Funksioni qė kryejnė ato nė organizėm. Bashkėveprimi i tyre me njėri-tjetrin
Ėshtė shumė e rėndėsishme pėr tė gjithė ne qė ta njohim sa mė mirė trupin tonė. Kjo do tė na ndihmonte mbi tė gjitha pėr mėnyrėn se si duhet tė veprojmė kur ndjejmė njė dhimbje diku, pasi do tė dallonin se nga cili organ vinte. Njė informim i mirė pėr trupin do tė ishte edhe njė mėnyrė mė e mirė pėr kurimin e sėmundjeve. Trupi i njeriut ėshtė si njė makinė dhe shumė gjėra funksionojnė si njė zinxhir.
Njeriu ėshtė njė primat dykėmbėsh qė i pėrket llojit gjitar tė Homo sapiens (latinisht “njeri i ditur” ose “njeri i menēur”) nėn familjen e homicideve. Njeriu ka njė tru tejet tė zhvilluar tė aftė pėr arsyetim abstrakt (pėrnxjerrės), gjuhė dhe brendashikim. Kjo, sė bashku me njė mbajtje tė drejtė tė trupit qė ēliron gjymtyrėt e tij tė sipėrme pėr pėrdorimin e sendeve, e ka lejuar njeriun tė pėrdorė gjerėsisht vegla mė shume se ēdo lloj qenieje tjetėr.
Si pothuaj tė gjithė primatėt, njeriu ėshtė nga natyra i shoqėrueshėm. Sidoqoftė, njeriu ėshtė mjeshtėr nė pėrdorimin e sistemeve tė komunikimit pėr vetė-shprehje dhe shkėmbim mendimesh. Njeriu ėshtė qenia mė e koklavitur e zhvillimit natyror. Anatomia e njeriut si krijesė nė tokė dallon shumė krahas krijesave tė tjera edhe pse ka ngjashmėri nė pjesė tė veēanta me ndonjė grup tė krijesave tė cilat jetojnė nė tokė. Nė suplememtin e sotėm tė gazetės “Albania” ju do tė mėsoni gjithēka pėr organet e trupit tuaj si: ku janė tė vendosura, si pėrbėhen, si bashkėveprojnė me njėri-tjetrin etj. Janė plot 45 organe tė cilat pėrveēse kryejnė njė funksion specifik nė organizėm kanė bashkėveprim edhe me organet e tjera. Elementi mė dallues, nga krijesat tjera nė tokė, ėshtė struktura e tij trupore si ajo e sistemit skeletor ashtu edhe ajo e sistemit muskulor e nervor qė mundėsojnė qėndrimin e tij nė dy gjymtyrė, pra nė pozitė vertikale, nė kėmbė. Kėtė veti mund ta arrijnė disa kafshė pėr njė kohė tė caktuar, por nuk ėshtė veti e tyre, sepse edhe pse ndoshta sistemi i tyre muskular pėrqendrohet nė zhvillimin e vet pėr lėvizje vertikale (ose tė inicuar vertikale) prapė se prapė sistemi skeletor dhe nervor mbeten tė tillė qė dėshmojnė pėr njė qėndrim horizontal.
Ēfarė ka nė trupin e njeriut
Qelizat
Nė trupin e njeriut ka afėrsisht 100 trilion qeliza. Ēdo minutė vdesin rreth 300 milion prej kėtyre qelizave. Nė qoftė se organizmi i trupit nuk do t’i zėvendėsonte nė mėnyrė tė vazhdueshme ato, tė gjitha qelizat e trupit do tė vdisnin pėr 230 ditė.
Uji
Uji pėrbėn rreth 69 pėr qind tė trupit tė njeriut. Nėse nga njė njeri me peshė 73 kg do tė largohej i gjithė uji qė pėrmban trupi i tij, atėherė ai do tė peshonte vetėm 29 kg.
Elementet
Nė trupin e njeriut, pėrveē ujit, ndodhen edhe shumė lėndė tė tjera. Njė njeri me trup normal pėrmban aq yndyrė sa pėr tė prodhuar shtatė kallėpe sapuni, sheqer aq sa pėr tė mbushur njė kavanoz, kripė sa pėr tė mbushur gjashtė kripore, karbon sa pėr tė prodhuar 9000 lapsa plumbi, fosfor sa pėr tė prodhuar 2200 fije shkrepėse, hekur sa pėr tė bėrė njė gozhdė 25 mm, njė lugė squfur dhe 30 gram metale tė tjera.
Gjaku
Nėse qelizat e gjakut do tė vendoseshin njėra pas tjetrės, ato do tė formonin njė varg me gjatėsi 96500 km, pra aq tė gjatė sa pėr t’i rėnė rreth e qark, botės mė shumė se dy herė. Koha qė i nevojitet njė rruaze tė bardhė tė gjakut pėr tė shkuar nga zemra nė kokė, ėshtė 10 sekonda, ndėrsa nga kėmba nė kokė 1 minutė. Kėshtu, brenda njė dite, kjo rruazė e bardhė gjaku bėn 1000 vajtje-ardhje nė trupin e njeriut. Mendohet se marrja e gjakut mėnjanon shqetėsime tė ndryshme nė trupin e njeriut. Kėshtu, dihet qė mbreti Frederik, pėr t’u qetėsuar, pėrpara betejės, merrte gjak. Ndėrsa Luigji i XIII-tė, brenda 6 muajve, ka bėrė 47 marrje gjaku nga trupi i tij.
Lėkura
Trashėsia e lėkurės sė trupit tė njeriut ndryshon sipas vendit. Nė kapakėt e syve, kjo trashėsi, ėshtė vetėm 0.5 mm, ndėrsa nė shputėn e kėmbės arrin gati 0,5 cm. Nė ēdo 250 cm2 lėkurė ka 19 milion qeliza, 60 qime, 90 qeliza yndyrore, damarė me njė gjatėsi prej 570 cm, 650 qeliza tė djersitjes dhe 19 mijė qeliza ndjesore. Lėkura ėshtė ajo pjesė e trupit qė zė mė shumė vend dhe, megjithatė, peshon vetėm 2.7 kg. Nga trupi i njeriut, gjatė jetės sė tij, bien mesatarisht rreth 18 kg lėkurė.
Muskujt
Kur marrim njė laps, nė kėtė veprim marrim pjesė tė paktėn 12 ēifte muskujsh, kur hedhim njė hap, 200 ēifte, kur rrudhim vetullat, 43 ēifte dhe kur buzėqeshim, 17 ēifte muskujsh. Pesha e muskujve tė njė burri ėshtė sa 40 pėr qind e peshės sė tij, ndėrsa te gruaja kjo arrin nė 35 pėr qind. Muskuli mė i madh nė trupin e njeriut ėshtė muskuli “glutaeus maximus” (muskuli i tė ulurit), ndėrsa muskuli mė i vogėl “musculus tensor tympany”, qė ndodhet brenda veshit.
Zemra
Zakonisht zemra jonė bėn 60-70 rrahje nė minutė, mesatarisht rreth 2-3 miliard rrahje gjatė gjithė jetės. Zemra pompon gjakun nė njė rrjet damarėsh, (enėsh gjaku), me njė gjatėsi tė pėrgjithshme prej 120 mijė km. Gjatėsia e kėtij rrjeti e rrethon botėn tre herė. Sa mė e madhe qė tė jetė mosha e njė njeriu, aq mė e ngadaltė ėshtė rrahja e zemrės sė tij. Zemra e njė foshnje bėn 130 rrahje nė minutė, e njė fėmije tre vjeēar 100 rrahje dhe zemra e njė 12-vjeēari 90 rrahje nė minutė.
Kockat
Para lindjes dhe nė fėmijėri kockat janė tė buta. Forcimi i tyre vazhdon deri nė moshėn 25 vjeē. Fėmijėt e porsalindur kanė 350 kocka, tė cilat, me kalimin e kohės, bashkohen midis tyre. Nė trupin e njė njeriu tė rritur ndodhen 206 kocka dhe skeleti i tij peshon 76 kg. Kockat pėrbėhen 70 pėr qind nga lėndė minerale dhe 30 pėr qind nga material organik, qeliza tė gjalla.
Rritja
Trupi i njeriut nė ēdo natė rritet afėrsisht 1 cm, gjatėsi tė cilėn e humbet ditėn. Rritja gjatė natės shpjegohet me faktin se trupi, duke qenė i shtrirė i shmanget veprimit tė forcės sė gravitetit mbi disqet e kėrceve tė skeletit. Kėrkimet dhe zbulimet e fundit tregojnė se fėmijėt e porsalindur, 63 ditėt e para, nuk rriten, por pas 63 ditėve, fillojnė tė zgjaten nga 1 cm ēdo ditė. Kjo sjell si pasojė nevojėn e shtimit tė vrullshėm tė qelizave dhe, nga kjo, fėmijėt kanė njė uri tė pėrhershme dhe pėr kėtė bėhen grindavecė. Nė kėtė periudhė prindėrit duhet tė jenė mjaft tė kujdesshėm.
"Gazeta Albania"
Pėrgjigju Duke Cituar
Ruaj Lidhjet