë njerëzit punues të Prishtinës - shqiptarët, serbët, malazeztë dhe turqit, askush s`mund t`i ndalë nga rruga që Ti na ke treguar, se nuk mund të na pengojnë kurrfarë pengesash dhe vështirësish dhe, si çdo herë deri tash, do të jemi unikë dhe të vendosur që t`i mundim armiqtë tanë klasikë dhe të tjerët, nacionalistët dhe shovinistët e të gjitha llojeve dhe të të gjitha ngjyrave". Pra, pas demonstratave vazhdoi satanizimi i organizatorëve nga ana e udhëheqësve shqiptarë në të gjitha nivelet, duke filluar nga ai komunal, krahinor, republikan e federativ. Kështu, Veli Deva, sekretar i Komitetit Krahinor të Lidhjes së Komunistëve të Kosovës, duke bërë përpjekje që domosdo të gjejë "fajtorin" për organizim të këtyre ngjarjeve te udhëheqja e Shqipërisë, thotë: "Pozitat shqiptaro-shoviniste dhe shqiptaro-reaksionare pandërprerë kanë marrë orientim ideo-politik nga propaganda e jashtme. Por propaganda nga Shqipëria është më e afërmja". Ndonëse në asnjë parullë të brohoritur, në asnjë parullë të shkruar në transparente, dhe as në fjalimin e lexuar në demonstrata nuk fyhet asnjë komb në Jugosllavi, nuk shprehet asnjë urrejtje ndaj asnjë populli dhe nuk tregohet as më e vogla ndjenjë e shovinizmit, Orhan Nevzati, anëtar i Komitetit Republikan të Lidhjes së Komunistëve të Serbisë, thotë: "Ky reaksion kurrë nuk ka pasur lidhje me interesat e popullit shqiptar, as që ka luftuar ndonjëherë për të mirën e tij. Ai, popullit shqiptar i ofron flamurin nacionalist në vend të atij nacional, shovinizmin në vend të internacionalizmit, mostolerancë ndaj kombeve të tjera në vend të bashkimit dhe vëllazërimit". Ndërkaq, Ali Shukriu, anëtar i Komitetit Qendror të Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë, përveç tjerash, thotë se "këto demonstrata, për nga karakteri, për nga ajo kush është organizator i tyre, për nga esenca e tyre, politike dhe ideore, armiqësore, nuk janë gjë e rastit, sepse aksione të armiqve të socializmit, rregullimit të sistemit tonë, kemi pasur edhe më herët në Kosovë e Metohi". Duke pasur për bazë edhe këto mendime dhe vlerësime që burokracia shqiptare, nga nivelet komunale, krahinore, republikane dhe federative, iu jepte këtyre ngjarjeve, Komiteti Qendror i Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë, në muajin shkurt të vitit 1969, demonstratat gjithëpopullore i vlerësoi kështu: "Demonstratat e Kosovës dhe të Tetovës bëjnë pjesë në radhën e sulmeve nacionaliste dhe reaksionare ndaj socializmit, ndaj sistemit tonë shoqëror... Organizatat e Lidhjes së Komunistëve në Kosovë, në RS të Serbisë dhe në RS të Maqedonisë, me përgjegjësi kanë vlerësuar se organizatorët e këtyre turbullirave kanë për qëllim të mbjellin përçarje në mes popullsisë shqiptare dhe popujve serb, maqedonas, malazez dhe kombeve të tjera në Jugosllavi, që ta pamundësojnë politikën e barazisë dhe lidhjeve ndërnacionale në bazat e vetëqeverisjes". VITI 1968 - VIT I KTHESAVE TË MËDHA NË EVROPË DHE NË KOSOVË Po si i përjetuan demonstratat qytetarët e zakonshëm të Kosovës? Mbase më së miri flet teksti i kësaj kënge që populli ia kushtoi demonstratave: "Vjeshtë e parë gjashtëdhjetë e tetë S'do t'harrohet kurrë për jetë. Atje poshtë te Fakulteti U ndie zëri i një studenti. Atje poshtë te do ura Po dëgjohen shumë parulla. Brohorasin hiç pa frikë: 'Rroftë Kosova REPUBLIKË!" Duke analizuar orientimin majtist, me fytyrë të re, të lëvizjeve politike në vitin 1968 në shtetet e ndryshme të Evropës, Adam Mihnik, konstaton: "E vërteta, komunizmi ishte atraktiv për shumë arsye, njëra prej të cilave ishte edhe ideja për një drejtësi të përgjithshme dhe të marrëdhënieve më njerëzore në shoqëri, një kundërpërgjigje ndaj krizës shpirtërore të pas Luftës së Parë Botërore, dhe më vonë të gjenocidit nazist; dhe një besim që mbizotërimi i Perëndimit po e arrinte fundin. Së fundi, në një botë të ndarë nga Jalta, komunizmi për disa ishte zgjidhja e vetme për Evropën Qendrore". Përderisa në shtetet demokratike të Evropës Perëndimore, si në Gjermaninë Perëndimore, në Francë, etj., si dhe në shtetet e Evropës Lindore të cilat ishin anëtare të Traktatit të Varshavës, të komanduara dhe të udhëhequra nga Bashkimi Sovjetik, siç ishin Plonia, Çekosllovakia, etj., nga ana e të cilave po bëheshin "eksperimente" të ndryshme për të gjetur rrugën më të mirë dhe më të drejtë për ndryshimet politike-shoqërore në vendet e tyre, nga ana tjetër, në Kosovë dhe në viset e pushtuara shqiptare, të cilat vazhdonin të ishin nën administrimin e Jugosllavisë, çdo gjë ishte e kristalizuar dhe e qartë. Shqiptarët, në territoret e tyre etnike jashtë Shqipërisë londineze, e kishin një kërkesë bosht: të drejtën për vetëvendosje. Andaj, mu për këtë, Lëvizja politike e shqiptarëve në vitin e madh 1968 është aq e kristalizuar dhe aq konkrete. Duke shkruar për demonstratat e vitit 1968, historiania Ana Lalaj, konstaton: "Demonstratat e nëntorit të vitit 1968 u dëshmuan pushtetarëve serbë se po niste rrugën e vet edhe një lëvizje e organizuar ilegale, e gatshme për t'i dhënë shtytje të re Lëvizjes Kombëtare në çdo moment ndalimi, tërheqjeje apo depresioni. Në këtë kuptim, ato sollën mesazhin se shqiptarët e Kosovës për të realizuar aspiratat e tyre kombëtare kishin rrugë të gjatë për të bërë dhe se duhej të organizoheshin më mirë e të sakrifikoheshin më shumë". MBËSHTETJA E NDRYSHIMEVE TË MËTEJSHME Viti 1968 është i njohur si vit i vlimeve dhe i trazirave studentore në botë, të organizuara nga lëvizja studentore e të majtës së re dhe kishin karakter, përgjithësisht, social. Domethënë, synonin të përmbysnin rendin ekzistues shoqëror. Ndërkaq, Lëvizja studentore shqiptare, e cila po atë vit organizoi demonstratat shqiptare, kishte karakter kombëtar, karakter të çlirimit nacional dhe të rezistencës kundër robërisë shumëvjeçare serbo-jugosllave. Lëvizja studentore shqiptare kishte qëllime, synime e vizione të qarta dhe e kishte të qartë detyrën e saj parësore. Andaj, ajo mund të simpatizonte lëvizjen studentore botërore, siç simpatizonte çdo lëvizje përparimtare dhe nacionalçlirimtare në botë, por rrugën e saj revolucionare e nacionalçlirimtare ia trasonin grupet e veta politike patriotike ilegale e gjysmë-ilegale, të cilat vepronin në gjirin e saj në mënyrë të organizuar dhe të ndërgjegjshme. Rinia studentore shqiptare më 1968 doli në ballë të një Lëvizjeje gjithëpopullore kombëtare, i artikuloi drejt kërkesat e saj dhe i mbrojti me guxim në demonstrata, në një kohë që në Jugosllavi zhvillohej një luftë e pandërprerë ndërmjet forcave decentralizuese kroato-sllovene dhe forcave unitare serbomëdha, të cilat kishin humbur një betejë në Plenumin e Brioneve, por nuk mendonin se kishin humbur edhe krejt luftën. Kjo luftë, ndërmjet këtyre dy rrymave rivale në Jugosllavi, krijoi një "intermexo" liberale edhe në Kosovë, të cilën Lëvizja e rezistencës shqiptare e shfrytëzoi për të kërkuar që popullit shqiptar t'i njihet statusi i kombit, t'i njihet e drejta për vetëvendosje deri në shkëputje dhe që Kosovës t'i njihet statusi i republikës. Demonstratat bënë jehonë të madhe në Kosovë, në Shqipëri, në Jugosllavi dhe në botë. Rezultat i drejtpërdrejtë i demonstratave të vitit 1968 është: 1. Emërtimi i drejtë dhe historikisht i qëndrueshëm për Kosovën në vend të emërtimit të deriatëhershëm "Kosovë e Metohi"; 2. Lejimi definitiv i përdorimit të flamurit kombëtar shqiptar në Kosovë dhe më gjerë; 3. Hapja e Universitetit të Prishtinës; 4. Afirmimi dhe aktualizimi i çështjes së pazgjidhur kombëtare shqiptare; dhe, 5. I paraprinë dhe i shpejtuan ndryshimet kualitative të pozitës së Kosovës me Kushtetutën e vitit 1974. Arritja më e madhe e këtyre demonstratave studentore është se nxitën zgjerimin e Lëvizjes së Rezistencës më të organizuar shqiptare kundër robërisë serbo-jugosllave. Shumë veprimtarë dhe militantë, që kishin qenë pjesëmarrës aktivë të demonstratave, u bënë nismëtarë dhe organizatorë të grupeve dhe të organizatave ilegale, të cilat do të zhvillojnë veprimtari patriotike gjatë gjithë viteve të shtatëdhjeta dhe kështu do të ngrenë Lëvizjen e Rezistencës në një shkallë të lartë kombëtare dhe do të përgatisin Epokën e 1981-shit. Zhvillimi i Lëvizjes Kombëtare në Kosovë gjatë periudhës pas Luftës së Dytë Botërore ka pasur kontinuitet të pandërprerë dhe ritme gjithnjë më të shpejta. Ngjarjet historike, që shënojnë këtë zhvillim dhe këto ritme, janë shpejtuar duke përgjysmuar periudhën midis tyre. Në qoftë se nga Kryengritja e armatosur shqiptare më 1944-1945 deri te demonstratat e vitit 1968 u deshën 24 vjet, nga këto të fundit e deri te ato të vitit 1981, u desh vetëm gjysma e kësaj periudhe. Nga zhvillimet e viteve 1981-1984 e deri te demonstratat e vitit 1988-1989, u përgjysmua edhe njëherë distanca, kurse nga zhvillimet e viteve 1989-1992, deri te formimi i formacioneve të para të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, u deshën vetëm dy vjet distancë. __________________ Joseph Biden: Hashim Thaçi Komandant Gjarperi është George Washingtoni i Kosovës

29-05-2009, 03:11	#9
Mala i/e regjistruar Anëtarësuar: 23-10-2005 Postime: 1	Ismail Gashi Kontributi i atdhetarit Isa Demaj në Demonstratat e vitit 1968 Porosia e Isës, dashuria e Isës, idealet e Isës do të bëhen realitet. /A. Demaçi/ Isa Demaj u lind më 1946 në një mjedis të shëndosh Kosove, në Rugovën e lavdishme. Fëmijërinë e jetoi në fshatin Shkrel ku gjallon ndjenja e thellë e përcaktimit kombëtar, e zhvillimit të fuqishëm e hijeshisë fizike, mendjes së hollë e mendimit të thellë. Formësimi i tij atdhetar nisi nga edukimi familjar i vlerave tradicionale të një edukate të pastër shqiptare, të cilën në vazhdim do ta ndërtojë e begatojë gjatë shkollimit e veprimit jetësor. Në bashkëveprim me bashkëmendimtarë në veprimet politike e kombëtare për liri, e në veçanti kundër padrejtësisë ndaj Kosovës e viseve tjera etnike shqiptare, dhunshëm të aneksuara nga komunizmi sllavë. Djali e burri i dalluar nga Rugova, Isa Demaj, Në vitet e shkollimit të mesëm Isa Demaj u angazhua në senzibilizimin e çështjes kombëtare, duke shkruar parulla kundër okupuesit serb në kërkim të lirisë e bashkimit kombëtar. Kështu, më 1963, në një mbëmje, bashk me Isa Bicaj, në dy anët e hyrjes së gjimnazit në Pejë, shkruan parullat “Rroftë Shqipëria!”, “Rroftë Enver Hoxha!”. Si rrejdhojë, të nesërmen gjithë personeli arsimor dhe nxënësit e gjimnazit, në një mënyrë u vuan në mbikëqyerje nga organet e shërbimit shtetëror, për të kapur shkruesit e këtyre parullave. Megjithate asnjë nuk u zbuala, dhe autorët e parullave ruajtën sekretin dhe asnjëherë nuk u zbuluan. Ai e kuptoi me kohë, se shqiptarët e Kosova në ish-Jugosllavi, janë popull e troje dy herë të robëruara. Në të parë nga sllavët okupues, e robërimi i dytë nga sundimi ideologjisë komuniste, që shqiptarëve, ju nëpërkëmbëte ndjenjën e atdheut dhe identitetin kombëtar, që nga shqiptarët kërkonte krijimin e njeriut të çveshur nga kënaqësia materiale, shpirtërore e kombëtare. Kështu, që në rinin studentore në Prizren, u njoh me fazat e ilegales shqiptare, të para luftës, gjatë luftës dhe pas luftës së Dytë Botërore. Andaj, më 1964 kur kishte 18 vjet, u bë veprimtari më i ri në ilegalen e Bacë Adem Demaçit, “Lëvizja Revulucionare për Bashkim Kombëtar”, veprmitari të cilën gjatë shkollimit e veprimit e pasuroi në formë e përmbajtje. Më 27 nëntor 1967 Isa me shokë në Prizren, feston Ditën e Flamurit kombëtar. Po asaj nate diktohet dhe arrestohet nga sigurimi shtetëror. Përkundër dhunës fizike e psikike, del nga burgu edhe më i fortë për veprime të mëtejshme. Pas aneksimit të trojeve etnike shqiptare, rinia shqiptare këtë pabarazi e kishte kuptuar ndryshe nga shtresa qeveritare mbrënda popullatës shqiptare. Nga kjo ndarje shtresuese politike ishte krijuar një heshtje e gjatë, që u thye më 6 tetor 1968, kur në Prizrenin historik, Isa Demaj bashk me Grupin e Studentëve të Prizrenit, që në vazhdim do të merr kordinimin e organizimin e demonstratave për Rrafshin e Dukagjinit, Meriman Braha, Zymer Neziri e të tjerë, të motivuar e të ndihmuar në bashkëveprim nga Simon Kuzhnini, Lemane Braha-Dobruna, Rafet Rama, Haxhi Maloku, Shpresa Elshani, Haxhi Bajraktari, të cilëve iu bashkuan shumë qytetarë prizerenas. Dolën me flamur kombëtar në demonstratat e para kundër politikës okupuese serbe. Kështu nisi flakadani me kërkesa afirmative e politike shqiptare e rrëmimi i bashkim-vëllezërimit falso. Grupi i Studentëve Shqiptar të Prizrenit, për herë të parë thyen “rehatinë” shumëvjeçare të sundimit komunist. Demonstruesit para Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, shpalosën flamurin kombëtar dhe shprehen hapur kërkesat për të drejtat shqiptare, për flamur kombëtar, kushtetutë, universitet dhe të drejtën për Kosovën Republikë e vetëvendosje deri në shkëputje, kërkesa që në vazhdimësi do të dëgjohen në të gjitha demonstratat e 1968. Nga ky grup Haxhi Bajraktari, në marrëveshje me organizatorët e Demonstratave të Prizrenit, dy ditë më vonë, në Suharekë organizoi demonstratë me të njejtat kërkesa. Ndërsa, pas Prizrenit, Kryeqytetit historik të shqiptarizmës, vetëm dy javë më vonë, më 19 tetor 1968, Studentët atdhetarë nga grupi i Prizrenit, me koordinimin e Isa Demajt e organizatorëve përgjegjës, Zymer Neziri e Xhemail Gashi, në bashkëorganizim me studentët, nxënës e bashkqytetarë të tjerë atdhetarë nga Peja, me flamur kombëtar, u nisën nga Shkolla Normale drejt qendrës së qytetit, të cilëve ju bashkuan mija të rinj e qytetarë pejan. Në shkallë të lartë e organizim shëmbullor, sa i hutuan pushtetarët komunist, në qendër të qytetit shpalosën flamurin shqiptar dhe lexuan kërkesat për të drejtat shqiptare. Demonstratat e Pejës ishin kurora e demonstrimit për Dukagjin, kjo frymë përfshiu gjithe Kosovën dhe u kurorizua me finalën e 27 nëntor 1968, me Demonstratat masive të rinisë studentore, klasës intelektuale e shtresës punëtore në Prishtinë e qendra tjera të Kosovës, si: Podujevë, Mitrovicë, Gjilan e Ferizaj, me pjesëmarrjen masive të të gjitha shtresave, niveleve e mjedise shqiptare të Kosovës. Demonstratat me kërkesa shqiptare të 1968 përfshinë edhe trevat tjera etnike shqiptare, si Tetovën më 22 e 23 dhjetor 1968 nga të cilat qeveria maqedonase mori pretekst t’i dënojë shumë shqiptarë të cilët prej vitesh konsideronte persona që merren me veprimtari armiqësore. Andaj, dënuan shumë shqiptarë edhe në Shkup, Gostivar, Kërçovë e Kumanovë. Shtrirja e kësaj fryme në korrik të 1969 përfshiu dhe Ulqinin. Praktikisht, demonstratat e 1968/69, përfshinë gjitha trojet etnike shqiptare në ish-Jugosllavi. Isa Demaj si në Demonstratat masive në Prizren e Pejë, edhe në demonstratat e Prishtinës për të drejta shqiptare printe në ball. Ashpërsia e dhunës së tepruar ndaj arsyeshmërisë së kërkesave të demonstruesve, u shëndrrua në konflikt të dhëmbjes njerëzore. Policia shtetërore e shqetësuar përdori forcën, gasin lotsjellës, rrahjen, arrestimin dhe plumbat. Në këto demonstrata u vra nxënësi i shkollës Teknike nga Prashtina Murat Mehmeti dhe u plagosën shumë të tjerë. Mes tyre u plagos edhe Isa Demaj, i cili me ndihmën e Qeram Telqiut u strehua dhe u shërua në fshehtësi në Obiliq. Rezistenca e vazhdueshme politike e ushtarake shqiptare kundër dhunës okupuese serbe e cila si gjithë kohërave, edhe në epokën e historisë së ditëve tona, trojet shqiptare i shikonte me lakmi gllabërimi, ndërsa shqiptarët me urrejtje në shkallë apar-hejdi, gjenocidi e pastrimit etnik. Por, kjo pjesë e tërësisë etnike, kurrë nuk qëndroi në pozita nënshtrimi. Në atë kohë kur mendonim për humbjet, si nga legjendat, dilnin mrekullitë e ringjalljes shpirtërore me frymë kombëtare. Forcat shpirtërore të moralit kombëtar nisnin rrugëtimin e daljes para dhunës, që ti sfidonin zhdukjes etnike. Andaj, populli me shpirtin e vet krijues e luftarak, nuk thërret rastësisht këtë fanitje historike, deri te pushka e Adem Jasharit dhe lufta e UÇK-së, që përkujtojnë lavdinë e veprimtarëve atëdhetarë për shkoçitje nga okupuesi. Në këtë përpjekje Isa Demaj është hallka e rrugëtimit drejt lirisë. Pas demonstratave, ai ishte ndër përsonat që pëcillej nga organet shtetërore dhe për konflikte të hapura kundër nacionalizmit serb e larguan nga procesi mësimor në Klinë edhe në Obiliq, ashtu siç shfrytëzuan Letrën e Titos, për qëllime hakëmarrëse ndaj atdhetarëve të 1968, nga i cili motiv edhe Isa Demaj, padrejtësisht me qëndrim të politikës shtetërore, u përjashtua nga Qendra e Mesme Teknike e Prishtinës. Pakënaqësia e shëndrruar në revoltën e nxënësve dhe arsimtarëve për largimin e profesorit Isa, kishte arritur kulmin, sa detyroi Komintetin Komunal të Prishtinës, që për zgjidhje të problemit përkohësisht ta mbyll shkollën. Ndërsa, pas rolit ndikues të veprimtarisë inspiruese atdhetare te kolegët mësimdhënës e rinisë shkollore të Qendrës së Mesme Shkollore në Lypjan, influencës te studentët e shtresa intelektuale në Lypjan e rrethinë, si dhe kontributin e tij atdhetar të organizur në shumë mjedise të Kosovës nga “Lëvizja Nacionalçlirimtare e Kosovës dhe Viseve Tjera Shqiptare në Jugosllavi”, në dhjetor të 1979 u arrstuan nga ora mësimore në Shkollën e Mesme të Mjekësisë në Prishtinë dhe u denua me 4 vjet burg të rëndë. Isa Demaj, veprimtar për liri, që nuk mund ta thyenin as ndjekjet e përndjekjet, as burgjet e errëta e as torturat mizore, që iu bënë gjatë hetimeve e vuajtjeve të denimit në burgjet serbe. Ai gjithmonë ishte dhe mbeti shembulli si duhet të jetë atdhetari i kësaj toke të përvuajtur shqiptare. Andaj, siç thot Baca Adem: “Jeta nganjëherë luan me ne, dhe vdekjet vijnë si nuk e meritojmë”. Isa Demaj më 27 gusht 1985 nga pasojat e hetuesisë e vuajtjes në kazamatet serbe, befasisht vdiç në një fatkeqësi komunikacioni. Isa Demaj edhe pse jetoi vetëm 39 vjet, nga mbi gjysmën e kësaj gjysmëjete e kaloi në veprimtari atdhetare e arsimore, kontriboi në edukimin e rinisë shkollore në shumë mjedise të Kosovës, për të cilët atëherë e sot mbeti përfaqësues i denjë i brezit të arsimtarëve e patriotëve tanë, që ka marr vend nderi në historinë e lirisë së Kosovës, e në veçanti në histori të arsimit dhe shkollës shqipe. Personaliteti i tij prej arsimtari atdhetar, kontributi dhe veprimtaria e tij patriotike, do të mbetët shembull frymëzimi i patriotit ideal, që nderohet nga brezat e tashëm, dhe ato që vijnë pas nesh.

08-07-2009, 06:57	#10
Andi Ballshi Andi Ballshi Anëtarësuar: 14-06-2009 Vendndodhja: Prishtine Postime: 99	Natyrisht qe ka shume te verteta por edhe shume fantazi, improvizime por edhe genjeshtra, si te Berisha, ashtu te Selatini, me te madhe por edhe te te tjeret.

06-09-2009, 07:08	#11
Andi Ballshi Andi Ballshi Anëtarësuar: 14-06-2009 Vendndodhja: Prishtine Postime: 99	"Llapjani", vertet ka bere pune te mençur dhe te madhe kur i ka bashkuar keto shkrime historike, per ngjarjet e viteve te 60-ta qe vertet bene histori. Te lumte!

Funksionet e Temës
Versioni i Printueshem Dërgo me email faqen

Tema të Ngjashme
Tema	Nismëtari i Temës	Forum	Përgjigje	Postimi i Fundit
Video e ushtarëve grekë në Internet indinjon shqiptarët	Ingenuous	Tema e shtypit të ditës	205	25-05-2009 12:55
Letërsia Shqiptare	[A-SHKODRANI]	Enciklopedia letrare	0	24-10-2005 14:02
Kryengritja Popullore Shqiptare E 1912 – 1915	ORIONI	Historia shqiptare	3	12-07-2005 14:44
Brukseli: Zgjedhjet e 2005, shansi juaj i fundit	Brari	Tema e shtypit të ditës	32	12-04-2005 14:53
Cili është synimi i AKSH-së?	Faik	Çështja kombëtare	65	04-12-2003 03:22

Sponsorizuesit e Forumit
Forumi Shqiptar Reklama