Dikush tjeter mund te kete ide se per cfare bene fjale ky simbol ose i cfare viti / epoke? Flm.
Dikush tjeter mund te kete ide se per cfare bene fjale ky simbol ose i cfare viti / epoke? Flm.
Dhe drita e diturise perpara do te na shpjere
Flamuri Arberit
http://www.albanologia.unical.it/Gir...b%C3%ABrit.pdf
Ndryshuar pėr herė tė fundit nga Billy Joe : 03-06-2012 mė 18:32
L'Albania dal 1460 al 1485
http://www.albanologia.unical.it/Gir...01460_1485.pdf
Shqiponja dykrenare ilire e shek. VI para e. sonė
Po pėrmendim sė pari mburojėn me shqiponjė dykrenare e gdhendur nė njė urnė tė shek. VI ose V para e. se re, e zbuluar nė trevėn e fisit ilir tė japodėve[2]. Ky ėshtė monumenti mė i qartė me vlerė tė pazėvendėsueshme qė tregon dhe fakton, qė ilirėt e njihnin dhe e praktikonin shqiponjėn dykrenoare, objekt kultik i formėsuar qartėsisht grafikisht. Objekti ėshtė nė mburojėn e njėrit prej luftėtarėve ilir, i dėshmuar nė kėtė shek (shek. VI para e. re).
Duhet ta vėshtrojmė nė dy drejtime:
a). Simboli i Shqiponjės Dykrenare ėshtė i trashėguar nga popullsia e Perandorisė Hitite, qe e ka fundin nė shek. e XII para e. sonė. Nėqoftėse ėshtė kjo, atėherė na rezulton, qė tė paktėn ajo ėshtė ruajtur tek parailirėt e ilirėt pėr rreth 1000 vite, (nė mos mė shumė), pra ėshtė e ngjizur nė strukturėn shpirtėrore tė paraardhėsve tanė, qė nė Epokėn e Bronzit, kujtojmė se po flasim pėr simbolin kultik: shqiponje me dy kokė.
b). Nė qoftė se shqiponja dykrenare e shprehur qartė nė monumentin arkeologjik nė fjalė, ėshtė jo trashėgim i objekteve tė tilla, qė i njohim nga shek. XII, atėherė ėshtė njė konfigurim grafik i ngjizur nė tharmin e kultit tė shpendit-shqiponjė, qe e kemi tė dėshmuar tek etnia jonė, qė nė prehistori. Kėtu mund tė flasim pa e komentuar se ėshtė shqiponja dykrenare e dėshmuar tek paraardhėsit tanė tė paktėn nja 7 apo 8 shekuj para se ajo ngjizje kulturore me emrin "bizantine" tė lindėte po nga trualli ballkanik.
[2] A. Stipēeviē, Arte degli Iliri, Milano, 1963, f. 46. Stipēeviēi saktėson, se figurėn e ka botuar sė pari arkeologu jugosllav D. Sergejevski, dhe paraqet: Janė gdhendur dy luftėtarė ilirė nė njė urnė nga Ribiēi. Objekti ėshtė i shek. VI para e. re.
f.14-15
Titulli: Flamuri i Kombit Shqiptar, origjina, lashtėsia
Autori: Jaho Brahaj
Botues: Tiranė: GEER, 2007
Ngjeshur me brezin e se vertetės,parzmoren e drejtėsisė,mburojėn e besimit dhe shpatėn e Frymės.
Shikojeni kete mbrekulli,Gjejini dhe domethenien.Postuar mė parė nga daniel00
Shqiponja dykrenare ilire e shek. VI para e. sonė
Po pėrmendim sė pari mburojėn me shqiponjė dykrenare e gdhendur nė njė urnė tė shek. VI ose V para e. se re, e zbuluar nė trevėn e fisit ilir tė japodėve[2]. Ky ėshtė monumenti mė i qartė me vlerė tė pazėvendėsueshme qė tregon dhe fakton, qė ilirėt e njihnin dhe e praktikonin shqiponjėn dykrenoare, objekt kultik i formėsuar qartėsisht grafikisht. Objekti ėshtė nė mburojėn e njėrit prej luftėtarėve ilir, i dėshmuar nė kėtė shek (shek. VI para e. re).
Duhet ta vėshtrojmė nė dy drejtime:
a). Simboli i Shqiponjės Dykrenare ėshtė i trashėguar nga popullsia e Perandorisė Hitite, qe e ka fundin nė shek. e XII para e. sonė. Nėqoftėse ėshtė kjo, atėherė na rezulton, qė tė paktėn ajo ėshtė ruajtur tek parailirėt e ilirėt pėr rreth 1000 vite, (nė mos mė shumė), pra ėshtė e ngjizur nė strukturėn shpirtėrore tė paraardhėsve tanė, qė nė Epokėn e Bronzit, kujtojmė se po flasim pėr simbolin kultik: shqiponje me dy kokė.
b). Nė qoftė se shqiponja dykrenare e shprehur qartė nė monumentin arkeologjik nė fjalė, ėshtė jo trashėgim i objekteve tė tilla, qė i njohim nga shek. XII, atėherė ėshtė njė konfigurim grafik i ngjizur nė tharmin e kultit tė shpendit-shqiponjė, qe e kemi tė dėshmuar tek etnia jonė, qė nė prehistori. Kėtu mund tė flasim pa e komentuar se ėshtė shqiponja dykrenare e dėshmuar tek paraardhėsit tanė tė paktėn nja 7 apo 8 shekuj para se ajo ngjizje kulturore me emrin "bizantine" tė lindėte po nga trualli ballkanik.
[2] A. Stipēeviē, Arte degli Iliri, Milano, 1963, f. 46. Stipēeviēi saktėson, se figurėn e ka botuar sė pari arkeologu jugosllav D. Sergejevski, dhe paraqet: Janė gdhendur dy luftėtarė ilirė nė njė urnė nga Ribiēi. Objekti ėshtė i shek. VI para e. re.
f.14-15
Titulli: Flamuri i Kombit Shqiptar, origjina, lashtėsia
Autori: Jaho Brahaj
Botues: Tiranė: GEER, 2007
Fare e thjeshte
Demon me dy koka shqiponjash...derr i eger dhe dragoni, i perket epokes se bronxit, duhet te jete nga 2300-1900 p.e.s.
E gjetur ne Bactria, Afganistan.
Ne fakt shoku shofer,ne jemi fantastik te jemi si tu teket ***** te tjereve dhe si te na quajn te tjeret.E para punes aty ska te bej fare as demon,sepse demoni s'esht paraqit ndonjehere me dy koka shqiponjash,por po te pelqen ty po te "pranohet".
Qe eshte gjetur ne Baktri kete e dime,te na i falesh,por s'na the asgje konkrete.Per ta kuptu kete repert,fute pak trunin ne pune.Gjith jeten vetem me timonin do meresh.
LEBES.
He mer, meqe ne ben si i zgjuar
Meso nga ato qe te thone.
Po te jap dhe nje element tjeter qe ti se ke vene re
Ajo eshte nje sepate bronzi luftetari, i perket qyteterimit Oxus, ne kohen e mbretit baktrian Oxyartes. eshte atdheu i fiseve qe me vone levizen drejt iranit(persise) dhe indise veri perendimore, gjithashtu eshte atdheu i profetit Zoroaster(Zarathustra).
Here tjeter do te shkruaj per simbolizmin, nderkohe po te le te perdoresh trurin me imagjinate
Detyre te veshtire ke marre persiper, ta paraqitesh si simbol shqiptar...
Shqiponja me dy koka eshte simbol i vigjilences edhe vezhgim i te shkuares dhe te ardhmes
---------------------------------------------------------------------------------------------------------He mer, meqe ne ben si i zgjuar
Meso nga ato qe te thone.
Po te jap dhe nje element tjeter qe ti se ke vene re
Ajo eshte nje sepate bronzi luftetari, i perket qyteterimit Oxus, ne kohen e mbretit baktrian Oxyartes. eshte atdheu i fiseve qe me vone levizen drejt iranit(persise) dhe indise veri perendimore, gjithashtu eshte atdheu i profetit Zoroaster(Zarathustra).
Here tjeter do te shkruaj per simbolizmin, nderkohe po te le te perdoresh trurin me imagjinate
Detyre te veshtire ke marre persiper, ta paraqitesh si simbol shqiptar...
O FSHATAR,SHIFE MIRE TE THASH DHE LEXO ME SHUM.
Laurant Bica: Balkanologu Niko Stillo dhe Fjalori katėrgjuhėsh i Daniil Voskopojarit
E Hene, 04.06.2012,
Balkanologu Niko Stillo dhe Fjalori katėrgjuhėsh i Daniil Voskopojarit
Nga Dr. Laurant Bica - Pedagog pranė Universitetit Kristal
1. Jeta
Niko Nastas Stillo (Stylos) ka lindur nė gjysmėn e dytė tė shekullit njėzet. Nga e ėma Panajo Ēibuqi (mbiemri i vajzėrisė) rrjedh direkt nga fisi i Boēarėve, prej fisit tė Marko Boēarit. Tradita e Boēarenjėve ruhet ende e gjallė nė familjen e tij, ashtu siē ruhen tė gjalla tė pėrcjella brez pas brezi, kėngėt pėr suljotėt. Ndėrsa i jati, Anastasi, shqiptari i krishterė i Ēamofshatėrave mbi Prevezė, qė kanė ruajtur shqipen tė gjallė nė shekuj nė atė mjedis, ka pėrcjellė tek Nikua traditat shqiptare pėrallat e legjendat e lashta came, folklorin e pasur tė trevės sė Ēamėrisė, qė vjen si burim i kulluar, i pastėr, i ruajtur me xhelozi nga antikiteti iliro-pellazg. Nikua ėshtė vėlla i pesė vėllezėrve (i madhi ka vdekur tani) dhe i dy motrave tė martuara qė jetojnė nė Athinė.
Nikua ėshtė bir i fshatėrave tė Prevezės, prej nga ka dalė edhe humanisti shqiptar i Rilindjes Europiane, Mihal Artioti (Trivoli), i njohur si nė Perėndim, si nė Bizant ashtu edhe mė nė Lindje, nė Rusi. Kėta fshatra tė jugut tė thellė shqiptar me gjithė stuhitė e kohėve, ashtu sikurse fshatrat e zonės fqinjė tė Fenerit (Frarit), e kanė ruajtur shqipen, dhe greqishtja me gjithė presionet e ndryshme nuk bėri kurrė aty fole. Pikėrisht i rritur nė kėtė mjedis, i kalitur nė kudhrėn familjare dhe pastaj i ndodhur nėn ndikimin e Spiro Muselimit, njė intelektual popullor i trevės sė Epirit, arkiv i gjallė pėr suljotėt e mbarė trevėn e Thesprotisė, u formua dijetari Niko Stillo.
Niko lindi nė 18 prill tė vitit 1946 nė fshatin Ftinė (Aidhonja sot apo emri i vjetėr sllav Verbicė) fqinjė me fshatin Kanal fare pranė Prevezės. Ftina nė mal dhe Kanali nė fushė janė si tė thuash binjakė siamezė. Mbaroi gjimnazin nė Prevezė dhe pastaj doli si emigrant nė Perėndim. Veē me njė dallim nga emigrantėt e tjerė, Niko ishte njė emigrant arsimor, dhe pėr kėtė nuk zgjodhi Athinėn por Italinė. Studioi vetė (duke punuar nė ndėrkohė) nė universitetin e vjetėr tė Bolonjės pėr degėn statistike ekonomike, pėr dy vjet e gjysėm.
Pėr tė mos pasur punė me policinė me dokumentet si emigrant, lė studimet pėrgjysėm dhe shkon nė Gjermani. Pėr tre vjet mbaron Akademinė Pedagogjike nė qytetin e Eslingenit pranė Shtutgartit. Ndėrkohė qė bėn jetėn e studentit nė Universitetin e Esenit, njėkohėsisht bėn punė tė ndryshme pėr tė vetėfinancuar kėto studime tė tij. Mbaron pėr katėr vjet degėn e Ekonomi-Bisnesit me rezultate tė shkėlqyera dhe vendoset nė qytetin Mylhaim pranė Duizburgut. Jashtė punės vazhdon me korrespondencė pėr dy vjet njė shkollė tė lartė pėr arkitekt i interiereve. Me punėn e tij ai arriti tė bėhet njė mjeshtėr i profesionit tė vet, i njohur nė Gjermani, sidomos pėr restorantet luksoze, njė pjesė e tė cilėve ishin nė dorė tė bashkėvendasve tė tij nga Epiri.
Mbi 12 vjet arsimim tė lartė, me katėr fakultete dhe me njė mori gjuhėsh qė i mėsoi nė shkollė dhe rrugėve tė mėrgimit, Niko Stillo nė vite u bė njė intelektual i kompletuar, ndėrsa puna qė bėnte si arkitekt pas njė jete plot sakrifica pėr tu arsimuar e ēliroi nga privacionet e shtėrngimi ekonomik, e bėri tė lirė.
Nikua ėshtė martuar me njė bashkėshoqen e vet gjermane, Andrea, nė vitet e studimeve nė universitet, qė ėshtė edhe ajo njė punonjėse sociale, tepėr humaniste. Nga martesa Nikua ka njė djalė me emrin Filip, i cili vazhdon aktualisht shkollėn e lartė me rezultate shumė tė mira. Niko Stillo ėshtė njė bashkėshort dhe njė baba model, sa tradicional aq dhe modern, qė baltėn e fshatit tė tij tė lindjes, Ftinės shqiptare tė Prevezės, ende e ruan nė kėpucėt e veta
Eshtė njė dijetar dhe njė poet, ashtu si dhe njė gjurmues i apasionuar sa i historisė sė lashtė shqiptare, aq edhe i gjuhėsisė. Ai zotėron rreth dhjetė gjuhė dhe ėshtė helenisti shqiptar mė i madh qė kemi sot pėr sot.
2. Veprimtaria
Aktiviteti i Niko Stillos ėshtė shumėplanėsh, polidimensional, tepėr i gjerė. Njė jetė e tėrė qė kakaluar prej kohėsh gjysmėshekullin, e mbushur me veprimtari tė dendur. Nė krye do themi nė aspektin profesional. Nė lėvizjet nėpėr Gjermani nė shėrbim tė punės e zanatit tė vet, ai u bė njė artist i persosur i profesionit tė vet, njė mjeshtėr nė tė, aq sa mjedisi ku punon e respekton nė maksimum, po dhe e nderon edhe si njeri fjalėpakė e punėshumė.
Nikua ėshtė njė njeri social, i lidhur ngushtė me jetėn, me njerėzit e familjes, me ambjentin qė e rrethon. Ai ka ndėrtuar me ta marrėdhėniet mė tė mira, qofshin gjermanė, vendas apo emigrantė, qofshin shqiptarė, grekė, turqė, etj. Nikua nuk ka paragjykime tė ēfarėdolloji. Mbi tė gjitha shikon njeriun, humanizmin e tij, apo thėnė ndryshe njerėzillėkun e tij. Ka miq tė mirė nga kombe tė ndryshme. Ambienti gjerman ku jeton, i mundėson edhe njė gjė tė tillė. Vetė akti i martesės sė tij flet mjaft pėr kėtė. Ai ka ndėrtuar lidhje tė tilla me mjedisin familjar, apo atė ku banon, tė punės, tė shkollės, universitetit tė qytetit ku banon, apo dhe nė njė plan mė tė gjėrė, tė cilat i bėjnė nder atij si njeri, si person human. Ai se ndjeu kurrė vehten tė huaj. Katėr dekadat e jetės nė Gjermani e kanė bėrė atė krejt vendas.
Kryesorja nė njeriun Niko, ajo qė pėrbėn thelbin e tij, ėshtė puna. Ai sdi tė pushojė. Shpesh nė takimet me tė kur vjen nė Shqipėri, nga goja e tij dalin shprehjet: Ju nuk punoni sa dhe si duhet, apo unė sa tė shkoj nė Gjermani do tė punoj, skam kohė. Nikon e ke para kompjuterit, duke punuar vazhdimisht, ndėrkohė qė ai ėshtė i lidhur me njerėzit ngushtė, bėn shumė pėr ta, kur duhet sakrifikuar pėr ta, ėshtė me njė fjalė njerėzor. Nė raporte me tė tjerėt ai ėshtė tepėr i komunikueshėm, dhe ēka ėshtė mė e rėndėsishmja di tė dėgjojė.
Niko studion, studion shumė. Jeta e tij me gjithė privacionet e pengesat qė i kanė dalė, ėshtė e lidhur shumė me librin. Studimi ėshtė kthyer nė njė tipar tė veēantė pėr tė. Lexon libra qė i blen dhe i vendos nė bibliotekėn e vet, por shumė pėrdor nė shėrbim tė vet sistemin bibliotekar gjerman, qė brenda njė muaj i siguron ēdo libėr, i ēdo lloji qė tė jetė, nė bibliotekat gjermane apo nė Austri e nė Zvicėr. Duke pėrdorur kartelen universitare qė e vazhdon qė nga koha kur ish student, ai tėrheq librat qė i nevojitėn.
Tek ai bashkohen nė njė informacioni qė merr nga librat ashtu dhe nėpėrmjet kompiuterit, dhe kjo e ka bėrė qė nė tė tė grumbullohet e pėrpunohet njė mal diturie. Nikua nė vite e dekada ėshtė bėrė njė bartės i dijes. Nė kėtė drejtim i japin dorė dhe gjuhėt qė zotėron. Pra tek ai bashkohen nė njė puna, njeriu, dija, dhe kėto sė bashku na japin njeriun e thjeshtė Niko Stillo. Ai ėshtė njė studiues i pėrhershėm. Ndėrkohė ka vite e vite, vitra, siē shprehet nė dialektin ēam, qė ai dhe krijon, shkruan libra, studime, veprat e veta.
Studiuesit e sotėm, sidomos ata shqiptarė, po flasin gjithnjė e mė shumė pėr fenomenin Niko Stillo, pėr metodėn Stillo nė fushėn e kėrkimeve gjuhėsore, ashtu edhe atė tė kėrkimeve historike. Eshtė nga tė rrallėt e njerėzve tė dijes qė, pasi ka studiuar nė fushėn e shkencave ekzakte, natyrore, merret me pasion me degė tė tilla tė dijes si gjuhėsia, filologjia dhe historia. Eshtė sidomos ajo qė e intereson: lashtėsia e popullit tė vet dhe raportet e tij nė shekuj, sidomos me fqinjėt e vet, e nė mėnyrė tė veēantė me atė grek.
Nikua ka lėvizur shumė si nė Gjermani ashtu dhe jashtė saj. Nė mėnyrė tė veēantė janė dy pjesė tė kontinentit tonė, Europa Perėndimore dhe Ballkani. Ai ka vizituar, kudo ku ka shkuar, sidomos nė Itali apo Hollandė, Greqi, pa folur pėr Gjermaninė, rrėnojat arkeologjike, ka qėmtuar mbishkrimet e lashta tė tyre, ka vizituar muzeumet e ēdo lloji, ka shetitur duke parė vlerat monumentale tė njė Firence, Venediku, po dhe tė Dodonės pranė Janinės, tė Delfit nė Peloponez, po dhe ato tė lashtėsisė nė Turqi, nė Stamboll e gjetkė. Eshtė njė shtegėtar, njė turist qė shkon gjithandej. Kjo i ka dhėnė dorė qė tė zgjerojė horizontin e vet, dijet e veta, dhe kėshut tė bėhet njė njohės shumė i mirė i antikitetit greko-romak, atij shqiptar iliro-pellazg etj.
Njėkohėsisht nuk i ka munguar pasioni tė hulumtojė nė folklorin e krahinės sė vet Ēamėri, duke filluar nga prindėrit e vet dhe duke vazhduar me mjedisin pėrreth ku ai u rrit e u bė burrė.
Nikua shquhet pėr lidhjet tepėr tė ngushta me vendlindjen. Tre janė pikat ku ai shkon mė shpesh, qė e lidhin me familjen e farefisin e vet nė shtetin grek. Preveza dhe fshati i lindjes Ftina, e Ēamofshatrat shqiptare, sė dyti ėshtė kryeqendra e Epirit Janina, ku ka njerėz tė afėrm, dhe sė treti Athina ku prapė jetojnė njerėzit e vet. Sa herė shkon nė Greqi, dhe kjo ėshtė e pėrvitshme, e mbase mė shpesh, Nikua takohet me shokėt, miqtė, rrethin e vet. Njeri pa qibėr, ai ulet si me bashkėfshatarėt e vet, ashtu dhe nė tribuna shkencore flet me shkencėtarėt si i tillė, sepse i tillė ėshtė bėrė njė jetė tė tėrė, nė sajė tė punės sė vet tė palodhur.
Nikon e intereson dhe e tėrheq si me magnet bota shqiptare, dheu amė,Shqipėria, Kosova, Maqedonia, shqiptarėt kudo qė janė nė trojet etnike apo nė diasporė, ndaj ai nuk heq dorė na kontaktet me ta. Ka shumė miq nė Kosovė, po dhe tek shqiptarėt e Maqedonisė nė Shkup, Tetovė e gjetiu, tė cilėt e duan dhe i do. Sidomos vlerėson brezin e ri tė pedagogėve qė po rritet nė universitetet shqipfolėse tė trevave shqiptare jashtė kufijve. Ato janė e ardhmja, thotė me thjeshtėsi e menēuri, i kontakton, i respekton, i nderon dhe i inkurajon nė punėn e tyre. Ndėrkohė mban lidhje me krijues e studiues nė to.
Po aq e dashur pėr tė ėshtė Shqipėria, ku ai, sidomos pas vitit 2000, i ka shpeshtuar vizitat e kontaktet e veta. Kudo Nikon e rrethon respekti dhe dashuria e njerėzve.
Por nuk mund tė mos pėrmendėsh dhe lidhjet e tij me botėn greke. Qysh nga fėminija Nikua ėshtė biling. Tek ai kanė qenė tė pandara shqipja dhe greqishtja. Ende e ruan nėnshtetėsinė greke. Ai shkon nė Greqi vazhdimisht, ėshtė nė kontakt me njerėzit e thjeshtė, intelektualėt e njerėzit e botės shkencore e tė dijes nė Athinė, Janinė, Prevezė. Janė lidhje tė formuara nė dekada. Dhe veprat e veta Nikua i ka shkruar nė greqisht, qofshin kėto studime apo dhe vėllime nė poezi. Ndofta mjedisi dhe greqishtja si gjuhė e kultivuar e kulturės, ia ka imponuar kėtė.
Nikua ėshtė njė njeri qė rreth dy dekadat e para i kaloi nė Ēamėri, nė Greqi, ndėrsa dekadat e tjera tė jetės sė vet i ka kaluar nė Europėn Perėndimore, nė Gjermani, pra ka njė formim europian, njė mentalitet europian dhe ėshtė bėrė njė dijetar i pėrmasave europiane. Ai rrėmon nė lashtėsinė iliro-pellazge, nė lashtėsinė ēame, nė atė greko-romake.
Njėkohėsisht ai ėshtė njė atdhetar i shquar, i lidhur me vendin e vet, me truallin e vet. Nikua i takon shkollės sė Janinės, nga dolėn vėllezėrit Frashėri, Kristoforidhi, Vretua, Ismail Qemali, Abedin Dino e tė tjerė njerėz tė shquar tė karvanit rilindas. Ai ecėn nė gjurmėt e tyre, nė hullinė e ēelur prej tyre, krahas ēamėve e arbėrorėve tė ndritur tė sė djeshmės, si njė Anastas Kullurioti e Panajot Kupitori, ashtu dhe tė sė sotmes, si njė Jorgo Maruga, Vangjel Lapi, Jorgo Miha, Aristidh Kola, tė cilin e ka pasur shok e mik tė ngushtė, Jorgo Jeru e shumė e shumė tė tjerė.
Ai ėshtė bėrė njė rilindas i sotėm qė ecėn nė gjurmėt e tė parėve tė vet. Ai ėshtė njė pėrfaqėsues i shquar jo vetėm i botės intelektuale dhe akademike me standardet e veta shkencore, po dhe njė pėrfaqėsues i denjė i popullsisė shqiptare tė krishterė tė Ēamėrisė qė jeton pandėrprerė nė trojet e veta etnike dhe ruan tė paprekur identitetin e saj kombėtar.
3. Veprat
Nikua ka nxjerrė njė seri veprash nė greqisht dhe nė shqip. Njė nga veprat e tij tė para ėshtė Elemetėt parahistorikė tė stėrlashtė arvanitė, botuar nė greqisht nė Athinė nė shtator 2003, e cila u pėrkthye nė shqip nėn titullin Historia e shenjtė e arvanitasve nė Prishtinė 2004, me rreth 340 faqe.
Vepra tjetėr Fjalori i Marko Boēarit doli nė Tiranė 2007 dhe ka rreth 500 faqe. Me rėndėsi ėshtė studimi hyrės qė i paraprin, mbi 100 faqe, me titullin greqisht Isagogji dhe pėrbėn gati 1/3 e librit me njė informacion me vlerė jo thjesht pėr vepren, pra gjuhėsor, po dhe jashtė saj pėr Ēamėrinė, historinė e saj, suljotėt etj.
Libri i studiuesit dhe dijetarit Niko Stillo nga Preveza, Fjalori i Marko Boēarit ėshtė libri i tij i parė qė botohet nė Shqipėri nga shtėpia botuese Arbėria. Eshtė njė libėr me vlera shkencore e kombėtare pėr tė djeshmen pėr tė sotmen e, sidomos, pėr tė ardhmen. Kėto ditė u vunė nė qarkullim edhe dy libra tė tjerė tė albanologut Niko Stillo. I pari ėshtė fjalori i Daniil Voskopojarit nė katėr gjuhė qė pėrfshin pėrgjatė tij disa studime qė ashtu sikurse te fjalori i Boēarit kapin njė vėllim afėrsisht prej 100 faqesh. Ky fjalor u nxor nė dritė nga shtėpia botuese e Universitetit Kristal dhe u shtyp po nė shtypshkronjėn e kėtij universiteti. Fjalori greqisht-shqip i Panajot Kupitorit pėrmban 20.000 fjalė tė ishullit tė Hidrės nė territoret ishullore arvanitase. Nikua e ka sjellė nė gjuhėn e sotme, duke bėrė dhe transkriptimin pėrkatės nga shqipja me alfabet grek nė shqipe me gėrma latine, si dhe duke pėrshtatur disa fonema pėr ta pasqyruar saktė tė folurėn e kėtij ishulli arvanitas. Nė vitin 2010 doli libri Etruskishte-Toskėrishte, vėllimi i parė me 319 faqe, nė tė cilin Nikua spjegon se gjuha etruske ėshtė e lidhur me shqipen pazgjidhshmėrisht. Nė vitin 2011 u botua libri Duke mprehur thika me poezi tė poetit Niko Stillo me 144 faqe, qė dėshmon pėr njė dimension tė ri tė studjuesit dhe albanologut Niko Stillo. Ai nė rininė e tij ka botuar dy vėllime me poezi nė gjuhėn greke, njėrin prej tė cilėve tani e kemi nė shqip, ndėrsa tjetri me titull Dhjetė fjalė (Dheka leksis) pret tė shohė dritėn e botimit nė tė ardhmėn. Nė poezinė e tij dominojnė tonet sa laike aq dhe sociale e artistike, me tema tė marra nga jeta, nga realiteti i pėrditshėm, pa anashkaluar karakterin e tyre lirik, ku spikat njeriu i thjeshtė, i ndjeshėm por dhe i menēėm, dijetari dhe shkencėtari Niko Stillo.
Pritet tė dalė sė shpejti edhe njė poemė e shkruar nė greqishten katharevusa prej 217 faqesh nė origjinal, shkruar nga Grigor Stavridhi (Perliēev) me titull Eposi i Skenderbeut. Nikua ka gati njė studim voluminoz pėr teqetė e bektashinjėve nė Greqi, qė mendon ta botojė nė tė ardhmėn e afėrt nė gjermanisht dhe greqisht nė Gjermani, vendi ku jeton dhe punon, pėr tė tėrhequr vėmendjen e opinionit publik shkencor e botėror, si pėr lashtėsinė e bektashinjve qė jetojnė nė Greqi, ashtu dhe pėr gjendjen e sotme tė tyre dhe tė objekteve tė kultit tė tyre. Ky libėr ėshtė frut i kėrkimeve shumėvjeēare brenda dhe jashtė Greqisė dhe konstatimit tė situatės nė terren. Njė vepėr e mirėfilltė shkencore ėshtė dhe Leksikografia Toske nga Th. Kavalioti gjer te K. Kristoforidhi qė pret tė shohė edhe ajo, nė njė tė ardhme, dritėn e botimit.
4. Fjalori katėrgjuhėsh i Daniil Voskopojarit
Nikua me tre fjalorėt e shqipės, tė Boēarit, tė Kupitorit dhe tė Dhanilit tė Voskopojės tė tre trevave tona tė Jugut, hedh dritė mbi toskėrishtėn. Sė pari, Mbi tė folmen e Voskopojės, Oparit, Korēės dhe hinterlandit pėr pjesėn shqipe dhe kjo pėr shekullin e XVIII. Sė dyti, Mbi tė folmen e Ēamėrisė tė asaj kohe, fundi i shek. XVIII, fillimi i shek XIX, po edhe mbi greqishten popullore tė Epirit, duke na sjellė fjalė, shprehje, fjali e fraza tė asaj kohe qė i bėjnė jehonė jetės e jetesės sė ēamėve e suliotėve, kėtyre toskėve e shqiptarėve tė njė brumi tė veēantė. Aty gjen gjurmė tė gjuhės, folklorit, historisė e gjeografisė sė kėtyre trevave tė lavdishme. Sė treti, nė fjalorin e Kupitorit me 20 000 fjalė qė pėrfshin ai dhe punėn plotėsuese tė shkėlqyer qė ka bėrė Nikua me tė tre fjalorėt pėr ti pėrditėsuar, pra pėr ti kthyer nė shqipen nė germa latine e greqishten e sotme, si dhe pėr ti pajisur me aparatin ndihmės teknik pėrkatės, hidhet dritė se kush ka qenė dhe ėshtė popullsia e ishujve tė Egjeut, Hidrės, Species, Psaras, ishullit Paros, Kos (Hios), etj.etj. Hidra ka folur e flet shqip sot e gjithė ditėn. Pra Nikua, duke e nxjerrė me njėmijė e njė vėshtirėsi nga arkivat e bibliotekat e Greqisė, Athinės etj., duke e sjellė nė parametrat e fjalorėve shkencorė tė sotėm normalė dhe duke i komentuar e pajisur me shėnime, ka bėrė njė punė si rrallėkush, tė jashtzakonshme, duke u hapur tre fronte tė mėdhej pune, sidomos gjuhėtarėve. Nikua na ka sjellė jo vetėm tre vepra tė tij, por njėkohėsisht studjuesit, specialistėt e gjuhės e mė gjėrė dhe kushdoqoftė kanė tre miniera arit siē shprehen shkodranėt, pėr kėrkime e reflektime tė mėtejshme, pėr fjalorin e shqipes tė dy shekujve, qindvjeēarit tė tetėmbėdhjetė e nėntėmbėdhjetė.
Qė nga Gjermania, albanologu e atdhetari Niko Stillo na jep modelin e njeriut tė pėrkushtuar shkencės sė mirėfilltė e ēėshtjes kombėtare. Qarqet shkencore dhe ato atdhetare duhet tė dijnė ta vlerėsojnė e ta vėnė nė vendin qė i takon. Nuk ėshtė puna thjeshtė e njė dekorimi nga Presidenca apo titulli akademik nga Akademia e Shkencave tė Shqipėrisė, por tė subvencionohet pėr botimin e veprave qė po nxjerr e qė do tė nxjerr nė tė ardhmen. Njerėz si njeriu-akademi, Niko Stylos, janė fabrika tė mendjes qė nxjerrin vetėm produkte tė cilėsisė mė tė lartė. Le tė ndiqet shembulli i Akademisė tė Shkencave tė Edukimit me kryetar tė saj, Prof. Musa Kraja, qė e bėri anėtar tė saj, dhe Universitetit Kristal, me president zotin Ahmet Muēa, qė i botoi njėrin prej fjalorėve tė tij. Ti hapen dyert nė Shqipėri siē ia ka hapur Kosova e tė ecet nė gjurmė tė tyre Kjo do ti nderojė tė gjithė ata qė do ta bėjnė kėtė.
Pra, Nikos i bėhen tre fjalorė, njė triadė. Me Marko Boēarin na ndriēon Ēamėrinė e Suljotėt, dhe u vė pėrfundimisht kapelen e shqiptarit suljotėt ēamė dhe shqiptarė. Me fjalorin katėrgjuhėsh tė Daniil Voskopojarit, Tiranė 2011, Niko Stillo jep ndihmesėn nė rrafsh ballkanik, del si balkanolog pėr vllahishten, bullgarishten, greqishten e shqipen; si tė thuash na jep Ballkanin nė pėllėmbė tė dorės, me njė studim perlė. Nė fillim pėr emrin e Voskopojės, me njė argumentim, sa tė natyrshėm aq bindės tė emrit Moskopolis qė, sipas tij, e ka origjinėn nga shqipja nga fjala ka (dem). Nė fjalorin e Kupitorit na jep tapinė e ishulli tė Hidhrės dhe ishujve tė tjerė arvanitė tė Egjeut. Kontributi i Nikos ėshtė i jashtėzakonshėm. Duhet tė mendohen Instituti i Gjuhėsisė, i Historisė, Qendra Albanologjike dhe Akademia e Shkencave pėr tė vlerėsuar kėtė ndihmesė shumė, shumė tė vyer. Mė vjen mirė qė universiteti im Kristal ka dhėnė njė kontribut tė veēantė pėr botimin e njėrit prej kėtyre fjalorėve; meritė e gjithė ekipit shtėpi botuese-shtypshkronjė, me nė krye drejtuesit mė tė lartė tė kėtij universiteti. Ky ekip, punoi me pėrkushtim pėr ta nxjerrė nė kohėn mė tė shpejtė e me parametra cilėsorė mė tė lartė.
Ēpėrmban ky fjalor qė sot kemi nė duart tona?
Veē parathėnjės sė shkurtėr, dinjitoze pėr njė punim dinjitoz si ai i studjuesit Niko Stillo, tė shkruar me kulturė tė lartė dhe me kompetencė profesionale nga profesorėt e nderuar Valter Memisha dhe Marenglen Verli, vjen njė hyrje e autorit. Aty ai, midis tė tjerash, jep prejardhjen e emrit tė Voskopojės Moskopolit, prej nga ishte dhe autori i fjalorit katėrgjuhėsh, Dhanil Voskopojari.
Pas dhėnies sė fotokopjuar tė 36 faqeve tė fjalorit nė fjalė, vjen njė studim pėr alfabetet epirote, i cili, bashkė me studimet e tjera lidhur me botimet e ribotimet e kėtij fjalori, nga autorė tė tjerė pasardhės, si anglezi Martin Leake, apo dhe dorėshkrime si fletoria e Papa Nastas Gegės, e vitit 1902, shkon nė rreth 100 faqe. Pra, sikurse te fjalori i Marko Boēarit, afėrsisht nė tė njėjtat permasa, kemi njė studim tė thukėt pėr fjalorin nė fjalė dhe alfabetet e shqipes me germa greke. Nė njė kuptim, ky studim te Fjalori i Dhanilit ėshtė vazhdim e nė vazhdimėsi i studimit mbi njėqint faqe (Isagogji) tė Fjalorit tė Boēarit. Nikua me kėtė studim thellohet nė alfabetet e shqipes me germa greke dhe trason njė rrugė, qė do parė jo vetėm nė veri, alfabetet e shqipes me germa latine, por edhe nė jug pėr alfabetet shqipe me gėrma greke. Madje, kėtu gjurmimet tė ēojnė nė shkrimin e shqipės nė shekujt e parė tė erės sonė, nė mos mė heret. Pas Dhimiter Shuteriqit, Nikua ėshtė njė pionier qė po nxjerr nė shesh traditėn jugore tė shqipes, e cila pėr mungesė tė njohjes tė gjuhės greke, neglizhimit tė kėsaj ane, apo dhe moskompetencės profesionale, ėshtė lėnė nė harresė
Me tė drejtė autorėt e parathėnies shkruajnė pėr punėn e Niko Stillos: Niko Stylo zbret me kujdes nė thellėsi tė shekujve dhe tė mijėvjeēarėve, jo pėrmes emotivitetit dhe dėshirės utopike, por me punė tė shkallėshkallshme e tė qėndrueshme, zbret atje ku ka pak dritė, por edhe atje ku errėsira ėshtė e plotė, zbret atje ku mjegullnaja pret tė largohet dhe ku kėrkimet nuk kanė njohur qasje, janė lėnė pėrgjysėm apo shpesh i janė larguar shqipes.
Me njė pėrkushtim qė duhet marrė si shembull atė e gjen gjithmonė nė kėrkim tė asaj qė ėshtė e shqipes a qė tė shpie te shqipja. Ky personalitet shkencor ka hyrė dinjitetshėm nė kulturėn shqiptare me tri profile veprash: me vepra tė mirėfillta shkencore, qė lidhen me historinė e shqipes me ribotimin e veprave leksikografike nė shekuj (pėr shqipen LB) me krijimtari tė mirėfilltė artistike nė shqipe e nė greqishte (poezi etj., LB)
Me plot tė drejtė autorėt e parathėnies, me njė gjuhė tė kursyer, vėnė nė dukje kontributin e veēantė tė Niko Stylos si njė botim i plotė, studim tėrėsor, qė spikat nga njė akribi e vlerėsueshme nė tė gjitha aspektet. N. Stylos sjell ardhjen e veprės nė njė udhėtim mbi 250 vjeēar pėrmes botimeve, herė si vepėr e plotė e herė nė pėrbėrje tė punimeve tė studjuesve a albanologėve tė ndryshėm, qė jo vetėm kanė njohur veprėn, por edhe prurjet dhe vlerat e saj.
Prof. Dr. Valter Memisha dhe Prof. Dr. Marenglen Verli, theksojnė se Fjalori Katėrgjuhėsh i D. Voskopojarit, nuk ėshtė thjesht njė qasje nė shekullin e ri tė njė vepre qė mungonte nė bibliotekat tona tė punės, por edhe njė punim pėrfshirės i botimeve e ribotimeve tė fjalorit nė shek. e XIX-tė. Ardhja e veprės nė pėrmasat nė tė cilat ajo shpėrfaqet, nderon autorin, pasuron kulturėn tonė kombėtare dhe lehtėson punėn e studjuesve.
Jemi plotėsisht dakord me konkluzionin e dy profesorėve tė nderuar se Vepra e pėrgatitur nga ky studjues, nuk ėshtė thjesht njė ribotim, ajo ėshtė njė enciklopedi, qė nis qė nga historia e shkon deri te gjurmimi i shkrimit tė shqipes dhe i alfabeteve tė saj, sidomos tė shqipes toske. Vetė albanologu e balkanologu Niko Stillo ėshtė njė enciklopedi e gjallė, njė bibliotekė qė ecėn dhe kjo manifestohet edhe nė tėrė veprat e tij. Bibliografia nė fund tė librit nė tre gjuhė, nė gjermanisht, nė shqip e nė greqisht, prej rreth 50 titujsh, ėshtė edhe ajo njė tregues sinjifikativ pėr kėtė. Niku ka tre apo katėr tipare tė pandara nė punėn e tij: sė pari, durimi i tij i jashtėzakonshėm nė kėrkimet e veta, sė dyti, njė punėtor i palodhur, sė treti, puna sistematike dhe, sė katėrti, akribia shkencore. Tė gjitha kėto gjenden tė mishėruara nė tėrė veprat e Nikos, nė gjithė punėn e tij kėrkimore-shkencore
Nga shqyrtimi qė i kemi bėrė fjalorit tė sapodalė, nga njė vėshtrim i pėrgjithshėm, na rezulton se te ky fjalor dallojmė disa linja: sė pari, nuk mund tė mos e them me kėnaqėsi, Nikua ėshtė miqėsuar me rilindasit tanė dhe nė studimin nė fjalė del dhe N. Veqilharxhi dhe H. Tahsini dhe S. Frashėri, si dhe Kullurioti me Kupitorin. Por gjithashtu del edhe njė emėr i ri, zbulim i Nikos, Angjelin Cacos, apo i mirėnjohur edhe Anthim Ēaēos.Nga gėrmimet e Nikos, del se rilindasit tanė i kanė njohur me themel alfabetet e lashta dhe kanė pasur dije tė thella, solide edhe gjuhėsore, kanė qenė kapacitete tė dijes shkencore; sė dyti, Nikua hedh dritė tė re mbi Voskopojen dhe dijetarėt e saj, pėrfshirė dhe Dhanil Voskopojarin, i anashkaluar apo i pastudiuar, qoftė nga shkenca gjuhėsore shqiptare apo edhe ajo greke; sė treti, ai ėshtė njė nga njohėsit mė tė mirė tė alfabeteve tė lashta greke dhe atyre shqiptare me alfabet grek dhe i sheh ata nė vazhdimėsinė e tyre, nė lidhjen e tyre, nė historikun e tyre. Puna e Nikos nė kėtė drejtim ėshtė si rrallėkush, sa e vėshtirė po aq e vlefshme. Ndihmesa e tij ėshtė e pazėvendėsueshme. Kemi pėrpara njė njohės tė shkelqyer tė greqishteve, nga e lashta deri tek e reja, njė helenist tė shquar si ai. Eshtė fat pėr shqipen qė njė personalitet si Niko Stillo merret me tė, sė katėrti, veprat e Nikos kapin njė gamė tė gjėrė kėrkimesh nga dokumentėt arkivale, nė vepra tė plota apo tė pjesshme, nė bibliotekat e ndryshme tė botės, nė botimet bashkėkohore, nė libra apo nė internet, nė vende kulti apo nė muze, nė mbishkrime arkeologjike a nė monedha tė vjetra; sė pesti, veprat e tij ndriēojnė segmente tė caktuara tė historisė dhe gjeografisė tė Ēamėrisė apo Epirit qė nga lashtėsia e deri nė ditėt e sotme. P.sh. ndriēohen momente historike qė kanė tė bėjnė me Ali Pashė Tepelenėn, tė atin e Abedin Pashė Dinos, Ahmet Dino etj.
Ajo qė mund tė them pėr fjalorėt (variantet e fjalorit tė Dhanilit, LB) qė pėrmbahen nė veprėn e Niko Stillos tė sapodalė, ėshtė se ai ka punuar mbi ta, i ka sjellė nga greqishtja e kohės nė greqishtėn e sotme tė re, dhe pjesėn shqipe nė shqipen e sotme me germa latine. I ka plotėsuar e sistematizuar dhe, kur ka pasur nė fjalė tė caktuara pasaktėsi pėrkthimi, i ka ndrequr. Puna e Nikos ėshtė pėr tu admiruar. Mė tre fjalorėt qė u ka dhėnė nė dorė, sidomos studiuesve, e veēanėrisht specialistėve tė gjuhėsisė, Nikua u ka hapur njė front tė gjėrė pune pėr kėrkime tė mėtejshme. Nikua i ka nxjerrė nga arkivat apo bibliotekat, ku i kish mbuluar pluhuri i harresės, me qėllim apo pa qėllim dhe sot i kanė gati me tėrė aparatin shkencor pėrkatės e veē tė shpien pėrpara kėrkimet shkencore mbi to. Brezat e rinj tė studiuesve do ti jenė pėrjetė mirėnjohės Niko Stillos pėr kėto dhurata qė po u bėn atyre nė fushė tė studimeve tė mirėfillta shkencore pėr shqipen.
Ai i pėrqas fjalorėt, i krahason, i vlerėson dhe gjen aty lėndė tė pasur nė funksion tė idesė sė tij pėr shkrimin e kryehershėm tė shqipes. Gėrmat shtesė tė alfabetit grek, qė i gjen qė nga kodikėt e ndryshėm e deri tek fjalorėt dhe po ashtu nė veprat e vjetra, Nikua i lidh me arvanitasen e tij, me shqipen dhe na vė pėrpara zbulime tė mėdha e tė vogla, ku vetėm mikroskopi i kėtij studiuesi tė zellshėm tė shqipes e greqishtes mund tė hyjė dhe, nė fund, sjell jo vetėm kėndvėshtrime tė reja, por arritje qė zėnė vend e meritojnė vlerėsim e rivlerėsim. Nikua tė imponohet me dokumentin e qėmtuar me pasion e kėmbėngulje, me analizėn e ftillimin e imėt, me argumentin e argumentimin Niko hyn me kompetencė shkencore nė lami tė gjuhėsisė, duke u mbėshtetur fort nė studimet e shumta, nė historinė moderne dhe tė kryehershme tė Ballkanit, nė historinė e popujve tė lashtė e tė sotshėm tė trevave tė kėtij gadishulli nė rrjedhė tė shekujve.
Balkanologu Niko Stillo dhe Fjalori katėrgjuhėsh i Daniil Voskopojarit
Laurant Bica:
| E Hene, 04.06.2012, 01:33 PM | (272 shikime)
Balkanologu Niko Stillo dhe Fjalori katėrgjuhėsh i Daniil Voskopojarit
Nga Dr. Laurant Bica - Pedagog pranė Universitetit Kristal
1. Jeta
Niko Nastas Stillo (Stylos) ka lindur nė gjysmėn e dytė tė shekullit njėzet. Nga e ėma Panajo Ēibuqi (mbiemri i vajzėrisė) rrjedh direkt nga fisi i Boēarėve, prej fisit tė Marko Boēarit. Tradita e Boēarenjėve ruhet ende e gjallė nė familjen e tij, ashtu siē ruhen tė gjalla tė pėrcjella brez pas brezi, kėngėt pėr suljotėt. Ndėrsa i jati, Anastasi, shqiptari i krishterė i Ēamofshatėrave mbi Prevezė, qė kanė ruajtur shqipen tė gjallė nė shekuj nė atė mjedis, ka pėrcjellė tek Nikua traditat shqiptare pėrallat e legjendat e lashta came, folklorin e pasur tė trevės sė Ēamėrisė, qė vjen si burim i kulluar, i pastėr, i ruajtur me xhelozi nga antikiteti iliro-pellazg. Nikua ėshtė vėlla i pesė vėllezėrve (i madhi ka vdekur tani) dhe i dy motrave tė martuara qė jetojnė nė Athinė.
Nikua ėshtė bir i fshatėrave tė Prevezės, prej nga ka dalė edhe humanisti shqiptar i Rilindjes Europiane, Mihal Artioti (Trivoli), i njohur si nė Perėndim, si nė Bizant ashtu edhe mė nė Lindje, nė Rusi. Kėta fshatra tė jugut tė thellė shqiptar me gjithė stuhitė e kohėve, ashtu sikurse fshatrat e zonės fqinjė tė Fenerit (Frarit), e kanė ruajtur shqipen, dhe greqishtja me gjithė presionet e ndryshme nuk bėri kurrė aty fole. Pikėrisht i rritur nė kėtė mjedis, i kalitur nė kudhrėn familjare dhe pastaj i ndodhur nėn ndikimin e Spiro Muselimit, njė intelektual popullor i trevės sė Epirit, arkiv i gjallė pėr suljotėt e mbarė trevėn e Thesprotisė, u formua dijetari Niko Stillo.
Niko lindi nė 18 prill tė vitit 1946 nė fshatin Ftinė (Aidhonja sot apo emri i vjetėr sllav Verbicė) fqinjė me fshatin Kanal fare pranė Prevezės. Ftina nė mal dhe Kanali nė fushė janė si tė thuash binjakė siamezė. Mbaroi gjimnazin nė Prevezė dhe pastaj doli si emigrant nė Perėndim. Veē me njė dallim nga emigrantėt e tjerė, Niko ishte njė emigrant arsimor, dhe pėr kėtė nuk zgjodhi Athinėn por Italinė. Studioi vetė (duke punuar nė ndėrkohė) nė universitetin e vjetėr tė Bolonjės pėr degėn statistike ekonomike, pėr dy vjet e gjysėm.
Pėr tė mos pasur punė me policinė me dokumentet si emigrant, lė studimet pėrgjysėm dhe shkon nė Gjermani. Pėr tre vjet mbaron Akademinė Pedagogjike nė qytetin e Eslingenit pranė Shtutgartit. Ndėrkohė qė bėn jetėn e studentit nė Universitetin e Esenit, njėkohėsisht bėn punė tė ndryshme pėr tė vetėfinancuar kėto studime tė tij. Mbaron pėr katėr vjet degėn e Ekonomi-Bisnesit me rezultate tė shkėlqyera dhe vendoset nė qytetin Mylhaim pranė Duizburgut. Jashtė punės vazhdon me korrespondencė pėr dy vjet njė shkollė tė lartė pėr arkitekt i interiereve. Me punėn e tij ai arriti tė bėhet njė mjeshtėr i profesionit tė vet, i njohur nė Gjermani, sidomos pėr restorantet luksoze, njė pjesė e tė cilėve ishin nė dorė tė bashkėvendasve tė tij nga Epiri.
Mbi 12 vjet arsimim tė lartė, me katėr fakultete dhe me njė mori gjuhėsh qė i mėsoi nė shkollė dhe rrugėve tė mėrgimit, Niko Stillo nė vite u bė njė intelektual i kompletuar, ndėrsa puna qė bėnte si arkitekt pas njė jete plot sakrifica pėr tu arsimuar e ēliroi nga privacionet e shtėrngimi ekonomik, e bėri tė lirė.
Nikua ėshtė martuar me njė bashkėshoqen e vet gjermane, Andrea, nė vitet e studimeve nė universitet, qė ėshtė edhe ajo njė punonjėse sociale, tepėr humaniste. Nga martesa Nikua ka njė djalė me emrin Filip, i cili vazhdon aktualisht shkollėn e lartė me rezultate shumė tė mira. Niko Stillo ėshtė njė bashkėshort dhe njė baba model, sa tradicional aq dhe modern, qė baltėn e fshatit tė tij tė lindjes, Ftinės shqiptare tė Prevezės, ende e ruan nė kėpucėt e veta
Eshtė njė dijetar dhe njė poet, ashtu si dhe njė gjurmues i apasionuar sa i historisė sė lashtė shqiptare, aq edhe i gjuhėsisė. Ai zotėron rreth dhjetė gjuhė dhe ėshtė helenisti shqiptar mė i madh qė kemi sot pėr sot.
2. Veprimtaria
Aktiviteti i Niko Stillos ėshtė shumėplanėsh, polidimensional, tepėr i gjerė. Njė jetė e tėrė qė kakaluar prej kohėsh gjysmėshekullin, e mbushur me veprimtari tė dendur. Nė krye do themi nė aspektin profesional. Nė lėvizjet nėpėr Gjermani nė shėrbim tė punės e zanatit tė vet, ai u bė njė artist i persosur i profesionit tė vet, njė mjeshtėr nė tė, aq sa mjedisi ku punon e respekton nė maksimum, po dhe e nderon edhe si njeri fjalėpakė e punėshumė.
Nikua ėshtė njė njeri social, i lidhur ngushtė me jetėn, me njerėzit e familjes, me ambjentin qė e rrethon. Ai ka ndėrtuar me ta marrėdhėniet mė tė mira, qofshin gjermanė, vendas apo emigrantė, qofshin shqiptarė, grekė, turqė, etj. Nikua nuk ka paragjykime tė ēfarėdolloji. Mbi tė gjitha shikon njeriun, humanizmin e tij, apo thėnė ndryshe njerėzillėkun e tij. Ka miq tė mirė nga kombe tė ndryshme. Ambienti gjerman ku jeton, i mundėson edhe njė gjė tė tillė. Vetė akti i martesės sė tij flet mjaft pėr kėtė. Ai ka ndėrtuar lidhje tė tilla me mjedisin familjar, apo atė ku banon, tė punės, tė shkollės, universitetit tė qytetit ku banon, apo dhe nė njė plan mė tė gjėrė, tė cilat i bėjnė nder atij si njeri, si person human. Ai se ndjeu kurrė vehten tė huaj. Katėr dekadat e jetės nė Gjermani e kanė bėrė atė krejt vendas.
Kryesorja nė njeriun Niko, ajo qė pėrbėn thelbin e tij, ėshtė puna. Ai sdi tė pushojė. Shpesh nė takimet me tė kur vjen nė Shqipėri, nga goja e tij dalin shprehjet: Ju nuk punoni sa dhe si duhet, apo unė sa tė shkoj nė Gjermani do tė punoj, skam kohė. Nikon e ke para kompjuterit, duke punuar vazhdimisht, ndėrkohė qė ai ėshtė i lidhur me njerėzit ngushtė, bėn shumė pėr ta, kur duhet sakrifikuar pėr ta, ėshtė me njė fjalė njerėzor. Nė raporte me tė tjerėt ai ėshtė tepėr i komunikueshėm, dhe ēka ėshtė mė e rėndėsishmja di tė dėgjojė.
Niko studion, studion shumė. Jeta e tij me gjithė privacionet e pengesat qė i kanė dalė, ėshtė e lidhur shumė me librin. Studimi ėshtė kthyer nė njė tipar tė veēantė pėr tė. Lexon libra qė i blen dhe i vendos nė bibliotekėn e vet, por shumė pėrdor nė shėrbim tė vet sistemin bibliotekar gjerman, qė brenda njė muaj i siguron ēdo libėr, i ēdo lloji qė tė jetė, nė bibliotekat gjermane apo nė Austri e nė Zvicėr. Duke pėrdorur kartelen universitare qė e vazhdon qė nga koha kur ish student, ai tėrheq librat qė i nevojitėn.
Tek ai bashkohen nė njė informacioni qė merr nga librat ashtu dhe nėpėrmjet kompiuterit, dhe kjo e ka bėrė qė nė tė tė grumbullohet e pėrpunohet njė mal diturie. Nikua nė vite e dekada ėshtė bėrė njė bartės i dijes. Nė kėtė drejtim i japin dorė dhe gjuhėt qė zotėron. Pra tek ai bashkohen nė njė puna, njeriu, dija, dhe kėto sė bashku na japin njeriun e thjeshtė Niko Stillo. Ai ėshtė njė studiues i pėrhershėm. Ndėrkohė ka vite e vite, vitra, siē shprehet nė dialektin ēam, qė ai dhe krijon, shkruan libra, studime, veprat e veta.
Studiuesit e sotėm, sidomos ata shqiptarė, po flasin gjithnjė e mė shumė pėr fenomenin Niko Stillo, pėr metodėn Stillo nė fushėn e kėrkimeve gjuhėsore, ashtu edhe atė tė kėrkimeve historike. Eshtė nga tė rrallėt e njerėzve tė dijes qė, pasi ka studiuar nė fushėn e shkencave ekzakte, natyrore, merret me pasion me degė tė tilla tė dijes si gjuhėsia, filologjia dhe historia. Eshtė sidomos ajo qė e intereson: lashtėsia e popullit tė vet dhe raportet e tij nė shekuj, sidomos me fqinjėt e vet, e nė mėnyrė tė veēantė me atė grek.
Nikua ka lėvizur shumė si nė Gjermani ashtu dhe jashtė saj. Nė mėnyrė tė veēantė janė dy pjesė tė kontinentit tonė, Europa Perėndimore dhe Ballkani. Ai ka vizituar, kudo ku ka shkuar, sidomos nė Itali apo Hollandė, Greqi, pa folur pėr Gjermaninė, rrėnojat arkeologjike, ka qėmtuar mbishkrimet e lashta tė tyre, ka vizituar muzeumet e ēdo lloji, ka shetitur duke parė vlerat monumentale tė njė Firence, Venediku, po dhe tė Dodonės pranė Janinės, tė Delfit nė Peloponez, po dhe ato tė lashtėsisė nė Turqi, nė Stamboll e gjetkė. Eshtė njė shtegėtar, njė turist qė shkon gjithandej. Kjo i ka dhėnė dorė qė tė zgjerojė horizontin e vet, dijet e veta, dhe kėshut tė bėhet njė njohės shumė i mirė i antikitetit greko-romak, atij shqiptar iliro-pellazg etj.
Njėkohėsisht nuk i ka munguar pasioni tė hulumtojė nė folklorin e krahinės sė vet Ēamėri, duke filluar nga prindėrit e vet dhe duke vazhduar me mjedisin pėrreth ku ai u rrit e u bė burrė.
Nikua shquhet pėr lidhjet tepėr tė ngushta me vendlindjen. Tre janė pikat ku ai shkon mė shpesh, qė e lidhin me familjen e farefisin e vet nė shtetin grek. Preveza dhe fshati i lindjes Ftina, e Ēamofshatrat shqiptare, sė dyti ėshtė kryeqendra e Epirit Janina, ku ka njerėz tė afėrm, dhe sė treti Athina ku prapė jetojnė njerėzit e vet. Sa herė shkon nė Greqi, dhe kjo ėshtė e pėrvitshme, e mbase mė shpesh, Nikua takohet me shokėt, miqtė, rrethin e vet. Njeri pa qibėr, ai ulet si me bashkėfshatarėt e vet, ashtu dhe nė tribuna shkencore flet me shkencėtarėt si i tillė, sepse i tillė ėshtė bėrė njė jetė tė tėrė, nė sajė tė punės sė vet tė palodhur.
Nikon e intereson dhe e tėrheq si me magnet bota shqiptare, dheu amė,Shqipėria, Kosova, Maqedonia, shqiptarėt kudo qė janė nė trojet etnike apo nė diasporė, ndaj ai nuk heq dorė na kontaktet me ta. Ka shumė miq nė Kosovė, po dhe tek shqiptarėt e Maqedonisė nė Shkup, Tetovė e gjetiu, tė cilėt e duan dhe i do. Sidomos vlerėson brezin e ri tė pedagogėve qė po rritet nė universitetet shqipfolėse tė trevave shqiptare jashtė kufijve. Ato janė e ardhmja, thotė me thjeshtėsi e menēuri, i kontakton, i respekton, i nderon dhe i inkurajon nė punėn e tyre. Ndėrkohė mban lidhje me krijues e studiues nė to.
Po aq e dashur pėr tė ėshtė Shqipėria, ku ai, sidomos pas vitit 2000, i ka shpeshtuar vizitat e kontaktet e veta. Kudo Nikon e rrethon respekti dhe dashuria e njerėzve.
Por nuk mund tė mos pėrmendėsh dhe lidhjet e tij me botėn greke. Qysh nga fėminija Nikua ėshtė biling. Tek ai kanė qenė tė pandara shqipja dhe greqishtja. Ende e ruan nėnshtetėsinė greke. Ai shkon nė Greqi vazhdimisht, ėshtė nė kontakt me njerėzit e thjeshtė, intelektualėt e njerėzit e botės shkencore e tė dijes nė Athinė, Janinė, Prevezė. Janė lidhje tė formuara nė dekada. Dhe veprat e veta Nikua i ka shkruar nė greqisht, qofshin kėto studime apo dhe vėllime nė poezi. Ndofta mjedisi dhe greqishtja si gjuhė e kultivuar e kulturės, ia ka imponuar kėtė.
Nikua ėshtė njė njeri qė rreth dy dekadat e para i kaloi nė Ēamėri, nė Greqi, ndėrsa dekadat e tjera tė jetės sė vet i ka kaluar nė Europėn Perėndimore, nė Gjermani, pra ka njė formim europian, njė mentalitet europian dhe ėshtė bėrė njė dijetar i pėrmasave europiane. Ai rrėmon nė lashtėsinė iliro-pellazge, nė lashtėsinė ēame, nė atė greko-romake.
Njėkohėsisht ai ėshtė njė atdhetar i shquar, i lidhur me vendin e vet, me truallin e vet. Nikua i takon shkollės sė Janinės, nga dolėn vėllezėrit Frashėri, Kristoforidhi, Vretua, Ismail Qemali, Abedin Dino e tė tjerė njerėz tė shquar tė karvanit rilindas. Ai ecėn nė gjurmėt e tyre, nė hullinė e ēelur prej tyre, krahas ēamėve e arbėrorėve tė ndritur tė sė djeshmės, si njė Anastas Kullurioti e Panajot Kupitori, ashtu dhe tė sė sotmes, si njė Jorgo Maruga, Vangjel Lapi, Jorgo Miha, Aristidh Kola, tė cilin e ka pasur shok e mik tė ngushtė, Jorgo Jeru e shumė e shumė tė tjerė.
Ai ėshtė bėrė njė rilindas i sotėm qė ecėn nė gjurmėt e tė parėve tė vet. Ai ėshtė njė pėrfaqėsues i shquar jo vetėm i botės intelektuale dhe akademike me standardet e veta shkencore, po dhe njė pėrfaqėsues i denjė i popullsisė shqiptare tė krishterė tė Ēamėrisė qė jeton pandėrprerė nė trojet e veta etnike dhe ruan tė paprekur identitetin e saj kombėtar.
3. Veprat
Nikua ka nxjerrė njė seri veprash nė greqisht dhe nė shqip. Njė nga veprat e tij tė para ėshtė Elemetėt parahistorikė tė stėrlashtė arvanitė, botuar nė greqisht nė Athinė nė shtator 2003, e cila u pėrkthye nė shqip nėn titullin Historia e shenjtė e arvanitasve nė Prishtinė 2004, me rreth 340 faqe.
Vepra tjetėr Fjalori i Marko Boēarit doli nė Tiranė 2007 dhe ka rreth 500 faqe. Me rėndėsi ėshtė studimi hyrės qė i paraprin, mbi 100 faqe, me titullin greqisht Isagogji dhe pėrbėn gati 1/3 e librit me njė informacion me vlerė jo thjesht pėr vepren, pra gjuhėsor, po dhe jashtė saj pėr Ēamėrinė, historinė e saj, suljotėt etj.
Libri i studiuesit dhe dijetarit Niko Stillo nga Preveza, Fjalori i Marko Boēarit ėshtė libri i tij i parė qė botohet nė Shqipėri nga shtėpia botuese Arbėria. Eshtė njė libėr me vlera shkencore e kombėtare pėr tė djeshmen pėr tė sotmen e, sidomos, pėr tė ardhmen. Kėto ditė u vunė nė qarkullim edhe dy libra tė tjerė tė albanologut Niko Stillo. I pari ėshtė fjalori i Daniil Voskopojarit nė katėr gjuhė qė pėrfshin pėrgjatė tij disa studime qė ashtu sikurse te fjalori i Boēarit kapin njė vėllim afėrsisht prej 100 faqesh. Ky fjalor u nxor nė dritė nga shtėpia botuese e Universitetit Kristal dhe u shtyp po nė shtypshkronjėn e kėtij universiteti. Fjalori greqisht-shqip i Panajot Kupitorit pėrmban 20.000 fjalė tė ishullit tė Hidrės nė territoret ishullore arvanitase. Nikua e ka sjellė nė gjuhėn e sotme, duke bėrė dhe transkriptimin pėrkatės nga shqipja me alfabet grek nė shqipe me gėrma latine, si dhe duke pėrshtatur disa fonema pėr ta pasqyruar saktė tė folurėn e kėtij ishulli arvanitas. Nė vitin 2010 doli libri Etruskishte-Toskėrishte, vėllimi i parė me 319 faqe, nė tė cilin Nikua spjegon se gjuha etruske ėshtė e lidhur me shqipen pazgjidhshmėrisht. Nė vitin 2011 u botua libri Duke mprehur thika me poezi tė poetit Niko Stillo me 144 faqe, qė dėshmon pėr njė dimension tė ri tė studjuesit dhe albanologut Niko Stillo. Ai nė rininė e tij ka botuar dy vėllime me poezi nė gjuhėn greke, njėrin prej tė cilėve tani e kemi nė shqip, ndėrsa tjetri me titull Dhjetė fjalė (Dheka leksis) pret tė shohė dritėn e botimit nė tė ardhmėn. Nė poezinė e tij dominojnė tonet sa laike aq dhe sociale e artistike, me tema tė marra nga jeta, nga realiteti i pėrditshėm, pa anashkaluar karakterin e tyre lirik, ku spikat njeriu i thjeshtė, i ndjeshėm por dhe i menēėm, dijetari dhe shkencėtari Niko Stillo.
Pritet tė dalė sė shpejti edhe njė poemė e shkruar nė greqishten katharevusa prej 217 faqesh nė origjinal, shkruar nga Grigor Stavridhi (Perliēev) me titull Eposi i Skenderbeut. Nikua ka gati njė studim voluminoz pėr teqetė e bektashinjėve nė Greqi, qė mendon ta botojė nė tė ardhmėn e afėrt nė gjermanisht dhe greqisht nė Gjermani, vendi ku jeton dhe punon, pėr tė tėrhequr vėmendjen e opinionit publik shkencor e botėror, si pėr lashtėsinė e bektashinjve qė jetojnė nė Greqi, ashtu dhe pėr gjendjen e sotme tė tyre dhe tė objekteve tė kultit tė tyre. Ky libėr ėshtė frut i kėrkimeve shumėvjeēare brenda dhe jashtė Greqisė dhe konstatimit tė situatės nė terren. Njė vepėr e mirėfilltė shkencore ėshtė dhe Leksikografia Toske nga Th. Kavalioti gjer te K. Kristoforidhi qė pret tė shohė edhe ajo, nė njė tė ardhme, dritėn e botimit.
4. Fjalori katėrgjuhėsh i Daniil Voskopojarit
Nikua me tre fjalorėt e shqipės, tė Boēarit, tė Kupitorit dhe tė Dhanilit tė Voskopojės tė tre trevave tona tė Jugut, hedh dritė mbi toskėrishtėn. Sė pari, Mbi tė folmen e Voskopojės, Oparit, Korēės dhe hinterlandit pėr pjesėn shqipe dhe kjo pėr shekullin e XVIII. Sė dyti, Mbi tė folmen e Ēamėrisė tė asaj kohe, fundi i shek. XVIII, fillimi i shek XIX, po edhe mbi greqishten popullore tė Epirit, duke na sjellė fjalė, shprehje, fjali e fraza tė asaj kohe qė i bėjnė jehonė jetės e jetesės sė ēamėve e suliotėve, kėtyre toskėve e shqiptarėve tė njė brumi tė veēantė. Aty gjen gjurmė tė gjuhės, folklorit, historisė e gjeografisė sė kėtyre trevave tė lavdishme. Sė treti, nė fjalorin e Kupitorit me 20 000 fjalė qė pėrfshin ai dhe punėn plotėsuese tė shkėlqyer qė ka bėrė Nikua me tė tre fjalorėt pėr ti pėrditėsuar, pra pėr ti kthyer nė shqipen nė germa latine e greqishten e sotme, si dhe pėr ti pajisur me aparatin ndihmės teknik pėrkatės, hidhet dritė se kush ka qenė dhe ėshtė popullsia e ishujve tė Egjeut, Hidrės, Species, Psaras, ishullit Paros, Kos (Hios), etj.etj. Hidra ka folur e flet shqip sot e gjithė ditėn. Pra Nikua, duke e nxjerrė me njėmijė e njė vėshtirėsi nga arkivat e bibliotekat e Greqisė, Athinės etj., duke e sjellė nė parametrat e fjalorėve shkencorė tė sotėm normalė dhe duke i komentuar e pajisur me shėnime, ka bėrė njė punė si rrallėkush, tė jashtzakonshme, duke u hapur tre fronte tė mėdhej pune, sidomos gjuhėtarėve. Nikua na ka sjellė jo vetėm tre vepra tė tij, por njėkohėsisht studjuesit, specialistėt e gjuhės e mė gjėrė dhe kushdoqoftė kanė tre miniera arit siē shprehen shkodranėt, pėr kėrkime e reflektime tė mėtejshme, pėr fjalorin e shqipes tė dy shekujve, qindvjeēarit tė tetėmbėdhjetė e nėntėmbėdhjetė.
Qė nga Gjermania, albanologu e atdhetari Niko Stillo na jep modelin e njeriut tė pėrkushtuar shkencės sė mirėfilltė e ēėshtjes kombėtare. Qarqet shkencore dhe ato atdhetare duhet tė dijnė ta vlerėsojnė e ta vėnė nė vendin qė i takon. Nuk ėshtė puna thjeshtė e njė dekorimi nga Presidenca apo titulli akademik nga Akademia e Shkencave tė Shqipėrisė, por tė subvencionohet pėr botimin e veprave qė po nxjerr e qė do tė nxjerr nė tė ardhmen. Njerėz si njeriu-akademi, Niko Stylos, janė fabrika tė mendjes qė nxjerrin vetėm produkte tė cilėsisė mė tė lartė. Le tė ndiqet shembulli i Akademisė tė Shkencave tė Edukimit me kryetar tė saj, Prof. Musa Kraja, qė e bėri anėtar tė saj, dhe Universitetit Kristal, me president zotin Ahmet Muēa, qė i botoi njėrin prej fjalorėve tė tij. Ti hapen dyert nė Shqipėri siē ia ka hapur Kosova e tė ecet nė gjurmė tė tyre Kjo do ti nderojė tė gjithė ata qė do ta bėjnė kėtė.
Pra, Nikos i bėhen tre fjalorė, njė triadė. Me Marko Boēarin na ndriēon Ēamėrinė e Suljotėt, dhe u vė pėrfundimisht kapelen e shqiptarit suljotėt ēamė dhe shqiptarė. Me fjalorin katėrgjuhėsh tė Daniil Voskopojarit, Tiranė 2011, Niko Stillo jep ndihmesėn nė rrafsh ballkanik, del si balkanolog pėr vllahishten, bullgarishten, greqishten e shqipen; si tė thuash na jep Ballkanin nė pėllėmbė tė dorės, me njė studim perlė. Nė fillim pėr emrin e Voskopojės, me njė argumentim, sa tė natyrshėm aq bindės tė emrit Moskopolis qė, sipas tij, e ka origjinėn nga shqipja nga fjala ka (dem). Nė fjalorin e Kupitorit na jep tapinė e ishulli tė Hidhrės dhe ishujve tė tjerė arvanitė tė Egjeut. Kontributi i Nikos ėshtė i jashtėzakonshėm. Duhet tė mendohen Instituti i Gjuhėsisė, i Historisė, Qendra Albanologjike dhe Akademia e Shkencave pėr tė vlerėsuar kėtė ndihmesė shumė, shumė tė vyer. Mė vjen mirė qė universiteti im Kristal ka dhėnė njė kontribut tė veēantė pėr botimin e njėrit prej kėtyre fjalorėve; meritė e gjithė ekipit shtėpi botuese-shtypshkronjė, me nė krye drejtuesit mė tė lartė tė kėtij universiteti. Ky ekip, punoi me pėrkushtim pėr ta nxjerrė nė kohėn mė tė shpejtė e me parametra cilėsorė mė tė lartė.
Ēpėrmban ky fjalor qė sot kemi nė duart tona?
Veē parathėnjės sė shkurtėr, dinjitoze pėr njė punim dinjitoz si ai i studjuesit Niko Stillo, tė shkruar me kulturė tė lartė dhe me kompetencė profesionale nga profesorėt e nderuar Valter Memisha dhe Marenglen Verli, vjen njė hyrje e autorit. Aty ai, midis tė tjerash, jep prejardhjen e emrit tė Voskopojės Moskopolit, prej nga ishte dhe autori i fjalorit katėrgjuhėsh, Dhanil Voskopojari.
Pas dhėnies sė fotokopjuar tė 36 faqeve tė fjalorit nė fjalė, vjen njė studim pėr alfabetet epirote, i cili, bashkė me studimet e tjera lidhur me botimet e ribotimet e kėtij fjalori, nga autorė tė tjerė pasardhės, si anglezi Martin Leake, apo dhe dorėshkrime si fletoria e Papa Nastas Gegės, e vitit 1902, shkon nė rreth 100 faqe. Pra, sikurse te fjalori i Marko Boēarit, afėrsisht nė tė njėjtat permasa, kemi njė studim tė thukėt pėr fjalorin nė fjalė dhe alfabetet e shqipes me germa greke. Nė njė kuptim, ky studim te Fjalori i Dhanilit ėshtė vazhdim e nė vazhdimėsi i studimit mbi njėqint faqe (Isagogji) tė Fjalorit tė Boēarit. Nikua me kėtė studim thellohet nė alfabetet e shqipes me germa greke dhe trason njė rrugė, qė do parė jo vetėm nė veri, alfabetet e shqipes me germa latine, por edhe nė jug pėr alfabetet shqipe me gėrma greke. Madje, kėtu gjurmimet tė ēojnė nė shkrimin e shqipės nė shekujt e parė tė erės sonė, nė mos mė heret. Pas Dhimiter Shuteriqit, Nikua ėshtė njė pionier qė po nxjerr nė shesh traditėn jugore tė shqipes, e cila pėr mungesė tė njohjes tė gjuhės greke, neglizhimit tė kėsaj ane, apo dhe moskompetencės profesionale, ėshtė lėnė nė harresė
Me tė drejtė autorėt e parathėnies shkruajnė pėr punėn e Niko Stillos: Niko Stylo zbret me kujdes nė thellėsi tė shekujve dhe tė mijėvjeēarėve, jo pėrmes emotivitetit dhe dėshirės utopike, por me punė tė shkallėshkallshme e tė qėndrueshme, zbret atje ku ka pak dritė, por edhe atje ku errėsira ėshtė e plotė, zbret atje ku mjegullnaja pret tė largohet dhe ku kėrkimet nuk kanė njohur qasje, janė lėnė pėrgjysėm apo shpesh i janė larguar shqipes.
Me njė pėrkushtim qė duhet marrė si shembull atė e gjen gjithmonė nė kėrkim tė asaj qė ėshtė e shqipes a qė tė shpie te shqipja. Ky personalitet shkencor ka hyrė dinjitetshėm nė kulturėn shqiptare me tri profile veprash: me vepra tė mirėfillta shkencore, qė lidhen me historinė e shqipes me ribotimin e veprave leksikografike nė shekuj (pėr shqipen LB) me krijimtari tė mirėfilltė artistike nė shqipe e nė greqishte (poezi etj., LB)
Me plot tė drejtė autorėt e parathėnies, me njė gjuhė tė kursyer, vėnė nė dukje kontributin e veēantė tė Niko Stylos si njė botim i plotė, studim tėrėsor, qė spikat nga njė akribi e vlerėsueshme nė tė gjitha aspektet. N. Stylos sjell ardhjen e veprės nė njė udhėtim mbi 250 vjeēar pėrmes botimeve, herė si vepėr e plotė e herė nė pėrbėrje tė punimeve tė studjuesve a albanologėve tė ndryshėm, qė jo vetėm kanė njohur veprėn, por edhe prurjet dhe vlerat e saj.
Prof. Dr. Valter Memisha dhe Prof. Dr. Marenglen Verli, theksojnė se Fjalori Katėrgjuhėsh i D. Voskopojarit, nuk ėshtė thjesht njė qasje nė shekullin e ri tė njė vepre qė mungonte nė bibliotekat tona tė punės, por edhe njė punim pėrfshirės i botimeve e ribotimeve tė fjalorit nė shek. e XIX-tė. Ardhja e veprės nė pėrmasat nė tė cilat ajo shpėrfaqet, nderon autorin, pasuron kulturėn tonė kombėtare dhe lehtėson punėn e studjuesve.
Jemi plotėsisht dakord me konkluzionin e dy profesorėve tė nderuar se Vepra e pėrgatitur nga ky studjues, nuk ėshtė thjesht njė ribotim, ajo ėshtė njė enciklopedi, qė nis qė nga historia e shkon deri te gjurmimi i shkrimit tė shqipes dhe i alfabeteve tė saj, sidomos tė shqipes toske. Vetė albanologu e balkanologu Niko Stillo ėshtė njė enciklopedi e gjallė, njė bibliotekė qė ecėn dhe kjo manifestohet edhe nė tėrė veprat e tij. Bibliografia nė fund tė librit nė tre gjuhė, nė gjermanisht, nė shqip e nė greqisht, prej rreth 50 titujsh, ėshtė edhe ajo njė tregues sinjifikativ pėr kėtė. Niku ka tre apo katėr tipare tė pandara nė punėn e tij: sė pari, durimi i tij i jashtėzakonshėm nė kėrkimet e veta, sė dyti, njė punėtor i palodhur, sė treti, puna sistematike dhe, sė katėrti, akribia shkencore. Tė gjitha kėto gjenden tė mishėruara nė tėrė veprat e Nikos, nė gjithė punėn e tij kėrkimore-shkencore
Nga shqyrtimi qė i kemi bėrė fjalorit tė sapodalė, nga njė vėshtrim i pėrgjithshėm, na rezulton se te ky fjalor dallojmė disa linja: sė pari, nuk mund tė mos e them me kėnaqėsi, Nikua ėshtė miqėsuar me rilindasit tanė dhe nė studimin nė fjalė del dhe N. Veqilharxhi dhe H. Tahsini dhe S. Frashėri, si dhe Kullurioti me Kupitorin. Por gjithashtu del edhe njė emėr i ri, zbulim i Nikos, Angjelin Cacos, apo i mirėnjohur edhe Anthim Ēaēos.Nga gėrmimet e Nikos, del se rilindasit tanė i kanė njohur me themel alfabetet e lashta dhe kanė pasur dije tė thella, solide edhe gjuhėsore, kanė qenė kapacitete tė dijes shkencore; sė dyti, Nikua hedh dritė tė re mbi Voskopojen dhe dijetarėt e saj, pėrfshirė dhe Dhanil Voskopojarin, i anashkaluar apo i pastudiuar, qoftė nga shkenca gjuhėsore shqiptare apo edhe ajo greke; sė treti, ai ėshtė njė nga njohėsit mė tė mirė tė alfabeteve tė lashta greke dhe atyre shqiptare me alfabet grek dhe i sheh ata nė vazhdimėsinė e tyre, nė lidhjen e tyre, nė historikun e tyre. Puna e Nikos nė kėtė drejtim ėshtė si rrallėkush, sa e vėshtirė po aq e vlefshme. Ndihmesa e tij ėshtė e pazėvendėsueshme. Kemi pėrpara njė njohės tė shkelqyer tė greqishteve, nga e lashta deri tek e reja, njė helenist tė shquar si ai. Eshtė fat pėr shqipen qė njė personalitet si Niko Stillo merret me tė, sė katėrti, veprat e Nikos kapin njė gamė tė gjėrė kėrkimesh nga dokumentėt arkivale, nė vepra tė plota apo tė pjesshme, nė bibliotekat e ndryshme tė botės, nė botimet bashkėkohore, nė libra apo nė internet, nė vende kulti apo nė muze, nė mbishkrime arkeologjike a nė monedha tė vjetra; sė pesti, veprat e tij ndriēojnė segmente tė caktuara tė historisė dhe gjeografisė tė Ēamėrisė apo Epirit qė nga lashtėsia e deri nė ditėt e sotme. P.sh. ndriēohen momente historike qė kanė tė bėjnė me Ali Pashė Tepelenėn, tė atin e Abedin Pashė Dinos, Ahmet Dino etj.
Ajo qė mund tė them pėr fjalorėt (variantet e fjalorit tė Dhanilit, LB) qė pėrmbahen nė veprėn e Niko Stillos tė sapodalė, ėshtė se ai ka punuar mbi ta, i ka sjellė nga greqishtja e kohės nė greqishtėn e sotme tė re, dhe pjesėn shqipe nė shqipen e sotme me germa latine. I ka plotėsuar e sistematizuar dhe, kur ka pasur nė fjalė tė caktuara pasaktėsi pėrkthimi, i ka ndrequr. Puna e Nikos ėshtė pėr tu admiruar. Mė tre fjalorėt qė u ka dhėnė nė dorė, sidomos studiuesve, e veēanėrisht specialistėve tė gjuhėsisė, Nikua u ka hapur njė front tė gjėrė pune pėr kėrkime tė mėtejshme. Nikua i ka nxjerrė nga arkivat apo bibliotekat, ku i kish mbuluar pluhuri i harresės, me qėllim apo pa qėllim dhe sot i kanė gati me tėrė aparatin shkencor pėrkatės e veē tė shpien pėrpara kėrkimet shkencore mbi to. Brezat e rinj tė studiuesve do ti jenė pėrjetė mirėnjohės Niko Stillos pėr kėto dhurata qė po u bėn atyre nė fushė tė studimeve tė mirėfillta shkencore pėr shqipen.
Ai i pėrqas fjalorėt, i krahason, i vlerėson dhe gjen aty lėndė tė pasur nė funksion tė idesė sė tij pėr shkrimin e kryehershėm tė shqipes. Gėrmat shtesė tė alfabetit grek, qė i gjen qė nga kodikėt e ndryshėm e deri tek fjalorėt dhe po ashtu nė veprat e vjetra, Nikua i lidh me arvanitasen e tij, me shqipen dhe na vė pėrpara zbulime tė mėdha e tė vogla, ku vetėm mikroskopi i kėtij studiuesi tė zellshėm tė shqipes e greqishtes mund tė hyjė dhe, nė fund, sjell jo vetėm kėndvėshtrime tė reja, por arritje qė zėnė vend e meritojnė vlerėsim e rivlerėsim. Nikua tė imponohet me dokumentin e qėmtuar me pasion e kėmbėngulje, me analizėn e ftillimin e imėt, me argumentin e argumentimin Niko hyn me kompetencė shkencore nė lami tė gjuhėsisė, duke u mbėshtetur fort nė studimet e shumta, nė historinė moderne dhe tė kryehershme tė Ballkanit, nė historinė e popujve tė lashtė e tė sotshėm tė trevave tė kėtij gadishulli nė rrjedhė tė shekujve.
http://img28.imageshack.us/img28/6182/1350941779196.jpg
Si ka mundesi gjithe ky forum dhe askush nuk ka pare nje simbol te tille?! Nuk di sa i vjeter mund te jete por mbetet nje mister per mua
Pershendetje.
Dhe drita e diturise perpara do te na shpjere
Illyrian,kjo sepate eshte Minoane,jane gjetur edhe ne Krete,si varese apo vathe.Shko ne google image dhe kerko double axe symbol.http://img28.imageshack.us/img28/6182/1350941779196.jpg
Si ka mundesi gjithe ky forum dhe askush nuk ka pare nje simbol te tille?! Nuk di sa i vjeter mund te jete por mbetet nje mister per mua
Pershendetje.
Pėr mendimin tim, ajo shqiponja dykrenare e gjetur mbi mburojen e ushtarve ilirė ėshtė dźshmia mė e fortė deri me sot se ne jemi pasardhesit e ilirve dhe e dyta se shqiponja me dy krena si dhe flamuri qe mbajmi ne sot na perkete ne shqiptarve, nuk diskutohet me tej; edhepse me vonź shumė, ne mesjet familja e Paleologve e mori kete simbol, ndoshta trasheguar pas ndonjź princi shqiptar, siq permendet nga disa autorė, se Gjon Paleologu kahź fundi i shekullit XIII-tė, ishte pa trashegimtar dhe merrė si pasardhes tė tij njė princ nga njė familje nga Shqiperia, mirėpo nuk dishet emri i kźsaj familje, mund te japim disa hipoteza, por vetem njź autorė i shekullit XIX-tź e permend kėtė dėshmi, duke e lidhur familjen e Kastriotve si trashegimtar tė vetėm te Paleologve.
Kjo dėshmi e kėtij autori mund tź lidhe edhe me njė dėshmi tjetėr qź ndodhet edhe sot mbi njź mur pikturimi i shqiponjes dy krenare nź njź kish nź Kosovė, ky atu mund te vertetohet lidhje e familjes sė Paleologve ngushtė me shqiptaret dhe princin e Kastriotve.
Sipas kźtyre te dhėnave, ne sot mundė tė nxjerrim njź perfundim se;
Pra se tė pushtoheshin trojet shqiptare nga serbėt, tĖ gjitha trojet shqiptare ishin nėn qeverisjen, pra nźn Administrimin Bizantinė, njashtu siq ishin edhe dikur mź parė nźn sundimin Romakė, por me ndarjen e perandorisź, siq dihet, perandoria e lindjes qeverisej nga perandoria e Konstandinopojes, dhe kur kjo perandori u dobźsua, siq e thotź edhe Zhak Zeler; "shqiptarėt qeverisnin ende nźn perandorinė osmane, njashtu si stergjyshźrit e tyre gjatź perandorisė Romake dhe pas rźnjes sź saj ranė nė harres e nė nėnshtrim, si nź kohźn romake".
Shqiponja dykrenare Amblema e Paleologve
Prandaj, sot edhe shqiponja dy krenare ka rrjedhen qysh heret nga pushtimet romake e deri ne pushtimet Bizantine dhe pas tyre, ramjen nźn pushtuesit serbė, e moren edhe osmanźt, sipas marrveshjes sź Paleologve, trurqit duhej tź administronin keto toka por nźn rregulalt e ligjet e Paleologve, prandaj edhe ato vise qe u pushtuan nga Nemanjqėt gjatź kohes Bizantine, duhej te kalonin nźn kontrollin osmanė, shembuli źshtź ruajtja e kishave e manastireve bizantine nagshqiptarėt, te vetmit trashegimtar te perandorisė romake-bizantine dh me vonź qe kaloi nźne pushtimet osmane te gjitha janė me ligj, tarshegimsi ilire-shqiptare, sepse si dihet, serbėt sunduan mbi kėto vende vetėm 179 vite mbi tokat shqiptare nź tėrė historinė e tyre !
Ndryshuar pėr herė tė fundit nga Kreksi : 28-10-2012 mė 07:06
Askush nuk te pyt: ē'ka bere atedheu per ty, por ē'ke bere ti per Atedheun ! - JFK
Regullat e Postimit
Pėrgjigju Duke Cituar
Ruaj Lidhjet